śrīmārkaṇḍeya uvāca - tato gaccheddharādhīśa tīrthaṃ paramaśobhanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gaccheddharādhīśa tīrthaṃ paramaśobhanam |
jamadagniriti khyātaṃ yatra siddho janārdanaḥ
||1||ततो गच्छेद्धराधीश तीर्थं परमशोभनम् ।
जमदग्निरिति ख्यातं यत्र सिद्धो जनार्दनः
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ siddho dvijaśreṣṭha vāsudevo jagadguruḥ |
mānuṣaṃ rūpamāsthāya lokānāṃ hitakāmyayā
||2||कथं सिद्धो द्विजश्रेष्ठ वासुदेवो जगद्गुरुः ।
मानुषं रूपमास्थाय लोकानां हितकाम्यया
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ devadevasya cakriṇaḥ |
caritaṃ śrotumicchāmi kathyamānaṃ tvayānagha
||3||एतत्सर्वं यथान्यायं देवदेवस्य चक्रिणः ।
चरितं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वयानघ
śrīmārkaṇḍeya uvāca
āsītpūrvaṃ mahārāja haihayādhipatirmahān |
kārtavīrya iti khyāto rājā bāhusahasravān
||4||आसीत्पूर्वं महाराज हैहयाधिपतिर्महान् ।
कार्तवीर्य इति ख्यातो राजा बाहुसहस्रवान्
hastyaśvarathasampannaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
vedavidyāvratasnātaḥ sarvabhūtābhayapradaḥ
||5||हस्त्यश्वरथसम्पन्नः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वभूताभयप्रदः
māhiṣmatyāḥ patiḥ śrīmānrājā hyakṣauhiṇīpatiḥ |
sa kadācinmṛgānhantuṃ nirjagāma mahābalaḥ
||6||माहिष्मत्याः पतिः श्रीमान्राजा ह्यक्षौहिणीपतिः ।
स कदाचिन्मृगान्हन्तुं निर्जगाम महाबलः
bahubhirdivasaiḥ prāpto bhṛgukacchamanuttamam |
jamadagnirmahātejā yatra tiṣṭhati tāpasaḥ
||7||बहुभिर्दिवसैः प्राप्तो भृगुकच्छमनुत्तमम् ।
जमदग्निर्महातेजा यत्र तिष्ठति तापसः
reṇukāsahitaḥ śrīmānsarvabhūtābhayapradaḥ |
tasya putro'bhavadrāmaḥ sākṣānnārāyaṇaḥ prabhuḥ
||8||रेणुकासहितः श्रीमान्सर्वभूताभयप्रदः ।
तस्य पुत्रोऽभवद्रामः साक्षान्नारायणः प्रभुः
sarvakṣatraguṇairyukto brahmavidbrāhmaṇottamaḥ |
toṣayanparayā bhaktyā pitarau paramārthavat
||9||सर्वक्षत्रगुणैर्युक्तो ब्रह्मविद्ब्राह्मणोत्तमः ।
तोषयन्परया भक्त्या पितरौ परमार्थवत्
taṃ tadā cārjunaṃ dṛṣṭvā jamadagniḥ pratāpavān |
carantaṃ mṛgayāṃ gatvā hyātithyena nyamantrayat
||10||तं तदा चार्जुनं दृष्ट्वा जमदग्निः प्रतापवान् ।
चरन्तं मृगयां गत्वा ह्यातिथ्येन न्यमन्त्रयत्
tatheti coktvā sa nṛpaḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ |
jagāma cāśramaṃ puṇyamṛṣestasya mahātmanaḥ
||11||तथेति चोक्त्वा स नृपः सभृत्यबलवाहनः ।
जगाम चाश्रमं पुण्यमृषेस्तस्य महात्मनः
tatkṣaṇādeva sampannaṃ śriyā paramayā vṛtam |
vismayaṃ paramaṃ tatra dṛṣṭvā rājā jagāma ha
||12||तत्क्षणादेव सम्पन्नं श्रिया परमया वृतम् ।
विस्मयं परमं तत्र दृष्ट्वा राजा जगाम ह
gatamātrastu siddhena paramānnena bhojitaḥ |
sabhṛtyabalavānrājā brāhmaṇena yadṛcchayā |
kimetaditi papraccha kāraṇaṃ śaktimeva ca
||13||गतमात्रस्तु सिद्धेन परमान्नेन भोजितः ।
सभृत्यबलवान्राजा ब्राह्मणेन यदृच्छया ।
किमेतदिति पप्रच्छ कारणं शक्तिमेव च
kāmadhenoḥ prabhāvaṃ taṃ jñātvā prāha tato dvijam |
dakṣiṇāṃ dehi me vipra kalmaṣāṃ dhenumuttamām
||14||कामधेनोः प्रभावं तं ज्ञात्वा प्राह ततो द्विजम् ।
दक्षिणां देहि मे विप्र कल्मषां धेनुमुत्तमाम्
śataṃ śatasahasrāṇāmayutaṃ niyutaṃ param |
bhūṣitānāṃ ca dhenūnāṃ dadāmi tava cārbudam
||15||शतं शतसहस्राणामयुतं नियुतं परम् ।
भूषितानां च धेनूनां ददामि तव चार्बुदम्
jamadagniruvāca
ayutaiḥ prayutairnāhaṃ śatakoṭibhiruttamām |
kāmadhenumimāṃ tāta na dadmi pratigamyatām
||16||अयुतैः प्रयुतैर्नाहं शतकोटिभिरुत्तमाम् ।
कामधेनुमिमां तात न दद्मि प्रतिगम्यताम्
evamuktaḥ sa rājendrastena vipreṇa bhārata |
krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanamabravīt
||17||एवमुक्तः स राजेन्द्रस्तेन विप्रेण भारत ।
क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्
yasyedṛśaḥ kāmacāro mayyapi dvijapāṃsana |
ahaṃ te paśyatastasmānnayāmi surabhiṃ gṛhāt
||18||यस्येदृशः कामचारो मय्यपि द्विजपांसन ।
अहं ते पश्यतस्तस्मान्नयामि सुरभिं गृहात्
dvija uvāca
kaḥ krīḍati saroṣeṇa nirbhayo hi mahāhinā |
mṛtyudṛṣṭotareṇāpi mama dhenuṃ nayeta yaḥ
||19||कः क्रीडति सरोषेण निर्भयो हि महाहिना ।
मृत्युदृष्टोतरेणापि मम धेनुं नयेत यः
evamuktvā mahādaṇḍaṃ brahmadaṇḍamivāparam |
gṛhītvā paramakruddho jamadagniruvāca ha
||20||एवमुक्त्वा महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम् ।
गृहीत्वा परमक्रुद्धो जमदग्निरुवाच ह
yasyāsti śaktistejo vā kṣatriyasya kulādhamaḥ |
dhenuṃ nayatu me sadyaḥ kṣīṇāyuḥ saparicchadaḥ
||21||यस्यास्ति शक्तिस्तेजो वा क्षत्रियस्य कुलाधमः ।
धेनुं नयतु मे सद्यः क्षीणायुः सपरिच्छदः
etacchrutvā vacaḥ krūraṃ haihayaḥ śataśo vṛtaḥ |
dhāvamānaḥ kṣititale brahmadaṇḍahato'patat
||22||एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं हैहयः शतशो वृतः ।
धावमानः क्षितितले ब्रह्मदण्डहतोऽपतत्
huṃkṛtena tato dhenvāḥ khaḍgapāśāsipāṇayaḥ |
nirgacchantaḥ pradṛśyante kalmaṣāyāḥ sahasraśaḥ
||23||हुंकृतेन ततो धेन्वाः खड्गपाशासिपाणयः ।
निर्गच्छन्तः प्रदृश्यन्ते कल्मषायाः सहस्रशः
nāsāpuṭāgrādromāgrātkirātā māgadhā gudāt |
randhrāntareṣu cotpannāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
||24||नासापुटाग्राद्रोमाग्रात्किराता मागधा गुदात् ।
रन्ध्रान्तरेषु चोत्पन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः
evamanyo'nyamāhatya haihayaṣṭaṅkaṇāndahan |
vināśaṃ saha vipreṇa gatā hyarjunatejasā
||25||एवमन्योऽन्यमाहत्य हैहयष्टङ्कणान्दहन् ।
विनाशं सह विप्रेण गता ह्यर्जुनतेजसा
kārtavīryo jayaṃ labdhvā saṃkhye hatvā dvijottamam |
jagāma svāṃ purīṃ hṛṣṭaḥ kṛtāntavaśamohitaḥ
||26||कार्तवीर्यो जयं लब्ध्वा संख्ये हत्वा द्विजोत्तमम् ।
जगाम स्वां पुरीं हृष्टः कृतान्तवशमोहितः
tatastvarānvitaḥ prāptaḥ paścādrāmo gate ripau |
ākrandamānāṃ jananīṃ dadarśa piturantike
||27||ततस्त्वरान्वितः प्राप्तः पश्चाद्रामो गते रिपौ ।
आक्रन्दमानां जननीं ददर्श पितुरन्तिके
rāma uvāca
kenedamātmanāśāya hyajñānātsāhasaṃ kṛtam |
mama tātaṃ jighāṃsuryo draṣṭuṃ mṛtyumihecchati
||28||केनेदमात्मनाशाय ह्यज्ञानात्साहसं कृतम् ।
मम तातं जिघांसुर्यो द्रष्टुं मृत्युमिहेच्छति
tataḥ sā rāmavākyena gatasattveva vihvalā |
udaraṃ karayugmena tāḍayantī hyuvāca tam
||29||ततः सा रामवाक्येन गतसत्त्वेव विह्वला ।
उदरं करयुग्मेन ताडयन्ती ह्युवाच तम्
arjunena nṛśaṃsena kṣatriyairaparaiḥ saha |
ihāgatya pitā tena nihato bāhuśālinā
||30||अर्जुनेन नृशंसेन क्षत्रियैरपरैः सह ।
इहागत्य पिता तेन निहतो बाहुशालिना
taṃ paśya nihataṃ tātaṃ gatāsuṃ gatacetasam |
saṃskṛtya vidhivatputra tarpayasva yathātatham
||31||तं पश्य निहतं तातं गतासुं गतचेतसम् ।
संस्कृत्य विधिवत्पुत्र तर्पयस्व यथातथम्
etacchrutvā sa vacanaṃ jananīmabhivādya tām |
pratijñāmakarodyāṃ tāṃ śṛṇuṣva ca narādhipa
||32||एतच्छ्रुत्वा स वचनं जननीमभिवाद्य ताम् ।
प्रतिज्ञामकरोद्यां तां शृणुष्व च नराधिप
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ niḥkṣatriyakulānvayām |
snātvā ca teṣāmasṛjā tarpayiṣyāmi te patim
||33||त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियकुलान्वयाम् ।
स्नात्वा च तेषामसृजा तर्पयिष्यामि ते पतिम्
tasyāpi paraśunā bāhūn kārtavīryasya durmateḥ |
chittvā pāsyāmi rudhiramiti satyaṃ śṛṇuṣva me
||34||तस्यापि परशुना बाहून् कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः ।
छित्त्वा पास्यामि रुधिरमिति सत्यं शृणुष्व मे
evaṃ pratijñāṃ kṛtvāsau jāmadagnyaḥ pratāpavān |
krodhena mahatāviṣṭaḥ saṃskṛtya pitaraṃ tataḥ
||35||एवं प्रतिज्ञां कृत्वासौ जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
क्रोधेन महताविष्टः संस्कृत्य पितरं ततः
māhiṣmatīṃ purīṃ rāmo jagāma krodhamūrchitaḥ |
chittvā bāhuvanaṃ tasya hatvā taṃ kṣatriyādhamam
||36||माहिष्मतीं पुरीं रामो जगाम क्रोधमूर्छितः ।
छित्त्वा बाहुवनं तस्य हत्वा तं क्षत्रियाधमम्
jagāma kṣatriyāntāya pṛthivīmavalokayan |
saptadvīpārṇavayutāṃ saśailavanakānanām
||37||जगाम क्षत्रियान्ताय पृथिवीमवलोकयन् ।
सप्तद्वीपार्णवयुतां सशैलवनकाननाम्
pūrvataḥ paścimāmāśāṃ dakṣiṇottarataḥ kurūn |
samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān
||38||पूर्वतः पश्चिमामाशां दक्षिणोत्तरतः कुरून् ।
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्
sa teṣu rudhirāmbhastu hradeṣu krodhamūrchitaḥ |
pitṝn saṃtarpayāmāsa rudhireṇeti naḥ śrutam
||39||स तेषु रुधिराम्भस्तु ह्रदेषु क्रोधमूर्छितः ।
पितॄन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्
atharcīkādaya upetya pitaro brāhmaṇarṣabham |
taṃ kṣamasveti jagadustataḥ sa virarāma ha
||40||अथर्चीकादय उपेत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् ।
तं क्षमस्वेति जगदुस्ततः स विरराम ह
teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām |
samaṃ tapaṃ cakramiti puṇyaṃ tatparikīrtitam
||41||तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् ।
समं तपं चक्रमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्
nivartya karmaṇastasmātpitḥn provāca pāṇḍava |
rāmaḥ paramadharmātmā yadidaṃ rudhiraṃ mayā
||42||निवर्त्य कर्मणस्तस्मात्पित्ःन् प्रोवाच पाण्डव ।
रामः परमधर्मात्मा यदिदं रुधिरं मया
kṣiptaṃ pañcasu tīrtheṣu tadbhūyāttīrthamuttamam |
tathetyuktvā tu te sarve pitaro'dṛśyatāṃ gatāḥ
||43||क्षिप्तं पञ्चसु तीर्थेषु तद्भूयात्तीर्थमुत्तमम् ।
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पितरोऽदृश्यतां गताः
evaṃ rāmasya saṃsargo devamārge yudhiṣṭhira |
sarvapāpakṣayakaro darśanātsparśanānnṛṇām
||44||एवं रामस्य संसर्गो देवमार्गे युधिष्ठिर ।
सर्वपापक्षयकरो दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम्
reṇukāpratyayārthāya adyāpi pitṛdevatāḥ |
dṛśyante devamārgasthāḥ sarvapāpakṣayaṃkarāḥ
||45||रेणुकाप्रत्ययार्थाय अद्यापि पितृदेवताः ।
दृश्यन्ते देवमार्गस्थाः सर्वपापक्षयंकराः
tatra tīrthe tu rājendra narmadodadhisaṅgame |
sthānaṃ kṛtvā vidhānena mucyante pātakairnarāḥ
||46||तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमे ।
स्थानं कृत्वा विधानेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः
kuśāgreṇāpi kaunteya na spṛṣṭavyo mahodadhiḥ |
anena tatra mantreṇa snātavyaṃ nṛpasattama
||47||कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पृष्टव्यो महोदधिः ।
अनेन तत्र मन्त्रेण स्नातव्यं नृपसत्तम
namaste viṣṇurūpāya namastubhyamapāṃ pate |
sānnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi |
iti sparśanamantraḥ
||48||नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्तुभ्यमपां पते ।
सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि ।
इति स्पर्शनमन्त्रः
agniśca tejo mṛḍayā ca dehe reto'tha viṣṇuramṛtasya nābhiḥ |
etadbruvan pāṇḍava satyavākyaṃ tato'vagāheta patiṃ nadīnām
||49||अग्निश्च तेजो मृडया च देहे रेतोऽथ विष्णुरमृतस्य नाभिः ।
एतद्ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम्
pañcaratnasamāyuktaṃ phalapuṣpākṣatairyutam |
mantreṇānena rājendra dadyādarghaṃ mahodadheḥ
||50||पञ्चरत्नसमायुक्तं फलपुष्पाक्षतैर्युतम् ।
मन्त्रेणानेन राजेन्द्र दद्यादर्घं महोदधेः
sarvaratnanidhānastvaṃ sarvaratnākarākaraḥ |
sarvāmarapradhāneśa gṛhāṇārghaṃ namo'stu te |
ityarghamantraḥ
||51||सर्वरत्ननिधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकरः ।
सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमोऽस्तु ते ।
इत्यर्घमन्त्रः
ā janmajanitātpāpānmāmuddhara mahodadhe |
yāhyarcito ratnanidhe parvatān pārvaṇottama |
iti visarjanamantraḥ
||52||आ जन्मजनितात्पापान्मामुद्धर महोदधे ।
याह्यर्चितो रत्ननिधे पर्वतान् पार्वणोत्तम ।
इति विसर्जनमन्त्रः
ko'paraḥ sāgarāddevātsvargadvāravipāṭana |
tatra sāgaraparyantaṃ mahātīrthamanuttamam
||53||कोऽपरः सागराद्देवात्स्वर्गद्वारविपाटन ।
तत्र सागरपर्यन्तं महातीर्थमनुत्तमम्
jāmadagnyena rāmeṇa tatra devaḥ pratiṣṭhitaḥ |
yatra devāḥ sagandharvā munayaḥ siddhacāraṇāḥ
||54||जामदग्न्येन रामेण तत्र देवः प्रतिष्ठितः ।
यत्र देवाः सगन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः
upāsate virūpākṣaṃ jamadagnimanuttamam |
reṇukāṃ caiva ye devīṃ paśyanti bhuvi mānavāḥ
||55||उपासते विरूपाक्षं जमदग्निमनुत्तमम् ।
रेणुकां चैव ये देवीं पश्यन्ति भुवि मानवाः
priyavāse śive loke vasanti kālamīpsitam |
tatra snātvā naro rājaṃstarpayanpitṛdevatāḥ
||56||प्रियवासे शिवे लोके वसन्ति कालमीप्सितम् ।
तत्र स्नात्वा नरो राजंस्तर्पयन्पितृदेवताः
tārayennarakādghorātkulānāṃ śatamuttaram |
snātvā dattvātra sahitāḥ śrutvā vai bhaktipūrvakam
||57||तारयेन्नरकाद्घोरात्कुलानां शतमुत्तरम् ।
स्नात्वा दत्त्वात्र सहिताः श्रुत्वा वै भक्तिपूर्वकम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe jāmadagnyatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||