revākhaṇḍe'gnitīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchettu rājendra agnitīrthamanuttamam |
yatra saṃnihito hyagnirgataḥ kāmena mohitaḥ
||1||ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम् ।
यत्र संनिहितो ह्यग्निर्गतः कामेन मोहितः
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ devo jagaddhātā kāmena kaluṣīkṛtaḥ |
kathaṃ ca nityadā vāsa ekasthāneṣu jāyate
||2||कथं देवो जगद्धाता कामेन कलुषीकृतः ।
कथं च नित्यदा वास एकस्थानेषु जायते
etattvāścaryamatulaṃ sarvalokeṣvanuttamam |
kathayasva mahābhāga paraṃ kautūhalaṃ mama
||3||एतत्त्वाश्चर्यमतुलं सर्वलोकेष्वनुत्तमम् ।
कथयस्व महाभाग परं कौतूहलं मम
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sādhu sādhu mahāprājña pṛṣṭaḥ praśnastvayānagha |
kathayāmi yathāpūrvaṃ śrutametanmaheśvarāt
||4||साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टः प्रश्नस्त्वयानघ ।
कथयामि यथापूर्वं श्रुतमेतन्महेश्वरात्
āsītkṛtayuge rājā nāmnā duryodhano mahān |
hastyaśvarathasampūrṇo medinīparipālakaḥ
||5||आसीत्कृतयुगे राजा नाम्ना दुर्योधनो महान् ।
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णो मेदिनीपरिपालकः
rūpayauvanasampannaṃ dṛṣṭvā taṃ pṛthivīpatim |
divyopabhogasampannaṃ prārthayāmāsa narmadā
||6||रूपयौवनसम्पन्नं दृष्ट्वा तं पृथिवीपतिम् ।
दिव्योपभोगसम्पन्नं प्रार्थयामास नर्मदा
sa tu tāṃ cakame kanyāṃ tyaktvā'nyaṃ pramadājanam |
mudā paramayā yukto māhiṣmatyāḥ patirnṛpa
||7||स तु तां चकमे कन्यां त्यक्त्वाऽन्यं प्रमदाजनम् ।
मुदा परमया युक्तो माहिष्मत्याः पतिर्नृप
ramate sa tayā sārddhaṃ kāle vai nṛpasattama |
narmadā janayāmāsa kanyāṃ padmadalekṣaṇām
||8||रमते स तया सार्द्धं काले वै नृपसत्तम ।
नर्मदा जनयामास कन्यां पद्मदलेक्षणाम्
aṅgapratyaṅgasampannā yasmāllokeṣu viśrutā |
tasyāṃ pitā ca mātā ca cakratuḥ premabandhanam
||9||अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना यस्माल्लोकेषु विश्रुता ।
तस्यां पिता च माता च चक्रतुः प्रेमबन्धनम्
kālenātisudīrgheṇa yauvanasthā varāṅganā |
prārthyamānāpi rājanvai nātmānaṃ dātumicchati
||10||कालेनातिसुदीर्घेण यौवनस्था वराङ्गना ।
प्रार्थ्यमानापि राजन्वै नात्मानं दातुमिच्छति
tato'nyadivase vahnirdvijarūpo mahātapāḥ |
rājānaṃ prārthayāmāsa raho gatvā śanaiḥ śanaiḥ
||11||ततोऽन्यदिवसे वह्निर्द्विजरूपो महातपाः ।
राजानं प्रार्थयामास रहो गत्वा शनैः शनैः
bhobho raghukulaśreṣṭha dvijo'haṃ mandasantatiḥ |
daridro hyasahāyaśca bhāryārthe varayāmi tām
||12||भोभो रघुकुलश्रेष्ठ द्विजोऽहं मन्दसन्ततिः ।
दरिद्रो ह्यसहायश्च भार्यार्थे वरयामि ताम्
kanyā sudarśanā nāma rūpeṇāpratimā bhuvi |
tāṃ dadasva mahābhāga vardhate tava mandire
||13||कन्या सुदर्शना नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
तां ददस्व महाभाग वर्धते तव मन्दिरे
brahmacaryeṇa nirviṇṇa ekākī kāmapīḍitaḥ |
yācamānasya me tāta prasādaṃ kartumarhasi
||14||ब्रह्मचर्येण निर्विण्ण एकाकी कामपीडितः ।
याचमानस्य मे तात प्रसादं कर्तुमर्हसि
rājovāca
nāhaṃ dravyavihīnasya asavarṇasya karhicit |
dāsyāmi svāṃ sutāṃ śubhrāṃ gamyatāṃ dvijapuṃgava
||15||नाहं द्रव्यविहीनस्य असवर्णस्य कर्हिचित् ।
दास्यामि स्वां सुतां शुभ्रां गम्यतां द्विजपुंगव
evamuktastadā vahniḥ parāṃ pīḍāmupāgataḥ |
na kiṃciduktvā rājānaṃ tatraivāntaradhīyata
||16||एवमुक्तस्तदा वह्निः परां पीडामुपागतः ।
न किंचिदुक्त्वा राजानं तत्रैवान्तरधीयत
gate cādarśanaṃ vipre rājā mantripurohitaiḥ |
mantrayitvātha kāle tu tuṣṭo makhamukhe sthitaḥ
||17||गते चादर्शनं विप्रे राजा मन्त्रिपुरोहितैः ।
मन्त्रयित्वाथ काले तु तुष्टो मखमुखे स्थितः
yajataśca makhe bhaktyā brāhmaṇaiḥ saha bhārata |
tataścādarśanaṃ vahniḥ sarveṣāṃ paśyatāmagāt
||18||यजतश्च मखे भक्त्या ब्राह्मणैः सह भारत ।
ततश्चादर्शनं वह्निः सर्वेषां पश्यतामगात्
viprā durmanaso bhūtvā gatā rājño hi mandiram |
vahnināśaṃ vimanaso rājānamidamabruvan
||19||विप्रा दुर्मनसो भूत्वा गता राज्ञो हि मन्दिरम् ।
वह्निनाशं विमनसो राजानमिदमब्रुवन्
brāhmaṇā ūcuḥ
duryodhana mahārāja śrūyatāṃ mahadadbhutam |
na śrutaṃ na ca dṛṣṭaṃ vā kautukaṃ nṛpapuṃgava
||20||दुर्योधन महाराज श्रूयतां महदद्भुतम् ।
न श्रुतं न च दृष्टं वा कौतुकं नृपपुंगव
agnikāryapravṛttānāṃ sarveṣāṃ vidhivannṛpa |
kenāpi hetunā vahnirdṛśyate na jvalatyuta
||21||अग्निकार्यप्रवृत्तानां सर्वेषां विधिवन्नृप ।
केनापि हेतुना वह्निर्दृश्यते न ज्वलत्युत
tacchrutvā vipriyaṃ ghoraṃ rājā vipramukhāccyutam |
āsanātpatito bhūmau chinnamūla iva drumaḥ
||22||तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं राजा विप्रमुखाच्च्युतम् ।
आसनात्पतितो भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः
āśvasya ca muhūrtena unmatta iva saṃstadā |
nirīkṣya ca diśaḥ sarvā idaṃ vacanamabravīt
||23||आश्वस्य च मुहूर्तेन उन्मत्त इव संस्तदा ।
निरीक्ष्य च दिशः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्
kimetadāścaryaparamiti bhobho dvijottamāḥ |
kathyatāṃ kāraṇaṃ sarvaṃ śāstradṛṣṭyā vibhāvya ca
||24||किमेतदाश्चर्यपरमिति भोभो द्विजोत्तमाः ।
कथ्यतां कारणं सर्वं शास्त्रदृष्ट्या विभाव्य च
mama vā duṣkṛtaṃ kiṃcidutāho bhavatāmiha |
yena naṣṭo'gniśālāyāṃ hutabhukkena hetunā
||25||मम वा दुष्कृतं किंचिदुताहो भवतामिह ।
येन नष्टोऽग्निशालायां हुतभुक्केन हेतुना
mantracchidramathānyadvā naiva kiṃcidadakṣiṇam |
kriyāhīnaṃ kṛtaṃ vātha kena vahnirna dṛśyate
||26||मन्त्रच्छिद्रमथान्यद्वा नैव किंचिददक्षिणम् ।
क्रियाहीनं कृतं वाथ केन वह्निर्न दृश्यते
annahīno dahedrāṣṭraṃ mantrahīnastu ṛtvijaḥ |
dātāraṃ dakṣiṇāhīno nāsti yajñasamo ripuḥ
||27||अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः ।
दातारं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः
brāhmaṇā ūcuḥ
na mantrahīnā hi vayaṃ na ca rājanvrataistathā |
dravyeṇa ca na hīnastvamanyatpāpaṃ vicintyatām
||28||न मन्त्रहीना हि वयं न च राजन्व्रतैस्तथा ।
द्रव्येण च न हीनस्त्वमन्यत्पापं विचिन्त्यताम्
rājovāca
tathāpi yūyaṃ sahitā upāyaṃ cintayantviti |
yena śreyo bhavennityamiha loke paratra ca
||29||तथापि यूयं सहिता उपायं चिन्तयन्त्विति ।
येन श्रेयो भवेन्नित्यमिह लोके परत्र च
evamuktāstataḥ sarve brāhmaṇāḥ kṛtaniścayāḥ |
nirāhārāḥ sthitāḥ śarve yatra naṣṭo hutāśanaḥ
||30||एवमुक्तास्ततः सर्वे ब्राह्मणाः कृतनिश्चयाः ।
निराहाराः स्थिताः शर्वे यत्र नष्टो हुताशनः
tataḥ svapne mahātejā hutabhugbrāhmaṇāṃstadā |
uvāca śrūyatāṃ sarvairmama nāśasya kāraṇam
||31||ततः स्वप्ने महातेजा हुतभुग्ब्राह्मणांस्तदा ।
उवाच श्रूयतां सर्वैर्मम नाशस्य कारणम्
prārthito'yaṃ mayā rājā sutāṃ dātuṃ na cecchati |
tena naṣṭo'gniśaraṇādahaṃ bho dvijasattamāḥ
||32||प्रार्थितोऽयं मया राजा सुतां दातुं न चेच्छति ।
तेन नष्टोऽग्निशरणादहं भो द्विजसत्तमाः
yadi me svasutāṃ rājā dadāti paramārcitām |
tadāsya jvalamāno'haṃ gṛhe tiṣṭhāmi nānyathā
||33||यदि मे स्वसुतां राजा ददाति परमार्चिताम् ।
तदास्य ज्वलमानोऽहं गृहे तिष्ठामि नान्यथा
tacchrutvā vacanaṃ viprā vaiśvānaramukhodgatam |
vismayotphullanayanā rājānamidamabruvan
||34||तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा वैश्वानरमुखोद्गतम् ।
विस्मयोत्फुल्लनयना राजानमिदमब्रुवन्
bhavato matamājñāya sarve gatvāgnimandiram |
nirāhārāḥ sthitā rātrau paśyāmo jātavedasam
||35||भवतो मतमाज्ञाय सर्वे गत्वाग्निमन्दिरम् ।
निराहाराः स्थिता रात्रौ पश्यामो जातवेदसम्
tenoktāḥ svasutāṃ cettu rājā me dātumicchati |
tato'sya bhūyo'pi gṛhe jvale'haṃ nānyathā dvijāḥ
||36||तेनोक्ताः स्वसुतां चेत्तु राजा मे दातुमिच्छति ।
ततोऽस्य भूयोऽपि गृहे ज्वलेऽहं नान्यथा द्विजाः
evaṃ jñātvā mahārāja svasutāṃ dātumarhasi
||37||एवं ज्ञात्वा महाराज स्वसुतां दातुमर्हसि
rājovāca
bhavatāṃ tasya vā kāryaṃ devasya vacanaṃ hṛdi |
samayaṃ kartumicchāmi kanyādāne hyanuttamam
||38||भवतां तस्य वा कार्यं देवस्य वचनं हृदि ।
समयं कर्तुमिच्छामि कन्यादाने ह्यनुत्तमम्
mama saṃnihito nityaṃ gṛhe tiṣṭhatu pāvakaḥ |
dadāmi rucirāpāṅgīṃ nānyathā karavāṇi vai
||39||मम संनिहितो नित्यं गृहे तिष्ठतु पावकः ।
ददामि रुचिरापाङ्गीं नान्यथा करवाणि वै
evaṃ te brāhmaṇāḥ śrutvā tathāgniṃ prāpya satvaram |
kathayitvā vivāhena yojayāmāsurāśu vai
||40||एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा तथाग्निं प्राप्य सत्वरम् ।
कथयित्वा विवाहेन योजयामासुराशु वै
sudarśanāyā lābhena parituṣṭo hutāśanaḥ |
jvalate sannidhau nityaṃ māhiṣmatyāṃ yudhiṣṭhira
||41||सुदर्शनाया लाभेन परितुष्टो हुताशनः ।
ज्वलते सन्निधौ नित्यं माहिष्मत्यां युधिष्ठिर
tataḥ prabhṛti tattīrthamagnitīrthaṃ pracakṣate |
ye tatra pakṣasandhau tu snānadānaistu bhāvitāḥ
||42||ततः प्रभृति तत्तीर्थमग्नितीर्थं प्रचक्षते ।
ये तत्र पक्षसन्धौ तु स्नानदानैस्तु भाविताः
tarpayanti pitṝn devāṃste'śvamedhaphalairyutāḥ |
suvarṇaṃ ye prayacchanti tasmiṃstīrthe narādhipa
||43||तर्पयन्ति पितॄन् देवांस्तेऽश्वमेधफलैर्युताः ।
सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति तस्मिंस्तीर्थे नराधिप
pṛthvīdānaphalaṃ tatra jāyate nātra saṃśayaḥ |
anāśakaṃ tu yaḥ kuryāttasmiṃstīrthe narādhipa
||44||पृथ्वीदानफलं तत्र जायते नात्र संशयः ।
अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप
sa mṛto hyagniloke tu krīḍate surapūjitaḥ |
eṣa te hyagnitīrthasya sambhavaḥ kathito mayā
||45||स मृतो ह्यग्निलोके तु क्रीडते सुरपूजितः ।
एष ते ह्यग्नितीर्थस्य सम्भवः कथितो मया
sarvapāpaharaḥ puṇyaḥ śrutamātro narottama |
dhanyaḥ pāpaharo nityamityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||46||सर्वपापहरः पुण्यः श्रुतमात्रो नरोत्तम ।
धन्यः पापहरो नित्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe'gnitīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||