vyāsatīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahīpāla vyāsatīrthamanuttamam |
durlabhaṃ manujaiḥ puṇyamantarikṣe vyavasthitam
||1||ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् ।
दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम्
yudhiṣṭhira uvāca
kasmādvai vyāsatīrthaṃ tadantarikṣe vyavasthitam |
etadākhyāhi saṃkṣepāttyaja granthasya vistaram
||2||कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम् ।
एतदाख्याहि संक्षेपात्त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sādhu sādhu mahābāho dharmavānsādhuvatsala |
svakarmanirataḥ pārtha tīrthayātrākṛtādaraḥ
||3||साधु साधु महाबाहो धर्मवान्साधुवत्सल ।
स्वकर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः
durlabhaṃ sarvajantūnāṃ vyāsatīrthaṃ nareśvara |
pīḍito vṛddhabhāvena akalpo'haṃ nṛpātmaja
||4||दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर ।
पीडितो वृद्धभावेन अकल्पोऽहं नृपात्मज
visaṃjño gatavittastu saṃjātaḥ smṛtivarjitaḥ |
guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacinmayā
||5||विसंज्ञो गतवित्तस्तु संजातः स्मृतिवर्जितः ।
गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया
kalistatraiva rājendra na viśedvyāsasaṃśrayāt |
antarikṣe tu saṃjātaṃ revāyāśceṣṭitena tu
||6||कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात् ।
अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु
viriñcirnaiva śaknoti revāyā guṇakīrtanam |
kathaṃ jñāsyāmyahaṃ tāta revāmāhātmyamuttamam
||7||विरिञ्चिर्नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् ।
कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम्
vyāsatīrthaṃ viśeṣeṇa lavamātraṃ bravīmyataḥ |
pratyakṣaḥ pratyayo yatra dṛśyate'dya kalau yuge
||8||व्यासतीर्थं विशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः ।
प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यतेऽद्य कलौ युगे
vihaṅgo gacchate naiva bhittvā śūlaṃ sudāruṇam |
tasyotpattiṃ samāsena kathayāmi nṛpātmaja
||9||विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम् ।
तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज
āsītpūrvaṃ mahīpāla munirmānyaḥ parāśaraḥ |
tenātyugraṃ tapaścīrṇaṃ gaṅgāmbhasi mahāphalam
||10||आसीत्पूर्वं महीपाल मुनिर्मान्यः पराशरः ।
तेनात्युग्रं तपश्चीर्णं गङ्गाम्भसि महाफलम्
prāṇāyāmena saṃtasthau praviṣṭo jāhnavījale |
pūrṇe dvādaśame varṣe niṣkrānto jalamadhyataḥ
||11||प्राणायामेन संतस्थौ प्रविष्टो जाह्नवीजले ।
पूर्णे द्वादशमे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः
bhikṣārthī saṃcaredgrāmaṃ nāvā yatraiva tiṣṭhati |
tatra tena parā dṛṣṭā bālā caiva manoharā
||12||भिक्षार्थी संचरेद्ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति ।
तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा
tāṃ dṛṣṭvā sa ca kāmārta uvāca madhuraṃ tadā |
māṃ nayasva paraṃ pāraṃ kāsi tvaṃ mṛgalocane
||13||तां दृष्ट्वा स च कामार्त उवाच मधुरं तदा ।
मां नयस्व परं पारं कासि त्वं मृगलोचने
nāvārūḍhe nadītīre mama cittapramāthini |
evamuktā tu sā tena praṇamya ṛṣipuṃgavam
||14||नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि ।
एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिपुंगवम्
kathayāmāsa cātmānaṃ dṛṣṭvā taṃ kāmamohitam |
kaivartānāṃ gṛhe dāsī kanyāhaṃ dvijasattama
||15||कथयामास चात्मानं दृष्ट्वा तं काममोहितम् ।
कैवर्तानां गृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम
nāvāsaṃrakṣaṇārthāya ādiṣṭā svāminā vibho |
mayā vijñāpitaṃ vṛttamaśeṣaṃ jñātumarhasi
||16||नावासंरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो ।
मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि
evamuktastayā so'tha kṣaṇaṃ dhyātvābravīdidam
||17||एवमुक्तस्तया सोऽथ क्षणं ध्यात्वाब्रवीदिदम्
parāśara uvāca
ahaṃ jñānabalādbhadre tava jānāmi sambhavam |
kaivartaputrikā na tvaṃ rājakanyāsi sundari
||18||अहं ज्ञानबलाद्भद्रे तव जानामि सम्भवम् ।
कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजकन्यासि सुन्दरि
kanyovāca
kaḥ pitā kathyatāṃ brahmankasyā vā hyudarodbhavā |
kasminvaṃśe prasūtāhaṃ kaivartatanayā katham
||19||कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्युदरोद्भवा ।
कस्मिन्वंशे प्रसूताहं कैवर्ततनया कथम्
parāśara uvāca
kathayāmi samastaṃ yattvayā pṛṣṭamaśeṣataḥ |
vasurnāmeti bhūpālaḥ somavaṃśavibhūṣaṇaḥ
||20||कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः ।
वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः
jambūdvīpādhipo bhadre śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ |
śatāni sapta bhāryāṇāṃ putrāṇāṃ ca daśaiva tu
||21||जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः ।
शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु
dharmeṇa pālayellokānīśavatpūjyate sadā |
mlecchāstasyāvidheyāśca kṣīradvīpanivāsinaḥ
||22||धर्मेण पालयेल्लोकानीशवत्पूज्यते सदा ।
म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः
teṣāmutsādanārthāya yayāvullaṅghya sāgaram |
saṃyuktaḥ putrabhṛtyaiśca pauruṣe mahati sthitaiḥ
||23||तेषामुत्सादनार्थाय ययावुल्लङ्घ्य सागरम् ।
संयुक्तः पुत्रभृत्यैश्च पौरुषे महति स्थितैः
samaraṃ taiḥ samārabdhaṃ mlecchaiśca vasunā saha |
jitā mlecchāḥ samastāste vasunā mṛgalocane
||24||समरं तैः समारब्धं म्लेच्छैश्च वसुना सह ।
जिता म्लेच्छाः समस्तास्ते वसुना मृगलोचने
karadāste kṛtāstena saputrabalavāhanāḥ |
pradhānā tasya sā rājñī tava mātā mṛgekṣaṇe
||25||करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः ।
प्रधाना तस्य सा राज्ञी तव माता मृगेक्षणे
pravāsasthe mahīpāle saṃjātā sā rajasvalā |
nārīṇāṃ tu sadākālaṃ manmatho hyadhiko bhavet
||26||प्रवासस्थे महीपाले संजाता सा रजस्वला ।
नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत्
viśeṣeṇa ṛtoḥ kāle bhidyante kāmasāyakaiḥ |
manmathena tu saṃtaptācintayatsā śubhekṣaṇā
||27||विशेषेण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः ।
मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत्सा शुभेक्षणा
dūtaṃ vai preṣayāmyadya vasurājñaḥ samīpataḥ |
āhūtaḥ satvaraṃ dūta gaccha tvaṃ nṛpasannidhau
||28||दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः ।
आहूतः सत्वरं दूत गच्छ त्वं नृपसन्निधौ
dūta uvāca
paratīraṃ gato devi vasurājāriśāsanaḥ |
tatra gantumaśakyeta jalayānairvinā śubhe
||29||परतीरं गतो देवि वसुराजारिशासनः ।
तत्र गन्तुमशक्येत जलयानैर्विना शुभे
tāni yānāni sarvāṇi gṛhītāni pare taṭe |
dūtavākyena sā rājñī viṣaṇṇā kāmapīḍitā
||30||तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे ।
दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता
tatsakhī tāmuvācātha kasmāttvaṃ paritapyase |
svalekhaḥ preṣyatāṃ devi śukahaste yathārthataḥ
||31||तत्सखी तामुवाचाथ कस्मात्त्वं परितप्यसे ।
स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः
samudraṃ laṅghayitvā tu śakuntā yānti sundari |
sakhivākyena sā rājñī svasthā jātā narādhipa
||32||समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि ।
सखिवाक्येन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप
vyāhṛto lekhakastatra likha lekhaṃ mamājñayā |
tvaddhīnā satyabhāmādya vaso rājanna jīvati
||33||व्याहृतो लेखकस्तत्र लिख लेखं ममाज्ञया ।
त्वद्धीना सत्यभामाद्य वसो राजन्न जीवति
ṛtukālo'dya saṃjāto likha lekhaṃ tu lekhakaṃ |
likhite bhūrjapatre tu lekhe vai lekhakena tu
||34||ऋतुकालोऽद्य संजातो लिख लेखं तु लेखकं ।
लिखिते भूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेन तु
śukaḥ pañjaramadhyastha ānītoddhaiva sannidhau
||35||शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोद्धैव सन्निधौ
satyabhāmovāca
nītvā lekhaṃ gaccha śīghraṃ vasurājñaḥ samīpataḥ |
śakuniḥ praṇato bhūtvā gṛhītvā lekhamuttamam
||36||नीत्वा लेखं गच्छ शीघ्रं वसुराज्ञः समीपतः ।
शकुनिः प्रणतो भूत्वा गृहीत्वा लेखमुत्तमम्
utpatya sahasā rājañjagāmākāśamaṇḍalam |
tataḥ pakṣī gataḥ śīghraṃ vasurājasamīpataḥ
||37||उत्पत्य सहसा राजञ्जगामाकाशमण्डलम् ।
ततः पक्षी गतः शीघ्रं वसुराजसमीपतः
kṣipte lekhe śukenaiva satyabhāmāvisarjite |
vasurājñā tato lekho gṛhya haste'vadhāritaḥ
||38||क्षिप्ते लेखे शुकेनैव सत्यभामाविसर्जिते ।
वसुराज्ञा ततो लेखो गृह्य हस्तेऽवधारितः
lekhārthaṃ cintayitvā tu gṛhya vīryaṃ nareśvaraḥ |
amoghaṃ puṭikāṃ kṛtvā pratilekhena miśritam
||39||लेखार्थं चिन्तयित्वा तु गृह्य वीर्यं नरेश्वरः ।
अमोघं पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन मिश्रितम्
śukasya so'payāmāsa gaccha rājñīsamīpataḥ |
praṇamya vasurājānaṃ bījaṃ gṛhyotpapāta ha
||40||शुकस्य सोऽपयामास गच्छ राज्ञीसमीपतः ।
प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृह्योत्पपात ह
samudropari samprāptaḥ śukaḥ śyenena vīkṣitaḥ |
sāmiṣaṃ taṃ śukaṃ jñātvā śyenastamabhyadhāvata
||41||समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः ।
सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत
hataścañcuprahāreṇa śukaḥ śyenena bhārata |
mūrcchayā tasya tadbījaṃ patitaṃ sāgarāmbhasi
||42||हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत ।
मूर्च्छया तस्य तद्बीजं पतितं सागराम्भसि
matsyena gilitaṃ tacca bījaṃ vasumahīpateḥ |
kanyā matsyodare jātā tena bījena sundari
||43||मत्स्येन गिलितं तच्च बीजं वसुमहीपतेः ।
कन्या मत्स्योदरे जाता तेन बीजेन सुन्दरि
prāpto'sau lubdhakairmatsya ānītaḥ svagṛhaṃ tataḥ |
yāvadvidārito matsyastāvaddṛṣṭā tvamuttame
||44||प्राप्तोऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः ।
यावद्विदारितो मत्स्यस्तावद्दृष्टा त्वमुत्तमे
śaśimaṇḍalasaṅkāśā sūryatejaḥsamaprabhā |
dṛṣṭvā tvāṃ harṣitāḥ sarve kaivartā jāhnavītaṭe
||45||शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा ।
दृष्ट्वा त्वां हर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे
harṣitāste gatāḥ sarve pradhānasya ca mandiram |
strīratnaṃ kathayāmāsurgṛhāṇa tvaṃ mahāprabham
||46||हर्षितास्ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् ।
स्त्रीरत्नं कथयामासुर्गृहाण त्वं महाप्रभम्
gṛhītā tena tanvaṅgī hyaputreṇa mṛgekṣaṇā |
bhāryāṃ svāmāha tanvaṅgi pālayasva mṛgekṣaṇe
||47||गृहीता तेन तन्वङ्गी ह्यपुत्रेण मृगेक्षणा ।
भार्यां स्वामाह तन्वङ्गि पालयस्व मृगेक्षणे
tataḥ sā cintayāmāsa parāśaravacastadā |
evamuktvā tu sā tena dattātmānaṃ nareśvara
||48||ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस्तदा ।
एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्तात्मानं नरेश्वर
uvāca sādhu me brahmanmatsyagandho'nu vartate |
tatastena tu sā bālā divyagandhādhivāsitā
||49||उवाच साधु मे ब्रह्मन्मत्स्यगन्धोऽनु वर्तते ।
ततस्तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता
kṛtā yogabalenaiva jvālayitvā vibhāvasum |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ vahnimūḍhā tena rasāttadā
||50||कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं वह्निमूढा तेन रसात्तदा
jalayānasya madhye tu kāmasthānānyasaṃspṛśat |
jñātvā kāmotsukaṃ vipraṃ bhītā sā dharmanandana
||51||जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत् ।
ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा धर्मनन्दन
hasantī tamuvācātha deva tvaṃ lokasannidhau |
na lajjase kathaṃ dhīmankurvāṇaḥ pāmarocitam
||52||हसन्ती तमुवाचाथ देव त्वं लोकसन्निधौ ।
न लज्जसे कथं धीमन्कुर्वाणः पामरोचितम्
tatastena kṣaṇaṃ dhyātvā saṃsmṛtā hṛdi tāmasī |
āgatā tāmasī māyā yayā vyāptaṃ carācaram
||53||ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी ।
आगता तामसी माया यया व्याप्तं चराचरम्
tataḥ sā vismitā tena karmaṇaiva tu rañjitā |
brahmacaryābhitaptena strīsaukhyaṃ krīḍitaṃ tadā
||54||ततः सा विस्मिता तेन कर्मणैव तु रञ्जिता ।
ब्रह्मचर्याभितप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडितं तदा
tataḥ sā tatkṣaṇādeva garbhabhāreṇa pīḍitā |
prasūtā bālakaṃ tatra jaṭilaṃ daṇḍadhāriṇam
||55||ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारेण पीडिता ।
प्रसूता बालकं तत्र जटिलं दण्डधारिणम्
kamaṇḍaludharaṃ śāntaṃ mekhalākaṭibhūṣitam |
uttarīyakṛtaskandhaṃ viṣṇumāyāvivarjitam
||56||कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम् ।
उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम्
tato'pi śaṅkitā pārtha dṛṣṭvā taṃ kalabālakam |
vepamānā tato bālā jagāma śaraṇaṃ muneḥ
||57||ततोऽपि शङ्किता पार्थ दृष्ट्वा तं कलबालकम् ।
वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः
rakṣa rakṣa muniśreṣṭha parāśara mahāmate |
jātaṃ me'tyadbhutaṃ putraṃ kaupīnavaramekhalam |
daṇḍahastaṃ jaṭāyuktamuttarīyavibhūṣitam
||58||रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते ।
जातं मेऽत्यद्भुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम् ।
दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीयविभूषितम्
parāśara uvāca
mā bhaiṣīḥ svasute jāte kumārī tvaṃ bhaviṣyasi |
nāmnā yojanagandheti dvitīyaṃ satyavatyapi
||59||मा भैषीः स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि ।
नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि
śaṃtanurnāma rājā yaḥ sa te bhartā bhaviṣyati |
prathamā mahiṣī tasya somavaṃśavibhūṣaṇā
||60||शंतनुर्नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति ।
प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा
gaccha tvaṃ svāśrayaṃ śubhre pūrvarūpeṇa saṃsthitā |
mā viṣādaṃ kuruṣvātra dṛṣṭaṃ jñānasya me balam
||61||गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे पूर्वरूपेण संस्थिता ।
मा विषादं कुरुष्वात्र दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम्
ityuktvā prayayau vipraḥ sā bālā putramāśritā |
natvoce mātaraṃ bhaktyā sāṣṭāṅgaṃ vinayānataḥ
||62||इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता ।
नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ्गं विनयानतः
kṣamyatāṃ mātaruktaṃ me prasādaḥ kriyatāmapi |
īśvarārādhane yatnaṃ kariṣyāmyahamambike
||63||क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसादः क्रियतामपि ।
ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके
tataḥ sā putravākyena viṣaṇṇā vākyamabravīt
||64||ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यमब्रवीत्
yojanagandhovāca
mā tyaktvā gaccha vatsādya mātaraṃ māmanāgasam |
tvadviyogena me putra pañcatvaṃ bhāvyasaṃśayam
||65||मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम् ।
त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम्
nāsti putrasamaḥ sneho nāsti bhrātṛsamaṃ kulam |
nāsti satyaparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param
||66||नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम् ।
नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम्
bālabhāve mayā jāta ādhāraḥ kila jāyase |
na me bhartā na me putraḥ paśya karmaviḍambanam
||67||बालभावे मया जात आधारः किल जायसे ।
न मे भर्ता न मे पुत्रः पश्य कर्मविडम्बनम्
vyāsa uvāca
mā viṣādaṃ kuruṣvāntaḥ satyametanmayoritam |
āpatkāle'smi te devi smartavyaḥ kāryasiddhaye
||68||मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यमेतन्मयोरितम् ।
आपत्कालेऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये
āpadastārayiṣyāmi kṣamyatāṃ me duruttaram |
ityuktvā prayayau vyāsaḥ kanyā sāpi gatā gṛham
||69||आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् ।
इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः कन्या सापि गता गृहम्
parāśarasutastatra viṣaṣṇo vanamadhyataḥ |
tretāyugāvasāne tu dvāparādau nareśvara
||70||पराशरसुतस्तत्र विषष्णो वनमध्यतः ।
त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर
vyāsārthaṃ cintayāmāsurdevāḥ śakrapurogamāḥ |
ākhyāto nāradenaiva putraḥ parāśarasya saḥ
||71||व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः ।
आख्यातो नारदेनैव पुत्रः पराशरस्य सः
kaivartaputrikājāto jñānī jahnusutātaṭe |
tato nāradavākyena āgatāḥ surasattamāḥ
||72||कैवर्तपुत्रिकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे ।
ततो नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः
rāmaḥ pitāmahaḥ śakro munisaṅghaiḥ samāvṛtāḥ |
āsyādikaṃ pṛthagdattvā sādhu sādhvityudīrayan
||73||रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः ।
आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन्
pitāmahena vai bālo garbhādhānādisaṃskṛtaḥ |
dvīpāyano dvīpajanmā pārāśaryaḥ parāśarāt
||74||पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः ।
द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात्
kṛṣṇāṃśātkṛṣṇanāmāyaṃ vyāso vedānvyasiṣyati |
virañcinābhiṣikto'sau munisaṅghaiḥ punaḥpunaḥ
||75||कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति ।
विरञ्चिनाभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः
vyāsastvaṃ sarvalokeṣu ityuktvā prayayuḥ surāḥ |
tīrthayātrā samārabdhā kṛṣṇadvaipāyanena tu
||76||व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः ।
तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु
gaṅgāvagāhitā tena kedāraśca sapuṣkaraḥ |
gayā ca naimiṣaṃ tīrthaṃ kurukṣetraṃ sarasvatī
||77||गङ्गावगाहिता तेन केदारश्च सपुष्करः ।
गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वती
ujjayinyāṃ mahākālaṃ somanāthaṃ prabhāsake |
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ snātvā yāto mahāmuniḥ
||78||उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके ।
पृथिव्यां सागरान्तायां स्नात्वा यातो महामुनिः
amṛtāṃ narmadāṃ prāpto rudradehodbhavāṃ śubhām |
sāhlādo narmadāṃ dṛṣṭvā cittaviśrāntimāpa ca
||79||अमृतां नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां शुभाम् ।
साह्लादो नर्मदां दृष्ट्वा चित्तविश्रान्तिमाप च
tapaścacāra vipulaṃ narmadātaṭamāśritaḥ |
grīṣme pañcāgnimadhyastho varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ
||80||तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः ।
ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः
sārdravāsāśca hemante tiṣṭhandadhyau maheśvaram |
svāntarhṛtkamale sthāpya dhyāyate parameśvaram
||81||सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम् ।
स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम्
sṛṣṭisaṃhārakartāramachedyaṃ varadaṃ śubham |
nityaṃ siddheśvaraṃ liṅgaṃ pūjayeddhyānatatparaḥ
||82||सृष्टिसंहारकर्तारमछेद्यं वरदं शुभम् ।
नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयेद्ध्यानतत्परः
arcanātsiddhaliṅgasya dhyānayogaprabhāvataḥ |
pratyakṣaḥ śaṅkaro jātaḥ kṛṣṇadvaipāyanasya saḥ
||83||अर्चनात्सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः ।
प्रत्यक्षः शङ्करो जातः कृष्णद्वैपायनस्य सः
īśvara uvāca
toṣito'haṃ tvayā vatsa varaṃ varaya śobhanam
||84||तोषितोऽहं त्वया वत्स वरं वरय शोभनम्
vyāsa uvāca
yadi tuṣṭo'si me deva yadi deyo varo mama |
pratyakṣo narmadātīre svayameva bhaviṣyasi |
atītānāgatajño'haṃ tvatprasādādumāpate
||85||यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ।
प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि ।
अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादादुमापते
īśvara uvāca
evaṃ bhavatu te putra matprasādādasaṃśayam |
tvayi bhaktigṛhīto'haṃ pratyakṣo narmadātaṭe
||86||एवं भवतु ते पुत्र मत्प्रसादादसंशयम् ।
त्वयि भक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे
sahasrāṃśārdhabhāvena pratyakṣo'haṃ tvadāśrame |
ityuktvā prayayau devaḥ kailāsaṃ nagamuttamam
||87||सहस्रांशार्धभावेन प्रत्यक्षोऽहं त्वदाश्रमे ।
इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगमुत्तमम्
patnīsaṃgrahaṇaṃ jātaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya tu |
śāstroktena vidhānena patnī pālayatastathā
||88||पत्नीसंग्रहणं जातं कृष्णद्वैपायनस्य तु ।
शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नी पालयतस्तथा
putro jāto hyaputrasya parāśarasutasya ca |
devairvardhāpitaḥ sarvairiñcendrapurogamaiḥ
||89||पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य च ।
देवैर्वर्धापितः सर्वैरिञ्चेन्द्रपुरोगमैः
putrajanmanyathājagmurvaśiṣṭhādyā munīśvarāḥ |
tīrthayātrāprasaṅgena parāśarapurogamāḥ
||90||पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर्वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः ।
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः
manvatriviṣṇuhārītayājñavalkyośano'ṅgirāḥ |
yamāpastambasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī
||91||मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः ।
यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती
evamādisahasrāṇi lakṣakoṭiśatāni ca |
saśiṣyāśca mahābhāgā narmadātaṭamāśritāḥ
||92||एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च ।
सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः
vyāsāśrame śubhe ramye saṃtuṣṭā āyayurnṛpa |
dṛṣṭvā tānso'pi viprendrānabhyutthānakṛtodyamaḥ
||93||व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप ।
दृष्ट्वा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः
pituḥ pūrvaṃ praṇamyādau sarveṣāṃ ca yathāvidhi |
āsanāni dadau bhaktyā pādyamarghaṃ nyavedayat
||94||पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि ।
आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत्
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vākyametaduvāca ha |
uddhṛto'haṃ na sandeho yuṣmatsambhāṣaṇārcanāt
||95||कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।
उद्धृतोऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात्
āraṇyāni ca śākāni phalānyāraṇyajāni ca |
tāni dāsyāmi yuṣmākaṃ sarveṣāṃ prītipūrvakam
||96||आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च ।
तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम्
nyamantrayata tānsarvānpratyekaṃ praṇipatya ca |
tataste praṇataṃ dṛṣṭvā kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim
||97||न्यमन्त्रयत तान्सर्वान्प्रत्येकं प्रणिपत्य च ।
ततस्ते प्रणतं दृष्ट्वा कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
vardhayitvā jayāśīrbhiravalokya parasparam |
parāśaraḥ samastaiśca vīkṣito munipuṃgavaiḥ
||98||वर्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम् ।
पराशरः समस्तैश्च वीक्षितो मुनिपुंगवैः
uttaraṃ dīyatāṃ tāta kṛṣṇadvaipāyanasya ca |
evamuktastu taiḥ sarvairbhagavānsa parāśaraḥ |
provāca svātmajaṃ vyāsamṛṣīṇāṃ yaccikīrṣitam
||99||उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च ।
एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्भगवान्स पराशरः ।
प्रोवाच स्वात्मजं व्यासमृषीणां यच्चिकीर्षितम्
śrīparāśara uvāca
necchanti dakṣiṇe kūle vratabhaṅgabhayādatha |
bhojanaṃ bhoktukāmāste śrāddhe caiva viśeṣataḥ
||100||नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ ।
भोजनं भोक्तुकामास्ते श्राद्धे चैव विशेषतः
vyāsa uvāca
karomi bhavatāmuktamatraiva sthīyatāṃ kṣaṇam |
yāvatprasādya saritaṃ karomi vidhimuttamam
||101||करोमि भवतामुक्तमत्रैव स्थीयतां क्षणम् ।
यावत्प्रसाद्य सरितं करोमि विधिमुत्तमम्
evamuktvā śucirbhūtvā narmadātaṭamāsthitaḥ |
stotraṃ jagāda sahasā tannibodha nareśvara
||102||एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः ।
स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर
jaya bhagavati devi namo varade jaya pāpavināśinī bahuphalade |
jaya śumbhaniśumbhakapāladhare praṇamāmi tu devanarārtihare
||103||जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनी बहुफलदे ।
जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे
jaya candradivākaranetradhare jaya pāvakabhūṣitavaktravare |
jaya bhairavadehanilīnapare jaya andhakaraktaviśoṣakare
||104||जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे ।
जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे
jaya mahiṣavimardini śūlakare jaya lokasamastakapāpahare |
jaya devi pitāmaharāmanate jaya bhāskaraśakraśiro'vanate
||105||जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे ।
जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते
jaya ṣaṇmukhasāyudha īśanute jaya sāgaragāmini śambhunute |
jaya duḥkhadaridravināśakare jaya putrakalatravivṛddhikare
||106||जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते ।
जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे
jaya devi samastaśarīradhare jaya nākavidarśini duḥkhahare |
jaya vyādhivināśini mokṣakare jaya vāñchitadāyini siddhavare
||107||जय देवि समस्तशरीरधरे जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे ।
जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे
etadvyāsakṛtaṃ stotraṃ yaḥ paṭhecchivasannidhau |
gṛhe vā śuddhabhāvena kāmakrodhavivarjitaḥ
||108||एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ ।
गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः
tasya vyāso bhavetprītaḥ prītaśca vṛṣavāhanaḥ |
prītā syānnarmadā devī sarvapāpakṣayaṃkarī
||109||तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः ।
प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी
na te yānti yamālokaṃ yaiḥ stutā bhuvi narmadā |
pitāmaho'pi muhyeta devi tvadguṇakīrtanāt
||110||न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा ।
पितामहोऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात्
vākpatirnaiva te vaktuṃ svarūpaṃ veda narmade |
kathaṃ guṇānahaṃ devi tvadīyāñjñātumutsahe
||111||वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे ।
कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे
iti jñātvā śuciṃ bhāvaṃ vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ |
prasannā narmadādevī tato vacanamabravīt
||112||इति ज्ञात्वा शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
प्रसन्ना नर्मदादेवी ततो वचनमब्रवीत्
satyavādena tuṣṭāhaṃ bhobho vyāsa mahāmune |
yadīcchasi varaṃ kiṃcittaṃ te sarvaṃ dadāmyaham
||113||सत्यवादेन तुष्टाहं भोभो व्यास महामुने ।
यदीच्छसि वरं किंचित्तं ते सर्वं ददाम्यहम्
vyāsa uvāca
yadi tuṣṭāsi me devi yadi deyo varo mama |
ātithyamuttare kūle ṛṣīṇāṃ dātumarhasi
||114||यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम ।
आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि
narmadovāca
ayuktaṃ yācitaṃ vyāsa vimārge yatpravartanam |
indracandrayamaiḥ śakyamunmārge na pravartitum
||115||अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम् ।
इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यमुन्मार्गे न प्रवर्तितुम्
yācasvānyaṃ varaṃ putra yatkiṃcidbhuvi durlabham |
etacchrutvā vaco devyā vyāso mūrcchāṃ yatastadā
||116||याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम् ।
एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां यतस्तदा
vṛthā kleśo'dya me jāta iti matvā papāta ha |
dharaṇī calitā sarvā saśailavanakānanā
||117||वृथा क्लेशोऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह ।
धरणी चलिता सर्वा सशैलवनकानना
mūrcchāpannaṃ tato vyāsaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ |
hāhākāramukhāḥ sarve tatrājagmuḥ sahasraśaḥ
||118||मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः ।
हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राजग्मुः सहस्रशः
vyāsamutthāpayāmāsurvedavyasanatatparam |
brāhmaṇārthe ca saṃkliṣṭo nātmahetoḥ saridvare
||119||व्यासमुत्थापयामासुर्वेदव्यसनतत्परम् ।
ब्राह्मणार्थे च संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे
gavārthe brāhmaṇārthe ca sadyaḥ prāṇānparityajet |
evaṃ sā narmadā proktā brahmādyaiḥ surasattamaiḥ
||120||गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान्परित्यजेत् ।
एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः
suśītalaistaṃ bahubhiśca vātairrevābhyaṣiñcatsvajalena bhītā |
sacetanaḥ satyavatīsuto'pi praṇamya devānsaritaṃ jagāda
||121||सुशीतलैस्तं बहुभिश्च वातैर्रेवाभ्यषिञ्चत्स्वजलेन भीता ।
सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद
vyāsa uvāca
tīrthaiḥ samastaiḥ kila sevanāya phalaṃ pradiṣṭaṃ mama mandabhāgyāt |
yaddevi puṇyā viphalā mamāśā āraṇyapuṣpāṇi yathā janānām
||122||तीर्थैः समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यात् ।
यद्देवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम्
narmadovāca
yato yato māṃ hi mahānubhāva ninīṣate cittamilātale'tra |
vindhyena sārddhaṃ tava mārgamadya yāsyāmyahaṃ daṇḍadharasya pṛṣṭhe
||123||यतो यतो मां हि महानुभाव निनीषते चित्तमिलातलेऽत्र ।
विन्ध्येन सार्द्धं तव मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे
evamukto mahātejā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
dakṣiṇe cālayāmāsa svāśramasya saridvarām
||124||एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीसुतः ।
दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्वराम्
daṇḍahasto mahātejā huṅkāramakaronmuniḥ |
vyāsahuṅkārabhītā sā calitā rudranandinī
||125||दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः ।
व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी
daṇḍena darśayanmārgaṃ devī tatra pravartitā |
vyāsamārgaṃ gatā devī dṛṣṭā śakrapurogamaiḥ
||126||दण्डेन दर्शयन्मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता ।
व्यासमार्गं गता देवी दृष्टा शक्रपुरोगमैः
puṣpavṛṣṭiṃ tato devā vyamuñcan saha kiṃkaraiḥ |
kiṃ kurmo brūhi me putra karmaṇā te sma rañjitāḥ
||127||पुष्पवृष्टिं ततो देवा व्यमुञ्चन् सह किंकरैः ।
किं कुर्मो ब्रूहि मे पुत्र कर्मणा ते स्म रञ्जिताः
vyāsa uvāca
tapaśca vipulaṃ kṛtvā dānaṃ dattvā mahāphalam |
etadeva naraiḥ kāryaṃ sādhūnāṃ yatsukhāvaham
||128||तपश्च विपुलं कृत्वा दानं दत्त्वा महाफलम् ।
एतदेव नरैः कार्यं साधूनां यत्सुखावहम्
yadi tuṣṭā mahābhāgā anugrāhyo hyahaṃ yadi |
tasmānmamāśrame sarvaiḥ sthīyatāṃ nātra saṃśayaḥ
||129||यदि तुष्टा महाभागा अनुग्राह्यो ह्यहं यदि ।
तस्मान्ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां नात्र संशयः
ātithyaṃ śākaparṇena revāmṛtavimiśritam |
pratipannaṃ samastairvaḥ parāśaramukhairmama |
sthātavyaṃ svāśrame sarvairrevāyā uttare taṭe
||130||आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् ।
प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम ।
स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वैर्रेवाया उत्तरे तटे
mārkaṇḍeya uvāca
snānatarpaṇanityāni kṛtāni dvijasattamaiḥ |
vyāsakuṇḍe tato gatvā homaḥ sarvaiḥ prakalpitaḥ
||131||स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः ।
व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः
śrīphalairbilvapatraiśca juhuvurjātavedasam |
gautamo bhṛgurmāṇḍavyo nārado lomaśastathā
||132||श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम् ।
गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा
parāśarastathā śaṅkhaḥ kauśikaścyavano muniḥ |
pippalādo vasiṣṭhaśca nāciketo mahātapāḥ
||133||पराशरस्तथा शङ्खः कौशिकश्च्यवनो मुनिः ।
पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः
viśvāmitro'pyagastyaśca uddālakayamau tathā |
śāṇḍilyo jaiminiḥ kaṇvo yājñavalkyośano'ṅgirāḥ
||134||विश्वामित्रोऽप्यगस्त्यश्च उद्दालकयमौ तथा ।
शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः
śātātapo dadhīciśca kapilo gālavastathā |
jaigīṣavyastathā dakṣo bharato mudgalastathā
||135||शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा ।
जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा
vātsyāyano mahātejāḥ saṃvartaḥ śaktireva ca |
jātūkarṇyo bharadvājo vālakhilyāruṇistathā
||136||वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च ।
जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा
evamādisahasrāṇi juhvate jātavedasam |
akṣamālākarotkīrṇā dhyānayogaparāyaṇāḥ
||137||एवमादिसहस्राणि जुह्वते जातवेदसम् ।
अक्षमालाकरोत्कीर्णा ध्यानयोगपरायणाः
ekacittā dvijāḥ sarve cakrurhomakriyāṃ tadā |
tataḥ samutthitaṃ liṅgaṃ mokṣadaṃ vyādhināśanam
||138||एकचित्ता द्विजाः सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा ।
ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम्
acchedyaṃ paramaṃ devaṃ dṛṣṭvā vyāsastutoṣa ca |
puṣpavṛṣṭiṃ dadurdevā āśīrvādāndvijottamāḥ
||139||अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासस्तुतोष च ।
पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान्द्विजोत्तमाः
sāṣṭāṅgaṃ praṇato vyāso devaṃ dṛṣṭvā trilocanam |
brāhmaṇānpūjayāmāsa śākamūlaphalena ca
||140||साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।
ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च
pitṛpūrvaṃ dvijāḥ sarve bhojitāḥ pāṇḍunandana |
āśīrvādāṃstataḥ puṇyān dattvā viprā yayuḥ punaḥ
||141||पितृपूर्वं द्विजाः सर्वे भोजिताः पाण्डुनन्दन ।
आशीर्वादांस्ततः पुण्यान् दत्त्वा विप्रा ययुः पुनः
tadā prabhṛti tattīrthaṃ vyāsākhyaṃ procyate budhaiḥ
||142||तदा प्रभृति तत्तीर्थं व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः
yudhiṣṭhira uvāca
vyāsatīrthasya yatpuṇyaṃ tatsarvaṃ kathayasva me |
snānadānavidhānaṃ ca yasminkāle mahāphalam
||143||व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं कथयस्व मे ।
स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
kathayāmi samastaṃ te bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍava |
kārttikasya site pakṣe caturdaśyāṃ jitendriyaḥ
||144||कथयामि समस्तं ते भ्रातृभिः सह पाण्डव ।
कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः
upoṣya yo naro bhaktyā rātrau kurvīta jāgaram |
snāpayedīśvaraṃ bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā
||145||उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् ।
स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा
dadhnā ca khaṇḍayuktena kuśatoyena vai punaḥ |
śrīkhaṇḍena sugandhena guṇṭhayetparameśvaram
||146||दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः ।
श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत्परमेश्वरम्
tataḥ sugandhakusumairbilvapatraiśca pūjayet |
mucukundena kundena kuśajātīprasūnakaiḥ
||147||ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् ।
मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूनकैः
unmattamunipuṣpaiśca tathānyaiḥ kālasambhavaiḥ |
arcayetparayā bhaktyā dvīpeśvaramanuttamam
||148||उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः ।
अर्चयेत्परया भक्त्या द्वीपेश्वरमनुत्तमम्
ikṣugaḍukadānena tuṣyate parameśvaraḥ |
gaḍukāṣṭakadānena pātakaṃ yātyahorjitam
||149||इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः ।
गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम्
māsarjitaṃ ca naśyeta gaḍukāṣṭaśatena ca |
ṣāṇmāsikaṃ sahasreṇa dviguṇairabdikaṃ tathā
||150||मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च ।
षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैरब्दिकं तथा
ājanmajanitaṃ pāpamayutena praṇaśyati |
dviguṇairnaśyate vyādhistriguṇaiḥ syāddhanāgamaḥ
||151||आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति ।
द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः
ṣaḍguṇairjāyate vāgmī siddhastaddviguṇaistathā |
rudratvaṃ daśalakṣaiśca jāyate nātra saṃśayaḥ
||152||षड्गुणैर्जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा ।
रुद्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नात्र संशयः
paurṇamāsyāṃ nṛpaśreṣṭha snānaṃ kurvīta bhaktitaḥ |
mantroktena vidhānena sarvapāpakṣayaṃkaram
||153||पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः ।
मन्त्रोक्तेन विधानेन सर्वपापक्षयंकरम्
vāruṇaṃ ca tathāgneyaṃ brāhmayaṃ caivākṣayaṃkaram |
devānpitḥnmanuṣyāṃśca vidhivattarpayedbudhaḥ
||154||वारुणं च तथाग्नेयं ब्राह्मयं चैवाक्षयंकरम् ।
देवान्पित्ःन्मनुष्यांश्च विधिवत्तर्पयेद्बुधः
ṛcā ṛgvedajaṃ puṇyaṃ sāmnā sāmaphalaṃ labhet |
yajurvedasya yajuṣā gāyatryā sarvamāpnuyāt
||155||ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत् ।
यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात्
akṣaraṃ ca japenmantraṃ sauraṃ vā śivadaivatam |
athavā vaiṣṇavaṃ mantraṃ dvādaśākṣarasaṃjñitam
||156||अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम् ।
अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्
pūjayedbrāhmaṇānbhaktyā sarvalakṣaṇalakṣitān |
svadāraniratānviprāndambhalobhavivarjitān
||157||पूजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् ।
स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान्
bhinnavṛttikarān pāpān patitāñchūdrasevanān |
śūdrīgrahaṇasaṃyuktānvṛṣalī yasya mandire
||158||भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतिताञ्छूद्रसेवनान् ।
शूद्रीग्रहणसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे
parokṣavādino duṣṭāngurunindāparāyaṇān |
vedadveṣaṇaśīlāṃśca haitukān bakavṛttikān
||159||परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान् ।
वेदद्वेषणशीलांश्च हैतुकान् बकवृत्तिकान्
īdṛśānvarjayecchrāddhe dāne sarvavrateṣu ca |
gāyatrīsāramātro'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ
||160||ईदृशान्वर्जयेच्छ्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च ।
गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः
nāyantritaścaturvedī sarvāśī sarvavikrayī |
īdṛśānpūjayedviprānannadānahiraṇyataḥ
||161||नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ।
ईदृशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः
upānahau ca vastrāṇi śayyāṃ chatramathāsanam |
yo dadyādbrāhmaṇe bhaktyā so'pi svarge mahīyate
||162||उपानहौ च वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम् ।
यो दद्याद्ब्राह्मणे भक्त्या सोऽपि स्वर्गे महीयते
pratyakṣā surabhī tatra jaladhenustathāghṛtā |
tiladhenuḥ pradātavyā mahiṣyaśca tathaiva ca
||163||प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस्तथाघृता ।
तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथैव च
kṛṣṇājinapradātā yo dātā yastilasarpiṣoḥ |
kanyāpustakayordātā so'kṣayaṃ lokamāpnuyāt
||164||कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषोः ।
कन्यापुस्तकयोर्दाता सोऽक्षयं लोकमाप्नुयात्
dhūrvāhau khurasaṃyuktau dhānyopaskarasaṃyutau |
dāpayetsvargakāmastu iti me satyabhāṣitam
||165||धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ ।
दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम्
sūtreṇa veṣṭayeddvīpamathavā jagatīṃ śubham |
mandiraṃ parayā bhaktyā parameśamathāpi vā
||166||सूत्रेण वेष्टयेद्द्वीपमथवा जगतीं शुभम् ।
मन्दिरं परया भक्त्या परमेशमथापि वा
pradakṣiṇāṃ vidhānena yaḥ karotyatra mānavaḥ |
jambūplākṣāhvayau dvīpau śālmaliścāparo nṛpa
||167||प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः ।
जम्बूप्लाक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो नृप
kuśaḥ krauñcastathā kāśaḥ puṣkaraścaiva saptamaḥ |
saptasāgaraparyantā veṣṭitā tena bhārata
||168||कुशः क्रौञ्चस्तथा काशः पुष्करश्चैव सप्तमः ।
सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत
dvīpeśvare mahārāja vṛṣotsargaṃ ca kārayet |
vṛṣeṇāruṇavarṇena māheśaṃ lokamāpnuyāt
||169||द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत् ।
वृषेणारुणवर्णेन माहेशं लोकमाप्नुयात्
yastu vai pāṇḍuro vaktre lalāṭe pādayostathā |
lāṅgūle yastu vai śubhraḥ sa vai nākasya darśakaḥ
||170||यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा ।
लाङ्गूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः
nīlo'yamīdṛśaḥ prokto yastu dvīpeśvare tyajet |
sa samāḥ romasaṃkhyātā nāke vasati bhārata
||171||नीलोऽयमीदृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत् ।
स समाः रोमसंख्याता नाके वसति भारत
sauraṃ ca śāṃkaraṃ lokaṃ vairañcaṃ vaiṣṇavaṃ kramāt |
bhunakti svecchayā rājanvyāsatīrthaprabhāvataḥ
||172||सौरं च शांकरं लोकं वैरञ्चं वैष्णवं क्रमात् ।
भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः
sapatnīkaṃ tato vipraṃ pūjayettatra bhaktitaḥ |
sitaraktāni vastrāṇi yo dadyādagrajanmane
||173||सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत्तत्र भक्तितः ।
सितरक्तानि वस्त्राणि यो दद्यादग्रजन्मने
kṛtvā pradakṣiṇaṃ yugmaṃ prīyatāṃ me jagadguruḥ |
nāsti viprasamo bandhuriha loke paratra ca
||174||कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः ।
नास्ति विप्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च
yamaloke mahāghore patantaṃ yo'bhirakṣati |
itihāsapurāṇajñaṃ viṣṇubhaktaṃ jitendriyam
||175||यमलोके महाघोरे पतन्तं योऽभिरक्षति ।
इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम्
pūjayetparayā bhaktyā sāmagaṃ vā viśeṣataḥ |
dvīpeśvaraṃ ca ye bhaktyā saṃsmaranti gṛhe sthitāḥ
||176||पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः ।
द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः
na teṣāṃ jāyate śoko na hānirna ca duṣkṛtam |
prathamaṃ pūjayettatra liṅgaṃ siddheśvaraṃ tataḥ
||177||न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम् ।
प्रथमं पूजयेत्तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं ततः
yatra siddho mahābhāgo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
asyaiva pūjanātsiddho dhārāsarpo mahāmatiḥ
||178||यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः ।
अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः
tatra tīrthe tu yo rājanprāṇatyāgaṃ karoti ca |
sūryalokamasau bhittvā prayāti śivasannidhau
||179||तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति च ।
सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ
samāḥ sahasrāṇi ca sapta vai jale daśaikamagnau patane ca ṣoḍaśa |
mahāhave ṣaṣṭiraśīti gograhe hyanāśake bhārata cākṣayā gatiḥ
||180||समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश ।
महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |
vāyubhūtaṃ nirīkṣante hyāgacchantaṃ svagotrajam
||181||पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम्
asmadgotre'sti kaḥ putro yo no dadyāttilodakam |
kārttikyāṃ ca viśeṣeṇa veśākhyāṃ vā tathaiva ca
||182||अस्मद्गोत्रेऽस्ति कः पुत्रो यो नो दद्यात्तिलोदकम् ।
कार्त्तिक्यां च विशेषेण वेशाख्यां वा तथैव च
svargatiṃ ca prayāsyāmastatra tīrthopasevanāt |
etatte kathitaṃ sarvaṃ dvīpeśvaramanuttamam
||183||स्वर्गतिं च प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात् ।
एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरमनुत्तमम्
yaḥ paṭhetparayā bhaktyā śṛṇuyāttadgato nṛpa |
so'pi pāpavinirmukto modate śivamandire
||184||यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयात्तद्गतो नृप ।
सोऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे
ūṣaraṃ sarvatīrthānāṃ nirmitaṃ munipuṃgavaiḥ |
kāmapradaṃ nṛpaśreṣṭha vyāsatīrthaṃ na saṃśayaḥ
||185||ऊषरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुंगवैः ।
कामप्रदं नृपश्रेष्ठ व्यासतीर्थं न संशयः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vyāsatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptanavatitamo'dhyāyaḥ ||