snānamātrānnaro bhaktyā mucyate sarvakilbiṣaiḥ
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchecca rājendra kapilātīrthamuttamam |
snānamātrānnaro bhaktyā mucyate sarvakilbiṣaiḥ
||1||ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् ।
स्नानमात्रान्नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
yudhiṣṭhira uvāca
āścaryabhūtaṃ lokeṣu kathitaṃ dvijasattama |
narmadeśvaramāhātmyaṃ kāpilaṃ kathayasva me
||2||आश्चर्यभूतं लोकेषु कथितं द्विजसत्तम ।
नर्मदेश्वरमाहात्म्यं कापिलं कथयस्व मे
yasmin kāle'tha sambandhe utpannaṃ tīrthamuttamam |
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ tīrthaṃ jātaṃ kathaṃ prabho
||3||यस्मिन् कालेऽथ सम्बन्धे उत्पन्नं तीर्थमुत्तमम् ।
सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं जातं कथं प्रभो
mārkaṇḍeya uvāca
śṛṇu vakṣye'dya te rājankapilātīrthamuttamam |
yena te vismayaḥ sarvaḥ śrutvā gacchati bhārata
||4||शृणु वक्ष्येऽद्य ते राजन्कपिलातीर्थमुत्तमम् ।
येन ते विस्मयः सर्वः श्रुत्वा गच्छति भारत
purā kṛtayugasyādau brahmā lokapitāmahaḥ |
utpādayitvā sakalaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham
||5||पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मा लोकपितामहः ।
उत्पादयित्वा सकलं भूतग्रामं चतुर्विधम्
japahomaparo bhaktyā kṣaṇaṃ dhyātvā ca tiṣṭhati |
jvalamānāttu kapilā tāvatkuṇḍātsamutthitā
||6||जपहोमपरो भक्त्या क्षणं ध्यात्वा च तिष्ठति ।
ज्वलमानात्तु कपिला तावत्कुण्डात्समुत्थिता
agnijvālojjvalaiḥ śṛṅgaistrinetrā supayasvinī |
agnipūrṇā hyagnimukhā agnighrāṇāgnilocanā
||7||अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृङ्गैस्त्रिनेत्रा सुपयस्विनी ।
अग्निपूर्णा ह्यग्निमुखा अग्निघ्राणाग्निलोचना
agnikhurā hyagnipṛṣṭhā agnisarvāṅgasaṃsthitiḥ |
sarvalakṣaṇasampūrṇā ghaṇṭālalitaniḥsvanā
||8||अग्निखुरा ह्यग्निपृष्ठा अग्निसर्वाङ्गसंस्थितिः ।
सर्वलक्षणसम्पूर्णा घण्टाललितनिःस्वना
dṛṣṭvā tu tāṃ mahābhāgāṃ kapilāṃ kuṇḍamadhyagām |
brahmā lokagurustāta praṇamyedamuvāca ha
||9||दृष्ट्वा तु तां महाभागां कपिलां कुण्डमध्यगाम् ।
ब्रह्मा लोकगुरुस्तात प्रणम्येदमुवाच ह
namaste kapile puṇye sarvalokanamaskṛte |
maṅgalye maṅgale devi triṣu lokeṣvanupame
||10||नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वलोकनमस्कृते ।
मङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेष्वनुपमे
tvaṃ lakṣmīstvaṃ smṛtirmedhā tvaṃ dhṛtistvaṃ varānane |
umādevīti vikhyātā tvaṃ satī nātra saṃśayaḥ
||11||त्वं लक्ष्मीस्त्वं स्मृतिर्मेधा त्वं धृतिस्त्वं वरानने ।
उमादेवीति विख्याता त्वं सती नात्र संशयः
vaiṣṇavī tvaṃ mahādevī brahmāṇī tvaṃ varānane |
kumārī tvaṃ mahābhāge bhaktiḥ śraddhā tathaiva ca
||12||वैष्णवी त्वं महादेवी ब्रह्माणी त्वं वरानने ।
कुमारी त्वं महाभागे भक्तिः श्रद्धा तथैव च
kālarātristu bhūtānāṃ kumārī parameśvarī |
tvaṃ lavastvaṃ truṭiścaiva muhūrtaṃ lakṣameva ca
||13||कालरात्रिस्तु भूतानां कुमारी परमेश्वरी ।
त्वं लवस्त्वं त्रुटिश्चैव मुहूर्तं लक्षमेव च
saṃvatsarastvaṃ māsastvaṃ kālastvaṃ ca kṣaṇastathā |
nāsti kiṃcittvayā hīnaṃ trailokye sacarācare
||14||संवत्सरस्त्वं मासस्त्वं कालस्त्वं च क्षणस्तथा ।
नास्ति किंचित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे
evaṃ stutā tu mānena kapilā parameṣṭhinā |
tamuvāca mahābhāgaṃ prahṛṣya padmasambhavam
||15||एवं स्तुता तु मानेन कपिला परमेष्ठिना ।
तमुवाच महाभागं प्रहृष्य पद्मसम्भवम्
prasannā tava vākyena devadeva jagadguro |
kiṃ karomi priyaṃ te'dya brūhi sarvaṃ pitāmaha
||16||प्रसन्ना तव वाक्येन देवदेव जगद्गुरो ।
किं करोमि प्रियं तेऽद्य ब्रूहि सर्वं पितामह
brahmovāca
jagaddhitāya janitā mayā tvaṃ parameśvari |
svargānmartyaṃ tato yāhi lokānāṃ hitakāmyayā
||17||जगद्धिताय जनिता मया त्वं परमेश्वरि ।
स्वर्गान्मर्त्यं ततो याहि लोकानां हितकाम्यया
sarvadevamayī tvaṃ tu sarvalokamayī tathā |
vidhinā ye pradāsyanti teṣāṃ vāsastriviṣṭape
||18||सर्वदेवमयी त्वं तु सर्वलोकमयी तथा ।
विधिना ये प्रदास्यन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे
evamuktvā tato devī brahmāṇaṃ parameśvarī |
vandyamānā suraiḥ siddhairājagāma dharātalam
||19||एवमुक्त्वा ततो देवी ब्रह्माणं परमेश्वरी ।
वन्द्यमाना सुरैः सिद्धैराजगाम धरातलम्
yudhiṣṭhira uvāca
yadāyāteha sā tāta brāhmaṇo vacanācchubhā |
tadā devāśca lokāśca kathamaṅgeṣu saṃsthitāḥ
||20||यदायातेह सा तात ब्राह्मणो वचनाच्छुभा ।
तदा देवाश्च लोकाश्च कथमङ्गेषु संस्थिताः
kathaṃ vā saṃsthitāgatya kapilā sā dvijottama |
tīrthe vā hyūṣare kṣetra etanme kathaya dvija
||21||कथं वा संस्थितागत्य कपिला सा द्विजोत्तम ।
तीर्थे वा ह्यूषरे क्षेत्र एतन्मे कथय द्विज
mārkaṇḍeya uvāca
sā tadā brahmaṇā coktā dhātrā lokasya bhārata |
brahmalokādgatā puṇyāṃ narmadāṃ lokapāvanīm
||22||सा तदा ब्रह्मणा चोक्ता धात्रा लोकस्य भारत ।
ब्रह्मलोकाद्गता पुण्यां नर्मदां लोकपावनीम्
tapaḥ kṛtvā suvipulaṃ narmadātaṭamāśritā |
cacāra pṛthivīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām
||23||तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदातटमाश्रिता ।
चचार पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम्
tadāprabhṛti rājendra kapilātīrthamuttamam |
sarvapāpaharaṃ khyātamṛṣisaṅghairniṣevitam
||24||तदाप्रभृति राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् ।
सर्वपापहरं ख्यातमृषिसङ्घैर्निषेवितम्
tattīrthe vidhivatsnātvā kapilāyāḥ prayacchati |
pṛthvī tena bhaveddattā saśailavanakānanā
||25||तत्तीर्थे विधिवत्स्नात्वा कपिलायाः प्रयच्छति ।
पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना
tāṃ tu paśyati yo bhaktyā dīyamānāṃ dvijottame |
tasya varṣaśataṃ pāpaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ
||26||तां तु पश्यति यो भक्त्या दीयमानां द्विजोत्तमे ।
तस्य वर्षशतं पापं नश्यते नात्र संशयः
bhūrbhuvaḥ svarmahaścaiva janaḥ satyaṃ tapastathā |
te tatpṛṣṭhaṃ samāśritya sthitā lokā nṛpottama
||27||भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः सत्यं तपस्तथा ।
ते तत्पृष्ठं समाश्रित्य स्थिता लोका नृपोत्तम
mukhe hyagniḥ sthito devo danteṣu ca bhujaṅgamāḥ |
dhātā vidhātā hyoṣṭhau ca jihvāyāṃ tu sarasvatī
||28||मुखे ह्यग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः ।
धाता विधाता ह्योष्ठौ च जिह्वायां तु सरस्वती
sahasrakiraṇau devau candrādityau sulocanau |
nāsikāmadhyagaścaiva māruto nṛpasattama
||29||सहस्रकिरणौ देवौ चन्द्रादित्यौ सुलोचनौ ।
नासिकामध्यगश्चैव मारुतो नृपसत्तम
lalāṭe tu mahādevo hyaśvinau karṇasaṃsthitau |
naranārāyaṇau śṛṅge śṛṅgamadhye pitāmahaḥ
||30||ललाटे तु महादेवो ह्यश्विनौ कर्णसंस्थितौ ।
नरनारायणौ शृङ्गे शृङ्गमध्ये पितामहः
kambalo'dhigatastāta pāśadhṛgvaruṇastathā |
yamaśca bhagavāndeva āśritya codaraṃ śritaḥ
||31||कम्बलोऽधिगतस्तात पाशधृग्वरुणस्तथा ।
यमश्च भगवान्देव आश्रित्य चोदरं श्रितः
khureṣu pannagāścaivaṃ pucchāgre sūryaraśmayaḥ |
evambhūtāṃ hi kapilāṃ sarvadevamayīṃ nṛpa
||32||खुरेषु पन्नगाश्चैवं पुच्छाग्रे सूर्यरश्मयः ।
एवम्भूतां हि कपिलां सर्वदेवमयीं नृप
ye dhārayanti ca gṛhe dhanyāste nātra saṃśayaḥ |
prātarutthāya yastasyāḥ kurute tu pradakṣiṇām
||33||ये धारयन्ति च गृहे धन्यास्ते नात्र संशयः ।
प्रातरुत्थाय यस्तस्याः कुरुते तु प्रदक्षिणाम्
pradakṣiṇā kṛtā tena saśailavanakānanā |
kapilāpañcagavyena yaḥ snāpayati śaṅkaram
||34||प्रदक्षिणा कृता तेन सशैलवनकानना ।
कपिलापञ्चगव्येन यः स्नापयति शङ्करम्
upavāsaparo yastu tasmiṃstīrthe narādhipa |
snātvā hyuktavidhānena tarpayetpitṛdevatāḥ
||35||उपवासपरो यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ।
स्नात्वा ह्युक्तविधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः
tasya te vaṃśajāḥ sarve daśa pūrve daśāpare |
tṛptā rohanti vai svarge dhyāyanto'sya manorathān
||36||तस्य ते वंशजाः सर्वे दश पूर्वे दशापरे ।
तृप्ता रोहन्ति वै स्वर्गे ध्यायन्तोऽस्य मनोरथान्
eṣa te vidhiruddiṣṭaḥ sambhavo nṛpasattama |
tīrthasya ca phalaṃ puṇyaṃ kimanyatparipṛcchasi
||37||एष ते विधिरुद्दिष्टः सम्भवो नृपसत्तम ।
तीर्थस्य च फलं पुण्यं किमन्यत्परिपृच्छसि
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam |
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ
||38||धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śrīnarmadāmāhātmye kapilātīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||