śrīpatyutpattivarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tasyaivānantaraṃ tāta devatīrthamanuttamam |
dṛṣṭvā tu śrīpatiṃ pāpairmucyate mānavo bhuvi
||1||तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् ।
दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर्मुच्यते मानवो भुवि
maharṣestasya jāmātā bhṛgordevo janārdanaḥ
||2||महर्षेस्तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः
yudhiṣṭhira uvāca
ko'yaṃ śriyaḥ patirdevo devānāmadhipo vibhuḥ |
kathaṃ janmābhavattasya deveṣu triṣu vā mune
||3||कोऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः ।
कथं जन्माभवत्तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने
sambandhī ca kathaṃ jāto bhṛguṇā saha keśavaḥ |
etadvistarato brahman vaktumarhasi bhārgava
||4||सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः ।
एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि भार्गव
mārkaṇḍeya uvāca
saṃkṣepātkathayiṣyāmi sādhyasya caritaṃ mahat |
na hi vistarato vaktuṃ śaktāḥ sarve maharṣayaḥ
||5||संक्षेपात्कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् ।
न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः
nārāyaṇasya nābhyabjājjāto devaścaturmukhaḥ |
tasya dakṣo'ṅgajo rājan dakṣiṇāṅguṣṭhasambhavaḥ
||6||नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः ।
तस्य दक्षोऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः
dharmaḥ stanāntātsaṃjātastasya putro'bhavatkila |
nārāyaṇasahāyo'sāvajo'pi bharatarṣabha
||7||धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवत्किल ।
नारायणसहायोऽसावजोऽपि भरतर्षभ
marutvatī vasurjñānā lambā bhānumatī satī |
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvāvatī kakup
||8||मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती ।
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप्
dharmapatnyo daśaivaitā dākṣāyaṇyo mahāprabhāḥ |
tāsāṃ sādhyā mahābhāgā putrānajanayannṛpa
||9||धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः ।
तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन्नृप
naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca |
viṣṇoraṃśāṃśakā hyete catvāro dharmasūnavaḥ
||10||नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ।
विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः
tathā nārāyaṇanarau gandhamādanaparvate |
ātmanyātmānamādhāya tepatuḥ paramaṃ tapaḥ
||11||तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते ।
आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः
dhyāyamānāvanaupamyaṃ svaṃ kāraṇamakāraṇam |
vāsudevamanirdeśyamapratarkyamanantaram
||12||ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् ।
वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम्
yogayuktau mahātmānāvāsthitāvurutāpasau |
tayostapaḥprabhāveṇa na tatāpa divākaraḥ
||13||योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ ।
तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः
vavāha śaṅkito vāyuḥ sukhasparśo hyaśaṅkitaḥ |
śiśiro'bhavadatyarthaṃ jvalannapi vibhāvasuḥ
||14||ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः ।
शिशिरोऽभवदत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः
siṃhavyāghrādayaḥ saumyāśceruḥ saha mṛgairgirau |
tayorgauriva bhārārtā pṛthivī pṛthivīpate
||15||सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ ।
तयोर्गौरिव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते
ceruśca bhūdharāścaiva cukṣubhe ca mahodadhiḥ |
devāśca sveṣu dhiṣṇyeṣu niṣprabheṣu hataprabhāḥ |
babhūvuravanīpāla paramaṃ kṣobhamāgatāḥ
||16||चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः ।
देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः ।
बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः
devarājastathā śakraḥ saṃtaptastapasā tayoḥ |
yuyojāpsarasastatra tayorvighnacikīrṣayā
||17||देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः ।
युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया
indra uvāca
rambhe tilottame kubje ghṛtāci lalite śubhe |
pramloce subhru sumloce saurabheyi mahoddhate
||18||रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे ।
प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते
alambuṣe miśrakeśi puṇḍarīke varūthini |
vilokanīyaṃ bibhrāṇā vapurmanmathabodhanam
||19||अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि ।
विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्
gandhamādanamāsādya kurudhvaṃ vacanaṃ mama |
naranārāyaṇau tatra tapodīkṣānvitau dvijau
||20||गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम ।
नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ
tepāte dharmatanayau tapaḥ paramaduścaram |
tāvasmākaṃ varārohāḥ kurvāṇau paramaṃ tapaḥ
||21||तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम् ।
तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः
karmātiśayaduḥkhārtipradāvāyatināśanau |
tadgacchata na bhīḥ kāryā bhavatībhiridaṃ vacaḥ
||22||कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ ।
तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिरिदं वचः
smaraḥ sahāyo bhavitā vasantaśca varāṅganāḥ |
rūpaṃ vayaḥ samālokya madanoddīpanaṃ param |
kandarpavaśamabhyeti vivaśaḥ ko na mānavaḥ
||23||स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः ।
रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् ।
कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā devarājena madanena samaṃ tadā |
jagmurapsarasaḥ sarvā vasantaśca mahīpate
||24||इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा ।
जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते
gandhamādanamāsādya puṃskokilakulākulam |
cacāra mādhavo ramyaṃ protphullavanapādapam
||25||गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् ।
चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम्
pravavau dakṣiṇāśāyāṃ malayānugato'nilaḥ |
bhṛṅgamālārutaravai ramaṇīyamabhūdvanam
||26||प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः ।
भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम्
gandhaśca surabhiḥ sadyo vanarājisamudbhavaḥ |
kinnaroragayakṣāṇāṃ babhūva ghrāṇatarpaṇaḥ
||27||गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः ।
किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः
varāṅganāśca tāḥ sarvā naranārāyaṇāvṛṣī |
vilobhayitumārabdhā vāgaṅgalalitasmitaiḥ
||28||वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी ।
विलोभयितुमारब्धा वागङ्गललितस्मितैः
jagau manoharaṃ kācinnanarta tatra cāpsarāḥ |
avādayattathaivānyā manoharataraṃ nṛpa
||29||जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः ।
अवादयत्तथैवान्या मनोहरतरं नृप
hāvairbhāvaiḥ sṛtairhāsyaistathānyā valgubhāṣitaiḥ |
tayoḥ kṣobhāya tanvaṅgyaścakrurudyamamaṅganāḥ
||30||हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस्तथान्या वल्गुभाषितैः ।
तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः
tathāpi na tayoḥ kaścinmanasaḥ pṛthivīpate |
vikāro'bhavadadhyātmapārasamprāptacetasoḥ
||31||तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते ।
विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः
nivātasthau yathā dīpāvakampau nṛpa tiṣṭhataḥ |
vāsudevārpaṇasvasthe tathaiva manasī tayoḥ
||32||निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः ।
वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः
pūryamāṇo'pi cāmbhobhirbhuvamanyāṃ mahodadhiḥ |
yathā na yāti saṃkṣobhaṃ tathā tanmānasaṃ kvacit
||33||पूर्यमाणोऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः ।
यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित्
sarvabhūtahitaṃ brahma vāsudevamayaṃ param |
manyamānau na rāgasya dveṣasya ca vaśaṃgatau
||34||सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् ।
मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ
smaro'pi na śaśākātha praveṣṭuṃ hṛdayaṃ tayoḥ |
vidyāmayaṃ dīpayutamandhakāra ivālayam
||35||स्मरोऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः ।
विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम्
puṣpojjvalāṃstaruvarān vasantaṃ dakṣiṇānilam |
tāścaivāpsarasaḥ sarvāḥ kandarpaṃ ca mahāmunī
||36||पुष्पोज्ज्वलांस्तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम् ।
ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी
yaccārabdhaṃ tapastābhyāmātmānaṃ gandhamādanam |
dadarśāte'khilaṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ puruṣarṣabha
||37||यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम् ।
ददर्शातेऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ
dāhāya nāmalo vahnernāpaḥ kledāya cāmbhasaḥ |
taddravyameva taddravyavikārāya na vai yataḥ
||38||दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः ।
तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः
tato vijñāya vijñāya paraṃ brahma svarūpataḥ |
madhukandarpayoṣitsu vikāro nābhavattayoḥ
||39||ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः ।
मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः
tato gurutaraṃ yatnaṃ vasantamadanau nṛpa |
cakrāte tāśca tanvaṅgyastatkṣobhāya punaḥpunaḥ
||40||ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप ।
चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः
atha nārāyaṇo dhairyaṃ saṃdhāyodīrṇamānasaḥ |
ūrorutpādayāmāsa varāṅgīmabalāṃ tadā
||41||अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः ।
ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा
trailokyasundarīratnamaśeṣamavanīpate |
guṇairlāghavamabhyeti yasyāḥ saṃdarśanādanu
||42||त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते ।
गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु
tāṃ vilokya mahīpāla cakampe manasānilaḥ |
vasanto vismayaṃ yātaḥ smaraḥ sasmāra kiṃcana
||43||तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः ।
वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन
rambhātilottamādyāśca vailakṣyaṃ devayoṣitaḥ |
na rejuravanīpāla tallakṣyahṛdayekṣaṇāḥ
||44||रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः ।
न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः
tataḥ kāmo vasantaśca pārthivāpsarasaśca tāḥ |
praṇamya bhagavantau tau tuṣṭuvurmunisattamau
||45||ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः ।
प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर्मुनिसत्तमौ
vasantakāmāpsarasa ūcuḥ
prasīdatu jagaddhātā yasya devasya māyayā |
mohitāḥ sma vijānīmo nāntaraṃ vidyate dvayoḥ
||46||प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया ।
मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः
prasīdatu sa vāṃ devo yasya rūpamidaṃ dvidhā |
dhāmabhūtasya lokānāmanāderapratiṣṭhataḥ
||47||प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा ।
धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः
naranārāyaṇau devau śaṅkhacakrāyudhāvubhau |
āstāṃ prasādasumukhāvasmākamaparādhinām
||48||नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ ।
आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्
nidhānaṃ sarvavidyānāṃ sarvapāpavanānalaḥ |
nārāyaṇo'to bhagavān sarvapāpaṃ vyapohatu
||49||निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः ।
नारायणोऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु
śārṅgacihnāyudhaḥ śrīmānātmajñānamayo'naghaḥ |
naraḥ samastapāpāni hatātmā sarvadehinām
||50||शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयोऽनघः ।
नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम्
jaṭākalāpabaddho'yamanayornaḥ kṣamāvatoḥ |
saumyāsyadṛṣṭiḥ pāpāni hantuṃ janmārjitāni vai
||51||जटाकलापबद्धोऽयमनयोर्नः क्षमावतोः ।
सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै
tathātmavidyādoṣeṇa yo'parādhaḥ kṛto mahān |
trailokyavandyau yau nāthau vilobhayitumāgatāḥ
||52||तथात्मविद्यादोषेण योऽपराधः कृतो महान् ।
त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुमागताः
prasīda deva vijñānadhana mūḍhadṛśāmiva |
bhavanti santaḥ satataṃ svadharmaparipālakāḥ
||53||प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव ।
भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः
dṛṣṭvaitannaḥ samutpannaṃ yathā strīratnamuttamam |
tvayi nārāyaṇotpannā śreṣṭhā pāravatī matiḥ
||54||दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम् ।
त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः
tena satyena satyātmanparamātmansanātana |
nārāyaṇa prasīdeśa sarvalokaparāyaṇa
||55||तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन ।
नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण
prasannabuddhe śāntātmanprasannavadanekṣaṇa |
prasīda yogināmīśa nara sarvagatācyuta
||56||प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण ।
प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत
namasyāmo naraṃ devaṃ tathā nārāyaṇaṃ harim |
namo narāya namyāya namo nārāyaṇāya ca
||57||नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् ।
नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च
prasannānāmanāthānāṃ tathā nāthavatāṃ prabho |
śaṃ karotu naro'smākaṃ śaṃ nārāyaṇa dehi naḥ
||58||प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो ।
शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण देहि नः
mārkaṇḍeya uvāca
evamabhyarcitaḥ stutyā rāgadveṣādivarjitaḥ |
prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ madhye nārāyaṇo nṛpa
||59||एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः ।
प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप
nārāyaṇa uvāca
svāgataṃ mādhave kāme bhavatvapsarasāmapi |
yatkāryamāgatānāṃ ca ihāsmābhistaducyatām
||60||स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि ।
यत्कार्यमागतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम्
yūyaṃ saṃsiddhaye nūnamasmākaṃ balaśatruṇā |
saṃpreṣitāstato'smākaṃ nṛtyayogādidarśanam
||61||यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा ।
संप्रेषितास्ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्
na vayaṃ gītanṛtyena nāṅgaceṣṭādibhāṣitaiḥ |
lubdhā vai viṣayairmanye viṣayā dāruṇātmakāḥ
||62||न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः ।
लुब्धा वै विषयैर्मन्ये विषया दारुणात्मकाः
śabdādisaṅgaduṣṭāni yadā nākṣāṇi naḥ śubhāḥ |
tadā nṛtyādayo bhāvāḥ kathaṃ lobhapradāyinaḥ
||63||शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः ।
तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः
te siddhāḥ sma na vai sādhyā bhavatīnāṃ smarasya ca |
mādhavasya ca śākro'pi svāsthyaṃ yātvaviśaṅkitāḥ
||64||ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च ।
माधवस्य च शाक्रोऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः
yo'sau paraśca paramaḥ puruṣaḥ parameśvaraḥ |
paramātmā samastasya sthāvarasya carasya ca
||65||योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः ।
परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च
utpattiheturete ca yasminsarvaṃ pralīyate |
sarvāvāsīti devatvādvāsudevetyudāhṛtaḥ
||66||उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते ।
सर्वावासीति देवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः
vayamaṃśāṃśakāstasya caturvyūhasya māninaḥ |
tadādeśitavārtmānau jagadbodhāya dehinām
||67||वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः ।
तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम्
tatsarvabhūtaṃ sarveśaṃ sarvatra samadarśinam |
kutaḥ paśyantau rāgādīnkariṣyāmo vibhedinaḥ
||68||तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम् ।
कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः
vasante mayi cendre ca bhavatīṣu tathā smare |
yadā sa eva bhūtātmā tadā dveṣādayaḥ katham
||69||वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे ।
यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम्
tanmayānyavibhaktāni yadā sarveṣu jantuṣu |
sarveśvareśvaro viṣṇuḥ kuto rāgādayastataḥ
||70||तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु ।
सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः
brahmāṇamindramīśānamādityamaruto'khilān |
viśvedevānṛṣīn sādhyānvasūnpitṛgaṇāṃstathā
||71||ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान् ।
विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस्तथा
yakṣarākṣasabhūtādīnnāgānsarpānsarīsṛpān |
manuṣyapakṣigorūpagajasiṃhajalecarān
||72||यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् ।
मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान्
makṣikāmaśakāndaṃśāñchalabhāñjalajān kṛmīn |
gulmavṛkṣalatāvallītvaksāratṛṇajātiṣu
||73||मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् ।
गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु
yacca kiṃcidadṛśyaṃ vā dṛśyaṃ vā tridaśāṅganāḥ |
manyadhvaṃ jātamekasya tatsarvaṃ paramātmanaḥ
||74||यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः ।
मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः
jāyamānaḥ kathaṃ viṣṇumātmānaṃ paramaṃ ca yat |
rāgadveṣau tathā lobhaṃ kaḥ kuryādamarāṅganāḥ
||75||जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् ।
रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्यादमराङ्गनाः
sarvabhūtamaye viṣṇau sarvage sarvadhātari |
nipātya taṃ pṛthagbhūte kuto rāgādiko guṇaḥ
||76||सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि ।
निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः
evamasmāsu yuṣmāsu sarvabhūteṣu cābalāḥ |
tanmathaikatvabhūteṣu rāgādyavasaraḥ kutaḥ
||77||एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः ।
तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः
samyagdṛṣṭiriyaṃ proktā samastaikyāvalokinī |
pṛthagvijñānamātraiva lokasaṃvyavahāravat
||78||सम्यग्दृष्टिरियं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी ।
पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत्
bhūtendriyāntaḥ karaṇapradhānapuruṣātmakam |
jagadvai hyetadakhilaṃ tadā bhedaḥ kimātmakaḥ
||79||भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् ।
जगद्वै ह्येतदखिलं तदा भेदः किमात्मकः
bhavanti layamāyānti samudrasalilormayaḥ |
na vāribhedato bhinnāstathaivaikyādidaṃ jagat
||80||भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः ।
न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत्
yathāgnerarciṣaḥ pītāḥ piṅgalāruṇadhūsarāḥ |
tathāpi nāgnito bhinnāstathaitadbrahmaṇo jagat
||81||यथाग्नेरर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः ।
तथापि नाग्नितो भिन्नास्तथैतद्ब्रह्मणो जगत्
bhavatībhiśca yatkṣobhamasmākaṃ sa puraṃdaraḥ |
kārayatyasadetacca vivekācāracetasām
||82||भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकं स पुरंदरः ।
कारयत्यसदेतच्च विवेकाचारचेतसाम्
bhavantyaḥ sa ca devendro lokāśca sasurāsurāḥ |
samudrādrivanopetā maddehāntaragocarāḥ
||83||भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः ।
समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः
yatheyaṃ cārusarvāṅgī bhavatīnāṃ mayāgrataḥ |
darśitā darśayiṣyāmi tathā caivākhilaṃ jagat
||84||यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः ।
दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत्
prayātu śakro mā garvamindratvaṃ kasya susthiram |
yūyaṃ ca mā smayaṃ yāta santi rūpānvitāḥ striyaḥ
||85||प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् ।
यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः
kiṃ surūpaṃ kurūpaṃ vā yadā bhedo na dṛśyate |
tāratamyaṃ surūpatve satataṃ bhinnadarśanāt
||86||किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते ।
तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात्
bhavatīnāṃ smayaṃ matvā rūpaudāryaguṇodbhavam |
mayeyaṃ darśitā tanvī tatastu śamameṣyatha
||87||भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् ।
मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ
yasmānmadūrorniṣpannā tviyamindīvarekṣaṇā |
urvaśī nāma kalyāṇī bhaviṣyati varāpsarāḥ
||88||यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा ।
उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः
tadiyaṃ devarājasya nīyatāṃ varavarṇinī |
bhavatyastena cāsmākaṃ preṣitāḥ prītimicchatā
||89||तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी ।
भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता
vaktavyaśca sahasrākṣo nāsmākaṃ bhogakāraṇāt |
tapaścaryā na vāprāpyaphalaṃ prāptumabhīpsatā
||90||वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् ।
तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुमभीप्सता
sanmārgamasya jagato darśayiṣye karomyaham |
tathā nareṇa sahito jagataḥ pālanodyataḥ
||91||सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् ।
तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः
yadi kaścittavābādhāṃ karoti tridaśeśvara |
tamahaṃ vārayiṣyāmi nivṛtto bhava vāsava
||92||यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर ।
तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव
kartāsi cettvamābādhāṃ na duṣṭasyeha kasyacit |
taṃ cāpi śāstā tadahaṃ pravartiṣyāmyasaṃśayam
||93||कर्तासि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् ।
तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्यसंशयम्
etajjñātvā na santāpastvayā kāryo hi māṃ prati |
upakārāya jagatāmavatīrṇo'smi vāsava
||94||एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति ।
उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव
yā ceyamurvaśī mattaḥ samudbhūtā puraṃdara tretāgnihetubhūteyaṃ evaṃ prāpya bhaviṣyati
||95||या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye śrīpatyutpattivarṇanaṃ nāma dvinavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||