andhakavarapradānavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
eṣa eva purā praśnaḥ paripṛṣṭo maheśvaram |
rājñā cottānapādena ṛṣidevasamāgame
||1||एष एव पुरा प्रश्नः परिपृष्टो महेश्वरम् ।
राज्ञा चोत्तानपादेन ऋषिदेवसमागमे
uttānapāda uvāca
idaṃ tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ sarvadevamayaṃ param |
guhyādguhyataraṃ sthānaṃ na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ hara
||2||इदं तीर्थं महापुण्यं सर्वदेवमयं परम् ।
गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं न दृष्टं न श्रुतं हर
śūlabhedaṃ kathaṃ jātaṃ kenaivotpāditaṃ purā |
māhātmyaṃ tasya tīrthasya vistarācchaṃsa me prabho
||3||शूलभेदं कथं जातं केनैवोत्पादितं पुरा ।
माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराच्छंस मे प्रभो
īśvara uvāca
āsītpurā mahāvīryo dānavo baladarpitaḥ |
martye na tādṛśaḥ kaścidvikrameṇa balena vā
||4||आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः ।
मर्त्ये न तादृशः कश्चिद्विक्रमेण बलेन वा
sūnurbrahmasutasyāyamandhako nāma durmadaḥ |
nijasthāne vasan pāpaḥ kurvan rājyamakaṇṭakam
||5||सूनुर्ब्रह्मसुतस्यायमन्धको नाम दुर्मदः ।
निजस्थाने वसन् पापः कुर्वन् राज्यमकण्टकम्
hṛṣṭapuṣṭo vasanmartye sa surairnābhibhūyate |
bhavanaṃ tasya pāpasya vahnerupavanaṃ yathā
||6||हृष्टपुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभिभूयते ।
भवनं तस्य पापस्य वह्नेरुपवनं यथा
etasminnandhakaḥ kāle cintayāmāsa bhārata |
toṣayāmi mahādevaṃ yena sānugraho bhavet
||7||एतस्मिन्नन्धकः काले चिन्तयामास भारत ।
तोषयामि महादेवं येन सानुग्रहो भवेत्
prārthayāmi varaṃ divyaṃ yo me manasi vartate |
paraṃ sa niścayaṃ kṛtvā so'ndhako nirgato gṛhāt
||8||प्रार्थयामि वरं दिव्यं यो मे मनसि वर्तते ।
परं स निश्चयं कृत्वा सोऽन्धको निर्गतो गृहात्
revātaṭaṃ samāsādya dānavastapasi sthitaḥ |
ugraṃ tapaścacārāsau dāruṇaṃ lomaharṣaṇam
||9||रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः ।
उग्रं तपश्चचारासौ दारुणं लोमहर्षणम्
divyaṃ varṣasahasraṃ sa nirāhāro'bhavattataḥ |
dvitīyaṃ tu sahasraṃ sa nyavasadvāribhojanaḥ
||10||दिव्यं वर्षसहस्रं स निराहारोऽभवत्ततः ।
द्वितीयं तु सहस्रं स न्यवसद्वारिभोजनः
tṛtīyaṃ tu sahasraṃ sa dhūmapānarato'bhavat |
caturthaṃ varṣasāhasraṃ yogābhyāsena saṃsthitaḥ
||11||तृतीयं तु सहस्रं स धूमपानरतोऽभवत् ।
चतुर्थं वर्षसाहस्रं योगाभ्यासेन संस्थितः
kopīha nedṛśa cakre tapaḥ paramadāruṇam |
asthicarmāvaśeṣo'sau yāvattiṣṭhati bhārata
||12||कोपीह नेदृश चक्रे तपः परमदारुणम् ।
अस्थिचर्मावशेषोऽसौ यावत्तिष्ठति भारत
tasya mūrdhni tato rājan dhūmavārttirviniḥsṛtā |
devalokamatītyāsau kailāsaṃ vyāpya saṃsthitā
||13||तस्य मूर्ध्नि ततो राजन् धूमवार्त्तिर्विनिःसृता ।
देवलोकमतीत्यासौ कैलासं व्याप्य संस्थिता
tāvaddevasamīpasthā umā vacanamabravīt |
ko'styayaṃ mānuṣe loke tapasogreṇa saṃsthitaḥ
||14||तावद्देवसमीपस्था उमा वचनमब्रवीत् ।
कोऽस्त्ययं मानुषे लोके तपसोग्रेण संस्थितः
caturvarṣasahasrāṇi vyatīyuḥ parameśvara |
na kenāpīdṛśaṃ taptaṃ tapo dṛṣṭaṃ śrutaṃ tathā
||15||चतुर्वर्षसहस्राणि व्यतीयुः परमेश्वर ।
न केनापीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा
avajñāṃ kuruṣe deva kimatra niyamānvite |
sarvasya datse śīghraṃ tvamalpena tapasā vibho
||16||अवज्ञां कुरुषे देव किमत्र नियमान्विते ।
सर्वस्य दत्से शीघ्रं त्वमल्पेन तपसा विभो
nākṣakrīḍāṃ kariṣye'dya tvayā saha maheśvara |
yāvannotthāpyate hyeṣa dānavo bhaktavatsala
||17||नाक्षक्रीडां करिष्येऽद्य त्वया सह महेश्वर ।
यावन्नोत्थाप्यते ह्येष दानवो भक्तवत्सल
īśvara uvāca
sādhu sādhu mahādevi sarvalakṣaṇalakṣite |
ahaṃ taṃ na vijānāmi kliśyantaṃ dānaveśvaram
||18||साधु साधु महादेवि सर्वलक्षणलक्षिते ।
अहं तं न विजानामि क्लिश्यन्तं दानवेश्वरम्
yogābhyāse sthito bhadre dhyāyaṃstatparamaṃ padam |
tatrāgaccha mayā sārddhaṃ yatra tapyatyasau tapaḥ
||19||योगाभ्यासे स्थितो भद्रे ध्यायंस्तत्परमं पदम् ।
तत्रागच्छ मया सार्द्धं यत्र तप्यत्यसौ तपः
umayā sahito devo gatastatra maheśvaraḥ |
asthicarmāvaśeṣastu dṛṣṭo devena śambhunā
||20||उमया सहितो देवो गतस्तत्र महेश्वरः ।
अस्थिचर्मावशेषस्तु दृष्टो देवेन शम्भुना
pratyuvāca prasanno'sau devadevo maheśvaraḥ |
bhobhoḥ kaṣṭaṃ kṛtaṃ bhīmaṃ dāruṇaṃ lomaharṣaṇam
||21||प्रत्युवाच प्रसन्नोऽसौ देवदेवो महेश्वरः ।
भोभोः कष्टं कृतं भीमं दारुणं लोमहर्षणम्
īdṛśaṃ ca tapo ghoraṃ kasmādvatsa tvayā kṛtam |
varaṃ dāsyāmyahaṃ vatsa yaste manasi vartate
||22||ईदृशं च तपो घोरं कस्माद्वत्स त्वया कृतम् ।
वरं दास्याम्यहं वत्स यस्ते मनसि वर्तते
andhaka uvāca
yadi tuṣṭo'si me deva varado yadi śaṅkara |
surān sarvān vijeṣyāmi tvatprasādānmaheśvara
||23||यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदो यदि शङ्कर ।
सुरान् सर्वान् विजेष्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर
īśvara uvāca
svapne'pi tridaśāḥ sarve na yoddhavyāḥ kadācana |
asaṃbhāvyaṃ na vaktavyaṃ manaso yanna rocate
||24||स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्याः कदाचन ।
असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसो यन्न रोचते
anyaṃ kimapi yācasva yaste manasi vartate |
svarge vā yadi vā martye pātāleṣu ca saṃsthitān
||25||अन्यं किमपि याचस्व यस्ते मनसि वर्तते ।
स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान्
martyeṣu vividhān bhogān bhokṣyasi tvaṃ yathepsitān |
kuru niṣkaṇṭakaṃ rājyaṃ svarge devapatiryathā
||26||मर्त्येषु विविधान् भोगान् भोक्ष्यसि त्वं यथेप्सितान् ।
कुरु निष्कण्टकं राज्यं स्वर्गे देवपतिर्यथा
devasya vacanaṃ śrutvā so'ndhako vimanāḥ sthitaḥ |
vṛthā kleśaśca me jāto na kiṃcitsādhitaṃ mayā
||27||देवस्य वचनं श्रुत्वा सोऽन्धको विमनाः स्थितः ।
वृथा क्लेशश्च मे जातो न किंचित्साधितं मया
niśvāsaṃ paramaṃ muktvā nipapāta dharātale |
mūlacchinno yathā vṛkṣo nirucchvāsastadābhavat
||28||निश्वासं परमं मुक्त्वा निपपात धरातले ।
मूलच्छिन्नो यथा वृक्षो निरुच्छ्वासस्तदाभवत्
mūrcchāpannaṃ tato dṛṣṭvā devī vacanamabravīt |
yaṃ kāmaṃ kāmayatyeṣa tamasmai dehi śaṅkara
||29||मूर्च्छापन्नं ततो दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् ।
यं कामं कामयत्येष तमस्मै देहि शङ्कर
bhaktānupekṣamāṇasya tavākīrtirbhaviṣyati
||30||भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाकीर्तिर्भविष्यति
īśvara uvāca
yadi dāsye varaṃ devi icchābhūtaṃ kadācana |
tato na maṃsyate viṣṇuṃ na brahmāṇaṃ na māmapi
||31||यदि दास्ये वरं देवि इच्छाभूतं कदाचन ।
ततो न मंस्यते विष्णुं न ब्रह्माणं न मामपि
uccatvamāpto deveśi anyānapi surāsurān
||32||उच्चत्वमाप्तो देवेशि अन्यानपि सुरासुरान्
devyuvāca
kamapyupāyamāśritya utthāpaya maheśvara |
viṣṇuvarjaṃ surānsarvāñjayasveti varaṃ vada
||33||कमप्युपायमाश्रित्य उत्थापय महेश्वर ।
विष्णुवर्जं सुरान्सर्वाञ्जयस्वेति वरं वद
īśvara uvāca
upāyaḥ śobhano devi yo me manasi vartate |
tamevāsmai pradāsyāmi yastvayā kathito varaḥ
||34||उपायः शोभनो देवि यो मे मनसि वर्तते ।
तमेवास्मै प्रदास्यामि यस्त्वया कथितो वरः
tato'mṛtena saṃsiktaḥ svastho'bhūttatkṣaṇādayam |
tathā punarnavo jātaḥ sarvāvayavaśobhitaḥ
||35||ततोऽमृतेन संसिक्तः स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणादयम् ।
तथा पुनर्नवो जातः सर्वावयवशोभितः
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā gṛhāṇa varamuttamam |
viṣṇuvarjaṃ pradāsyāmi yattavābhimataṃ priyam
||36||शृणुष्वैकमना भूत्वा गृहाण वरमुत्तमम् ।
विष्णुवर्जं प्रदास्यामि यत्तवाभिमतं प्रियम्
sarvaṃ ca saphalaṃ tubhyaṃ mā dharmaste'nyathā bhavet |
dadāmīti varaṃ tubhyaṃ manyase yadi cāsura
||37||सर्वं च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत् ।
ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चासुर
viṣṇuvarjaṃ surān sarvāñjeṣyasi tvaṃ ca māṃ vinā
||38||विष्णुवर्जं सुरान् सर्वाञ्जेष्यसि त्वं च मां विना
andhaka uvāca
bhavatvevamiti prāha balamāsthāya kevalam |
viṣṇuvarjaṃ vijeṣye'haṃ svabalena maheśvara
||39||भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थाय केवलम् ।
विष्णुवर्जं विजेष्येऽहं स्वबलेन महेश्वर
kṛtārtho'haṃ hi saṃjāta ityuktvā praṇatiṃ gataḥ |
gaccha devomayāsārddhaṃ kailāsaśikharaṃ varam
||40||कृतार्थोऽहं हि संजात इत्युक्त्वा प्रणतिं गतः ।
गच्छ देवोमयासार्द्धं कैलासशिखरं वरम्
vṛṣapuṃgavamāruhya devo'sāvumayā saha |
varaṃ dattvā sa tasyaivaṃ tatraivāntaradhīyata
||41||वृषपुंगवमारुह्य देवोऽसावुमया सह ।
वरं दत्त्वा स तस्यैवं तत्रैवान्तरधीयत
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe andhakavarapradānavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||