bhārabhūtitīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tasyaivānantaraṃ pārtha puṣkalītīrthamuttamam |
tatra tīrthe naraḥ snātvā hyaśvamedhaphalaṃ labhet
||1||तस्यैवानन्तरं पार्थ पुष्कलीतीर्थमुत्तमम् ।
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ह्यश्वमेधफलं लभेत्
kṣamānāthaṃ tato gacchettīrthaṃ trailokyaviśrutam |
dānavagandharvairapsarobhiśca sevitam
||2||क्षमानाथं ततो गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
दानवगन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितम्
tatra tiṣṭhati deveśaḥ sākṣādrudro maheśvaraḥ |
bhāreṇa mahatā jāto bhārabhūtiriti smṛtaḥ
||3||तत्र तिष्ठति देवेशः साक्षाद्रुद्रो महेश्वरः ।
भारेण महता जातो भारभूतिरिति स्मृतः
yudhiṣṭhira uvāca
bhārabhūtīti vikhyātaṃ tīrthaṃ sarvaguṇānvitam |
śrotumicchāmi viprendra paraṃ kautūhalaṃ hi me
||4||भारभूतीति विख्यातं तीर्थं सर्वगुणान्वितम् ।
श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि मे
śrīmārkaṇḍeya uvāca
bhārabhūtisamutpattiṃ śṛṇu pāṇḍavasattama |
vistareṇa yathā proktā purā devena śambhunā
||5||भारभूतिसमुत्पत्तिं शृणु पाण्डवसत्तम ।
विस्तरेण यथा प्रोक्ता पुरा देवेन शम्भुना
āsītkṛtayuge vipro vedavedāṅgapāragaḥ |
viṣṇuśarmeti vikhyātaḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ
||6||आसीत्कृतयुगे विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः ।
विष्णुशर्मेति विख्यातः सर्वशास्त्रार्थपारगः
kṣamā damo dayā dānaṃ satyaṃ śaucaṃ dhṛtistathā |
vidyā vijñānamāstikyaṃ sarvaṃ tasminpratiṣṭhitam
||7||क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिस्तथा ।
विद्या विज्ञानमास्तिक्यं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम्
īdṛgguṇā hi ye viprā bhavanti nṛpasattama |
patitānnarake ghore tārayanti pitṃstu te
||8||ईदृग्गुणा हि ये विप्रा भवन्ति नृपसत्तम ।
पतितान्नरके घोरे तारयन्ति पित्ःंस्तु ते
indriyaṃ lolupā viprā ye bhavanti nṛpottama |
patanti narake ghore raurave pāpamohitāḥ
||9||इन्द्रियं लोलुपा विप्रा ये भवन्ति नृपोत्तम ।
पतन्ति नरके घोरे रौरवे पापमोहिताः
ye kṣāntadāntāḥ śrutipūrṇakarṇā jitendriyāḥ prāṇivadhānnivṛttāḥ |
pratigrahe saṃkucitāgrahastāste brāhmaṇāstārayituṃ samarthāḥ
||10||ये क्षान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः ।
प्रतिग्रहे संकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः
evaṃ guṇagaṇākīrṇo brāhmaṇo narmadātaṭe |
vasate brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ śiloñchavṛttijīvanaḥ
||11||एवं गुणगणाकीर्णो ब्राह्मणो नर्मदातटे ।
वसते ब्राह्मणैः सार्धं शिलोञ्छवृत्तिजीवनः
tādṛśaṃ brāhmaṇaṃ jñātvā devadevo maheśvaraḥ |
dvijarūpadharo bhūtvā tasyāśramamagātsvayam
||12||तादृशं ब्राह्मणं ज्ञात्वा देवदेवो महेश्वरः ।
द्विजरूपधरो भूत्वा तस्याश्रममगात्स्वयम्
dṛṣṭvā taṃ brāhmaṇaiḥ sārdhamuccarantaṃ padakramam |
abhivādayate vipraṃ svāgatena ca pūjitaḥ
||13||दृष्ट्वा तं ब्राह्मणैः सार्धमुच्चरन्तं पदक्रमम् ।
अभिवादयते विप्रं स्वागतेन च पूजितः
provāca taṃ muhūrtena brāhmaṇo vismayānvitaḥ |
kimatha tadbaṭo brūhi kiṃ karomi tavepsitam
||14||प्रोवाच तं मुहूर्तेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः ।
किमथ तद्बटो ब्रूहि किं करोमि तवेप्सितम्
baṭuruvāca
vidyārthinamanuprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama |
dadāsi yadi me vidyāṃ tataḥ sthāsyāmi te gṛhe
||15||विद्यार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम ।
ददासि यदि मे विद्यां ततः स्थास्यामि ते गृहे
brāhmaṇa uvāca
sarveṣāmeva viprāṇāṃ baṭo tvaṃ gotra uttame |
dānānāṃ paramaṃ dānaṃ kathaṃ vidyā ca dīyate
||16||सर्वेषामेव विप्राणां बटो त्वं गोत्र उत्तमे ।
दानानां परमं दानं कथं विद्या च दीयते
guruśuśrūṣayā vidyā puṣkalena dhanena vā |
athavā vidyayā vidyā bhavatīha phalapradā
||17||गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा ।
अथवा विद्यया विद्या भवतीह फलप्रदा
baṭuruvāca
yathānye bālakāḥ snātāḥ śuśrūṣanti hyaharniśam |
tathāhaṃ baṭubhiḥ sārdhaṃ śuśrūṣāmi na saṃśayaḥ
||18||यथान्ये बालकाः स्नाताः शुश्रूषन्ति ह्यहर्निशम् ।
तथाहं बटुभिः सार्धं शुश्रूषामि न संशयः
tatheti coktvā viprendraḥ pāṭhayaṃstaṃ dine dine |
vartate saha śiṣyaiḥ sa śiloñchānupahārayan
||19||तथेति चोक्त्वा विप्रेन्द्रः पाठयंस्तं दिने दिने ।
वर्तते सह शिष्यैः स शिलोञ्छानुपहारयन्
tataḥ katipayāhobhiḥ prokto baṭubhirīśvaraḥ |
pacanādyaṃ baṭo karma kuru kramata āgatam
||20||ततः कतिपयाहोभिः प्रोक्तो बटुभिरीश्वरः ।
पचनाद्यं बटो कर्म कुरु क्रमत आगतम्
tatheti cokto deveśo bhāragrāmamupāgataḥ |
dhyātvā vanaspatīḥ sarvā idaṃ vacanamabravīt
||21||तथेति चोक्तो देवेशो भारग्राममुपागतः ।
ध्यात्वा वनस्पतीः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्
yāvadāgacchate vipro baṭubhiḥ saha mandiram |
adarśanābhiḥ kartavyaṃ tāvadannaṃ susaṃskṛtam
||22||यावदागच्छते विप्रो बटुभिः सह मन्दिरम् ।
अदर्शनाभिः कर्तव्यं तावदन्नं सुसंस्कृतम्
evamuktvā tu tāḥ sarvā viśvarūpo maheśvaraḥ |
krīḍanārthaṃ gatastatra baṭuveṣadharaḥ pṛthak
||23||एवमुक्त्वा तु ताः सर्वा विश्वरूपो महेश्वरः ।
क्रीडनार्थं गतस्तत्र बटुवेषधरः पृथक्
dṛṣṭvā samāgataṃ tatra baṭuveṣadharaṃ pṛthak |
dhiktvāṃ ca paruṣaṃ vākyamūcuste girisannidhau
||24||दृष्ट्वा समागतं तत्र बटुवेषधरं पृथक् ।
धिक्त्वां च परुषं वाक्यमूचुस्ते गिरिसन्निधौ
kṣutkṣāmakaṃṭhāḥ sarve ca gatvā tu kila mandiram |
tvayā siddhena cānnena tṛptiṃ yāsyāmahe vayam
||25||क्षुत्क्षामकंठाः सर्वे च गत्वा तु किल मन्दिरम् ।
त्वया सिद्धेन चान्नेन तृप्तिं यास्यामहे वयम्
tadvṛthā cintitaṃ sava tvayāgatya kṛtaṃ dvija |
mithyāpratijñena satā duranuṣṭhitamadya te
||26||तद्वृथा चिन्तितं सव त्वयागत्य कृतं द्विज ।
मिथ्याप्रतिज्ञेन सता दुरनुष्ठितमद्य ते
baṭuruvāca
santāpamanutāpaṃ vā bhojanārthaṃ dvijarṣabhāḥ |
mā kurudhvaṃ yathānyāyaṃ siddhe'gre gṛhameṣyathā
||27||सन्तापमनुतापं वा भोजनार्थं द्विजर्षभाः ।
मा कुरुध्वं यथान्यायं सिद्धेऽग्रे गृहमेष्यथा
baṭuruvāca
dinaśeṣeṇa cāsmākaṃ pañcatāṃ ca dine dine |
niṣpattiṃ yāti vā neti tadasiddhamaśeṣataḥ
||28||दिनशेषेण चास्माकं पञ्चतां च दिने दिने ।
निष्पत्तिं याति वा नेति तदसिद्धमशेषतः
asiddhaṃ siddhamasmākaṃ yattvayā samudāhṛtam |
dṛṣṭvānṛtaṃ gatāstatra tvāṃ baddhāmbhasi nikṣipe
||29||असिद्धं सिद्धमस्माकं यत्त्वया समुदाहृतम् ।
दृष्ट्वानृतं गतास्तत्र त्वां बद्धाम्भसि निक्षिपे
baṭuruvāca
bhobhoḥ śṛṇudhva sarve'tra sopādhyāyā dvijottamāḥ |
pratijñāṃ mama durdharṣāṃ yāṃ śrutvā vismayo bhavet
||30||भोभोः शृणुध्व सर्वेऽत्र सोपाध्याया द्विजोत्तमाः ।
प्रतिज्ञां मम दुर्धर्षां यां श्रुत्वा विस्मयो भवेत्
yadi siddhamidaṃ sarvamannaṃ syādāśrame guroḥ |
yūyaṃ baddhvā mayā sarve kṣeptavyā narmadāmbhasi
||31||यदि सिद्धमिदं सर्वमन्नं स्यादाश्रमे गुरोः ।
यूयं बद्ध्वा मया सर्वे क्षेप्तव्या नर्मदाम्भसि
athavānnaṃ na siddhaṃ syādbhavadbhirdṛḍhabandhanaiḥ |
gurostu paśyato baddhvā kṣeptavyo'haṃ narmadāhrade
||32||अथवान्नं न सिद्धं स्याद्भवद्भिर्दृढबन्धनैः ।
गुरोस्तु पश्यतो बद्ध्वा क्षेप्तव्योऽहं नर्मदाह्रदे
tatheti kṛtvā te sarve samayaṃ gurusannidhau |
snātvā jāpyavidhānena bhūtagrāmaṃ tato yayuḥ
||33||तथेति कृत्वा ते सर्वे समयं गुरुसन्निधौ ।
स्नात्वा जाप्यविधानेन भूतग्रामं ततो ययुः
dṛṣṭvā te vismayaṃ jagmurvistṛte bhakṣyabhojane |
ṣaḍrasena nṛpaśreṣṭha bhuktvā hutvā pṛthakpṛthak
||34||दृष्ट्वा ते विस्मयं जग्मुर्विस्तृते भक्ष्यभोजने ।
षड्रसेन नृपश्रेष्ठ भुक्त्वा हुत्वा पृथक्पृथक्
tataḥ provāca vacanaṃ hṛṣṭapuṣṭo dvijottamaḥ |
varado'smi varaṃ vatsa vṛṇu yattava rocate
||35||ततः प्रोवाच वचनं हृष्टपुष्टो द्विजोत्तमः ।
वरदोऽस्मि वरं वत्स वृणु यत्तव रोचते
sāṅgopāṅgāstu te vedāḥ śāstrāṇi vividhāni ca |
pratibhāsyanti te vipra madīyo'stu varastvayam
||36||साङ्गोपाङ्गास्तु ते वेदाः शास्त्राणि विविधानि च ।
प्रतिभास्यन्ति ते विप्र मदीयोऽस्तु वरस्त्वयम्
praṇamya baṭubhiḥ sārdhaṃ sa cikrīḍa yathāsukham |
dvitīye tu tataḥ prāpte divase narmadājale
||37||प्रणम्य बटुभिः सार्धं स चिक्रीड यथासुखम् ।
द्वितीये तु ततः प्राप्ते दिवसे नर्मदाजले
krīḍanārthaṃ gatāḥ sarve sopādhyāyā yudhiṣṭhira |
tataḥ smṛtvā paṇaṃ sarve bhāṣayitvā vidhānataḥ
||38||क्रीडनार्थं गताः सर्वे सोपाध्याया युधिष्ठिर ।
ततः स्मृत्वा पणं सर्वे भाषयित्वा विधानतः
upādhyāyamathovāca natvā devaḥ kṛtāñjaliḥ |
jale prakṣepayāmyadya niṣpratijñān baṭūn prabho
||39||उपाध्यायमथोवाच नत्वा देवः कृताञ्जलिः ।
जले प्रक्षेपयाम्यद्य निष्प्रतिज्ञान् बटून् प्रभो
taddevasya vacaḥ śrutvā naṣṭāste baṭavo nṛpa |
gurostu paśyato rājandhāvamānā diśo daśa
||40||तद्देवस्य वचः श्रुत्वा नष्टास्ते बटवो नृप ।
गुरोस्तु पश्यतो राजन्धावमाना दिशो दश
vāyuvegena devena luñjitāste samantataḥ |
bhāraṃ baddhvā tu sarveṣāṃ baṭūnāṃ ca nareśvara
||41||वायुवेगेन देवेन लुञ्जितास्ते समन्ततः ।
भारं बद्ध्वा तु सर्वेषां बटूनां च नरेश्वर
śāpānugrahako devo'kṣipattoye yathā gṛhe |
tato viṣādamagamaddṛṣṭvā tānnarmadājale
||42||शापानुग्रहको देवोऽक्षिपत्तोये यथा गृहे ।
ततो विषादमगमद्दृष्ट्वा तान्नर्मदाजले
guruṇā baṭurukto'tha kimetatsāhasaṃ kṛtam |
eteṣāṃ mātṛpitaro bālakānāṃ gṛhe'ṅganāḥ
||43||गुरुणा बटुरुक्तोऽथ किमेतत्साहसं कृतम् ।
एतेषां मातृपितरो बालकानां गृहेऽङ्गनाः
yadi pṛcchanti te bālān kva gatān kathayāmyaham |
evaṃ sthite mahābhāga yadi kaścinmariṣyati
||44||यदि पृच्छन्ति ते बालान् क्व गतान् कथयाम्यहम् ।
एवं स्थिते महाभाग यदि कश्चिन्मरिष्यति
tadā svakīyajīvena tvaṃ yojayitumarhasi |
mṛteṣu teṣu vipreṣu na jīve niścayo mṛtaḥ
||45||तदा स्वकीयजीवेन त्वं योजयितुमर्हसि ।
मृतेषु तेषु विप्रेषु न जीवे निश्चयो मृतः
brahmahatyāśca te bahvyo bhaviṣyanti mṛte mayi |
dvijabandhanamātreṇa narako bhavati dhruvam
||46||ब्रह्महत्याश्च ते बह्व्यो भविष्यन्ति मृते मयि ।
द्विजबन्धनमात्रेण नरको भवति ध्रुवम्
maraṇādyāṃ gatiṃ yāsi na tāṃ vedmi dvijādhama |
evamuktaḥ smitaṃ kṛtvā devadevo maheśvaraḥ
||47||मरणाद्यां गतिं यासि न तां वेद्मि द्विजाधम ।
एवमुक्तः स्मितं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः
bhārabhūteśvare tīrtha ujjahāra jalāddvijān |
muktvā bhāraṃ tu devena chādayitvā tu tāndvijān
||48||भारभूतेश्वरे तीर्थ उज्जहार जलाद्द्विजान् ।
मुक्त्वा भारं तु देवेन छादयित्वा तु तान्द्विजान्
liṅgaṃ pratiṣṭhitaṃ tatra bhārabhūteti viśrutam |
mṛtāṃstān vai dvijān dṛṣṭvā brahmahatyā nirākṛtā
||49||लिङ्गं प्रतिष्ठितं तत्र भारभूतेति विश्रुतम् ।
मृतांस्तान् वै द्विजान् दृष्ट्वा ब्रह्महत्या निराकृता
gatāni pañca vai dṛṣṭvā brahmahatyāśatāni vai |
tataḥ sa vismayāviṣṭo dṛṣṭvā tānbālakān guruḥ
||50||गतानि पञ्च वै दृष्ट्वा ब्रह्महत्याशतानि वै ।
ततः स विस्मयाविष्टो दृष्ट्वा तान्बालकान् गुरुः
nānyasya kasyacicchaktirevaṃ syādīśvaraṃ vinā |
jñātvā taṃ devadeveśaṃ praṇāmamakaroddvijaḥ
||51||नान्यस्य कस्यचिच्छक्तिरेवं स्यादीश्वरं विना ।
ज्ञात्वा तं देवदेवेशं प्रणाममकरोद्द्विजः
ajñānena mayā sava yaduktaṃ parameśvara |
apriyaṃ yatkṛtaṃ sarvaṃ kṣantavyaṃ tanmama prabho
||52||अज्ञानेन मया सव यदुक्तं परमेश्वर ।
अप्रियं यत्कृतं सर्वं क्षन्तव्यं तन्मम प्रभो
deva uvāca
bhagavangururbhavāndevo bhavānmama pitāmahaḥ |
vedagarbha namaste'stu nāsti kaścidvyatikramaḥ
||53||भगवन्गुरुर्भवान्देवो भवान्मम पितामहः ।
वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु नास्ति कश्चिद्व्यतिक्रमः
janitā copanetā ca yastu vidyāṃ prayacchati |
annadātā bhayatrātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ
||54||जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति ।
अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः
evamuktvā jagannātho viṣṇuśarmāṇamānataḥ |
tatra tīrthe jagāmāśu kailāsaṃ dharaṇīdharam
||55||एवमुक्त्वा जगन्नाथो विष्णुशर्माणमानतः ।
तत्र तीर्थे जगामाशु कैलासं धरणीधरम्
tadāprabhṛti tattīrthaṃ bhārabhūtīti viśrutam |
vikhyātaṃ sarvalokeṣu mahāpātakanāśanam
||56||तदाप्रभृति तत्तीर्थं भारभूतीति विश्रुतम् ।
विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम्
tatra tīrthe punarvṛttamitihāsaṃ bravīmi te |
sarvapāpaharaṃ divyamekāgrastvaṃ śṛṇuṣva tat
||57||तत्र तीर्थे पुनर्वृत्तमितिहासं ब्रवीमि ते ।
सर्वपापहरं दिव्यमेकाग्रस्त्वं शृणुष्व तत्
purā kṛtayugasyādau vaiśyaḥ kaścinmahāmanāḥ |
sukeśa iti vikhyātastasya putro'tidhārmikaḥ
||58||पुरा कृतयुगस्यादौ वैश्यः कश्चिन्महामनाः ।
सुकेश इति विख्यातस्तस्य पुत्रोऽतिधार्मिकः
somaśarmeti vikhyāto mṛtaḥ pṛthulalocanaḥ |
sa sakhāyaṃ vaṇikputraṃ kaṃciccakre daridriṇam
||59||सोमशर्मेति विख्यातो मृतः पृथुललोचनः ।
स सखायं वणिक्पुत्रं कंचिच्चक्रे दरिद्रिणम्
sudevamiti khyātaṃ sarvakarmasu kovidam |
ekadā tu samaṃ tena vyavahāramacintayat
||60||सुदेवमिति ख्यातं सर्वकर्मसु कोविदम् ।
एकदा तु समं तेन व्यवहारमचिन्तयत्
sakhe samudrayānena gacchāvottaraṇaiḥ śubhaiḥ |
bhāṇḍaṃ bahu samādāya madīye dravyasādhane
||61||सखे समुद्रयानेन गच्छावोत्तरणैः शुभैः ।
भाण्डं बहु समादाय मदीये द्रव्यसाधने
paraṃ tīraṃ gamiṣyāva utkarṣastvāvayoḥ samaḥ |
iti tau mantrayitvā tu mantravatsamabhīpsitam
||62||परं तीरं गमिष्याव उत्कर्षस्त्वावयोः समः ।
इति तौ मन्त्रयित्वा तु मन्त्रवत्समभीप्सितम्
sarvaṃ prayāṇakaṃ gṛhya hyārūḍhau lavaṇodadhim |
tau gatvā tu paraṃ bhāṇḍaṃ vikrīya puratastadā
||63||सर्वं प्रयाणकं गृह्य ह्यारूढौ लवणोदधिम् ।
तौ गत्वा तु परं भाण्डं विक्रीय पुरतस्तदा
prāptau bahu suvarṇaṃ ca ratnāni vividhāni ca |
nāvaṃ tāṃ saṃgatāṃ kṛtvā paścāttāvārurohatuḥ
||64||प्राप्तौ बहु सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च ।
नावं तां संगतां कृत्वा पश्चात्तावारुरोहतुः
nāvamantarjale dṛṣṭvā niśīthe svarṇasaṃbhṛtām |
dṛṣṭvā tu somaśarmāṇamutsaṅge kṛtamastakam
||65||नावमन्तर्जले दृष्ट्वा निशीथे स्वर्णसंभृताम् ।
दृष्ट्वा तु सोमशर्माणमुत्सङ्गे कृतमस्तकम्
śayānamativiśvastaṃ sahadevo vyacintayat |
eṣa nidrāvaśaṃ yāto mayi prāṇānnidhāya vai
||66||शयानमतिविश्वस्तं सहदेवो व्यचिन्तयत् ।
एष निद्रावशं यातो मयि प्राणान्निधाय वै
asyādhīnamidaṃ sarvaṃ dravyaratnamaśeṣataḥ |
utkarṣārddhaṃ tu me dadyāttatra gatveti vā na vā
||67||अस्याधीनमिदं सर्वं द्रव्यरत्नमशेषतः ।
उत्कर्षार्द्धं तु मे दद्यात्तत्र गत्वेति वा न वा
iti niścitya manasā pāpastaṃ lavaṇodadhau |
cikṣepa somaśarmāṇaṃ pāpadhyātena cetasā
||68||इति निश्चित्य मनसा पापस्तं लवणोदधौ ।
चिक्षेप सोमशर्माणं पापध्यातेन चेतसा
uttīrya taraṇāttasmādgatvā saṃgṛhya taddhanam |
tataḥ katipayāhobhiḥ saṃyuktaḥ kāladharmaṇā
||69||उत्तीर्य तरणात्तस्माद्गत्वा संगृह्य तद्धनम् ।
ततः कतिपयाहोभिः संयुक्तः कालधर्मणा
gato yamapuraṃ ghoraṃ gṛhīto yamakiṃkaraiḥ |
sa nītastena mārgeṇa yatra saṃtapate raviḥ
||70||गतो यमपुरं घोरं गृहीतो यमकिंकरैः ।
स नीतस्तेन मार्गेण यत्र संतपते रविः
kṛtvā dvādaśadhātmānaṃ samprāpte pralaye yathā |
sutīkṣṇāḥ kaṇṭakā yatra yatra śvānaḥ sudāruṇāḥ
||71||कृत्वा द्वादशधात्मानं सम्प्राप्ते प्रलये यथा ।
सुतीक्ष्णाः कण्टका यत्र यत्र श्वानः सुदारुणाः
tīkṣṇadaṃṣṭrā mahāvyālā vyāghrā yatra mahāvṛkāḥ |
sutaptā vālukā yatra kṣudhā tṛṣṇā tamo mahat
||72||तीक्ष्णदंष्ट्रा महाव्याला व्याघ्रा यत्र महावृकाः ।
सुतप्ता वालुका यत्र क्षुधा तृष्णा तमो महत्
pānīyasya kathā nāsti na chāyā nāśramaḥ kvacit |
annaṃ pānīyasahitaṃ yāvattaddīyate viṣam
||73||पानीयस्य कथा नास्ति न छाया नाश्रमः क्वचित् ।
अन्नं पानीयसहितं यावत्तद्दीयते विषम्
chāyāṃ saṃprārthamānānāṃ bhṛśaṃ jvalati pāvakaḥ |
tairdahyamānā bahuśo vilapanti muhurmuhuḥ
||74||छायां संप्रार्थमानानां भृशं ज्वलति पावकः ।
तैर्दह्यमाना बहुशो विलपन्ति मुहुर्मुहुः
hā bhrātarmātaḥ putreti patanti pathi mūrchitāḥ |
itthaṃbhūtena mārgeṇa sa gīto yamakiṃkaraiḥ
||75||हा भ्रातर्मातः पुत्रेति पतन्ति पथि मूर्छिताः ।
इत्थंभूतेन मार्गेण स गीतो यमकिंकरैः
yatra tiṣṭhati deveśaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ |
te dvāradeśe taṃ muktvācakṣuryamakiṃkarāḥ
||76||यत्र तिष्ठति देवेशः प्रजासंयमनो यमः ।
ते द्वारदेशे तं मुक्त्वाचक्षुर्यमकिंकराः
baddhvā taṃ galapāśena hyāsīnaṃ mitraghātinam |
avadhāraya deveśa budhyasva yadanantaram
||77||बद्ध्वा तं गलपाशेन ह्यासीनं मित्रघातिनम् ।
अवधारय देवेश बुध्यस्व यदनन्तरम्
yama uvāca
na tu pūrvaṃ mukhaṃ dṛṣṭaṃ mayā viśvāsaghātinām |
ye mitradrohiṇaḥ pāpāsteṣāṃ kiṃ śāsanaṃ bhavet
||78||न तु पूर्वं मुखं दृष्टं मया विश्वासघातिनाम् ।
ये मित्रद्रोहिणः पापास्तेषां किं शासनं भवेत्
ṛṣayo'tra vicārārthaṃ niyuktā nipuṇāḥ sthitāḥ |
te yatra bruvate tatra kṣipadhvaṃ mā vicāryatām
||79||ऋषयोऽत्र विचारार्थं नियुक्ता निपुणाः स्थिताः ।
ते यत्र ब्रुवते तत्र क्षिपध्वं मा विचार्यताम्
ityuktāste tamādāya kiṃkarāḥ śīghragāminaḥ |
munīśāṃstatra tānūcustaṃ nivedya yamājñayā
||80||इत्युक्तास्ते तमादाय किंकराः शीघ्रगामिनः ।
मुनीशांस्तत्र तानूचुस्तं निवेद्य यमाज्ञया
dvijā anena mitraṃ svaṃ prasuptaṃ niśi ghātitam |
viśvastaṃ dhanalobhena ko daṇḍo'sya bhaviṣyati
||81||द्विजा अनेन मित्रं स्वं प्रसुप्तं निशि घातितम् ।
विश्वस्तं धनलोभेन को दण्डोऽस्य भविष्यति
munaya ūcuḥ
adṛṣṭapūrvamasmābhirvadanaṃ mitraghātinām |
kṛtvā paṭāntare hyenaṃ śṛṇvantu gatimasya tām
||82||अदृष्टपूर्वमस्माभिर्वदनं मित्रघातिनाम् ।
कृत्वा पटान्तरे ह्येनं शृण्वन्तु गतिमस्य ताम्
te śāstrāṇi vicāryātha ṛṣayaśca parasparam |
āhūya yamadūtāṃstānūcurbrāhmaṇapuṃgavāḥ
||83||ते शास्त्राणि विचार्याथ ऋषयश्च परस्परम् ।
आहूय यमदूतांस्तानूचुर्ब्राह्मणपुंगवाः
ālokitāni śāstrāṇi vedāḥ sāṅgāḥ smṛtīrapi |
purāṇāni ca mīmāṃsā dṛṣṭamasmābhiratra ca
||84||आलोकितानि शास्त्राणि वेदाः साङ्गाः स्मृतीरपि ।
पुराणानि च मीमांसा दृष्टमस्माभिरत्र च
brahmaghne ca surāpe ca steye gurvaṅganāgame |
niṣkṛtirvihitā śāstre kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
||85||ब्रह्मघ्ने च सुरापे च स्तेये गुर्वङ्गनागमे ।
निष्कृतिर्विहिता शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
ye strīghnāśca gurughnāśca ye bālabrahmaghātinaḥ |
vihitā niṣkṛtiḥ śāstre kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
||86||ये स्त्रीघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये बालब्रह्मघातिनः ।
विहिता निष्कृतिः शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
vāpīkūpataḍāgānāṃ bhettāro ye ca pāpinaḥ |
udyānavāṭikānāṃ ca chettāro ye ca durjanāḥ
||87||वापीकूपतडागानां भेत्तारो ये च पापिनः ।
उद्यानवाटिकानां च छेत्तारो ये च दुर्जनाः
dāvāgnidāhakā ye ca satataṃ ye'suhiṃsakāḥ |
nyāsāpahāriṇo ye ca garadāḥ svāmivañcakāḥ
||88||दावाग्निदाहका ये च सततं येऽसुहिंसकाः ।
न्यासापहारिणो ये च गरदाः स्वामिवञ्चकाः
mātāpitṛgurūṇāṃ ca tyāgino doṣadāyinaḥ |
svabhartṛvañcanaparā yā strī garbhapraghātinī
||89||मातापितृगुरूणां च त्यागिनो दोषदायिनः ।
स्वभर्तृवञ्चनपरा या स्त्री गर्भप्रघातिनी
vivekarahitā yā strī yāsnātā bhojane ratā |
dvikālabhojanaratāstathā vaiṣṇavavāsare
||90||विवेकरहिता या स्त्री यास्नाता भोजने रता ।
द्विकालभोजनरतास्तथा वैष्णववासरे
tāsāṃ strīṇāṃ gatirdṛṣṭā na tu viśvāsaghātinām |
viśvāsaghātināṃ puṃsāṃ mitradrohakṛtāṃ tathā
||91||तासां स्त्रीणां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम् ।
विश्वासघातिनां पुंसां मित्रद्रोहकृतां तथा
teṣāṃ gatirna vedeṣu purāṇeṣu ca kā kathā |
iti sthiteṣu pāpeṣu gatireṣāṃ na vidyate
||92||तेषां गतिर्न वेदेषु पुराणेषु च का कथा ।
इति स्थितेषु पापेषु गतिरेषां न विद्यते
nānyā gatirmitrahanane viśvastaghne ca naḥ śrutam |
ito nītvā yamadūtā enaṃ viśvastaghātinam
||93||नान्या गतिर्मित्रहनने विश्वस्तघ्ने च नः श्रुतम् ।
इतो नीत्वा यमदूता एनं विश्वस्तघातिनम्
kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ paryāyeṇa pṛthakpṛthak |
narakeṣu ca sarveṣu triṃśatkoṭiṣu saṃkhyayā
||94||कल्पकोटिशतं साग्रं पर्यायेण पृथक्पृथक् ।
नरकेषु च सर्वेषु त्रिंशत्कोटिषु संख्यया
kṣipyatāmeṣa mitraghno vicāro mā vidhīyatām |
iti te vacanaṃ śrutvā kiṃkarāstaṃ nigṛhya ca
||95||क्षिप्यतामेष मित्रघ्नो विचारो मा विधीयताम् ।
इति ते वचनं श्रुत्वा किंकरास्तं निगृह्य च
yatra te narakā ghorāstatra kṣeptuṃ gatāstataḥ |
te tamādāya hi narake ghore rauravasaṃjñite
||96||यत्र ते नरका घोरास्तत्र क्षेप्तुं गतास्ततः ।
ते तमादाय हि नरके घोरे रौरवसंज्ञिते
cikṣipustatra pāpiṣṭhaṃ kṣipte rāvo'bhavanmahān |
narakasthitabhūteṣu moktavyo naiṣa pāpakṛt
||97||चिक्षिपुस्तत्र पापिष्ठं क्षिप्ते रावोऽभवन्महान् ।
नरकस्थितभूतेषु मोक्तव्यो नैष पापकृत्
asya saṃsparśanādeva pīḍā śataguṇā bhavet |
yathā vyathāsikāṣṭhaiśca samiddhairdahanātmakaiḥ
||98||अस्य संस्पर्शनादेव पीडा शतगुणा भवेत् ।
यथा व्यथासिकाष्ठैश्च समिद्धैर्दहनात्मकैः
bhavati sparśanāttasya kimetena kṛtāmalam |
yathā durjanasaṃsargātsujano yāti lāghavam
||99||भवति स्पर्शनात्तस्य किमेतेन कृतामलम् ।
यथा दुर्जनसंसर्गात्सुजनो याति लाघवम्
sannidhānāttathāsyāśu kṣate kṣārāvasecanam |
prasādaḥ kriyatāmāśu nīyatāṃ narake'nyataḥ
||100||सन्निधानात्तथास्याशु क्षते क्षारावसेचनम् ।
प्रसादः क्रियतामाशु नीयतां नरकेऽन्यतः
evamuktāstatastaistu gatāste tvaśuciṃ prati |
tatra te nārakāḥ santi pūrvavatte'pi cukruśuḥ
||101||एवमुक्तास्ततस्तैस्तु गतास्ते त्वशुचिं प्रति ।
तत्र ते नारकाः सन्ति पूर्ववत्तेऽपि चुक्रुशुः
evaṃ te kiṃkarāḥ sarve paryaṭannarakamaṇḍale |
narake'pi sthitistasya nāsti pāpasya durmateḥ
||102||एवं ते किंकराः सर्वे पर्यटन्नरकमण्डले ।
नरकेऽपि स्थितिस्तस्य नास्ति पापस्य दुर्मतेः
yadā tadā tu te sarve taṃ gṛhya yamasannidhau |
gatvā nivedya tatsarvaṃ yaduktaṃ nārakairnaraiḥ |
narake na sthitiryasya tasya kiṃ kriyatāṃ vada
||103||यदा तदा तु ते सर्वे तं गृह्य यमसन्निधौ ।
गत्वा निवेद्य तत्सर्वं यदुक्तं नारकैर्नरैः ।
नरके न स्थितिर्यस्य तस्य किं क्रियतां वद
yama uvāca
pāpiṣṭha eṣa vai yātu yoniṃ tiryaṅniṣevitām |
kālaṃ munibhiruddiṣṭaḥ tiryagyoniṃ praveśyatām
||104||पापिष्ठ एष वै यातु योनिं तिर्यङ्निषेविताम् ।
कालं मुनिभिरुद्दिष्टः तिर्यग्योनिं प्रवेश्यताम्
evamukte tu vacane prajāsaṃyamanena ca |
sa gataḥ kṛmitāṃ pāpo viṣṭhāsu ca pṛthakpṛthak
||105||एवमुक्ते तु वचने प्रजासंयमनेन च ।
स गतः कृमितां पापो विष्ठासु च पृथक्पृथक्
tato'sau daṃśamaśakān pipīlikasamudbhavān |
yūkāmatkuṇakāḍhyāṃśca gatvā pakṣitvamāgataḥ
||106||ततोऽसौ दंशमशकान् पिपीलिकसमुद्भवान् ।
यूकामत्कुणकाढ्यांश्च गत्वा पक्षित्वमागतः
sthāvaratvaṃ gataḥ paścātpāṣāṇatvaṃ tataḥ param |
sarīsṛpānajagaravarāhamṛgahastinaḥ
||107||स्थावरत्वं गतः पश्चात्पाषाणत्वं ततः परम् ।
सरीसृपानजगरवराहमृगहस्तिनः
vṛkaśvānakharoṣṭrāṃśca sūkarīṃ grāmajātikām |
yonimāśvatarīṃ prāpya tathā mahiṣasambhavām
||108||वृकश्वानखरोष्ट्रांश्च सूकरीं ग्रामजातिकाम् ।
योनिमाश्वतरीं प्राप्य तथा महिषसम्भवाम्
etāścānyāśca bahvīrvai prāpa yonīḥ krameṇa vai |
sa tā yonīranuprāpya dhuryo'bhūdbhāravāhakaḥ
||109||एताश्चान्याश्च बह्वीर्वै प्राप योनीः क्रमेण वै ।
स ता योनीरनुप्राप्य धुर्योऽभूद्भारवाहकः
sa gṛhe pārthiveśasya dhārmikasya yaśasvinaḥ |
sa dṛṣṭvā kārttikīṃ prāptāmekadā nṛpasattamaḥ
||110||स गृहे पार्थिवेशस्य धार्मिकस्य यशस्विनः ।
स दृष्ट्वा कार्त्तिकीं प्राप्तामेकदा नृपसत्तमः
purohitaṃ samāhūya brāhmaṇāṃśca tathā bahūn |
na gṛhe kārttikīṃ kuryādetanme bahuśaḥ śrutam
||111||पुरोहितं समाहूय ब्राह्मणांश्च तथा बहून् ।
न गृहे कार्त्तिकीं कुर्यादेतन्मे बहुशः श्रुतम्
sametāḥ kutra yāsyāma iti brūta dvijottamāḥ |
yo gṛhe kārttikīṃ kuryātsnānadānādivarjitaḥ
||112||समेताः कुत्र यास्याम इति ब्रूत द्विजोत्तमाः ।
यो गृहे कार्त्तिकीं कुर्यात्स्नानदानादिवर्जितः
saṃvatsarakṛtātpuṇyātsa bahirbhavati śrutiḥ |
tasmātsarvaprayatnena tīrthaṃ sarvaguṇānvitam
||113||संवत्सरकृतात्पुण्यात्स बहिर्भवति श्रुतिः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थं सर्वगुणान्वितम्
sahitāstatra gacchāmaḥ snātuṃ dātuṃ ca śaktitaḥ |
evamukte tu vacane pārthivena dvijottamāḥ
||114||सहितास्तत्र गच्छामः स्नातुं दातुं च शक्तितः ।
एवमुक्ते तु वचने पार्थिवेन द्विजोत्तमाः
ūcuḥ śreṣṭhaṃ nṛpatheṣṭha revāyā uttare taṭe |
bhāreśvareti vikhyātaṃ muktitīrthaṃ nṛpottama
||115||ऊचुः श्रेष्ठं नृपथेष्ठ रेवाया उत्तरे तटे ।
भारेश्वरेति विख्यातं मुक्तितीर्थं नृपोत्तम
tatra yāmo vayaṃ sarve sarvapāpakṣayāvaham |
evamuktaḥ sa nṛpatirgṛhītvā pracuraṃ vasu
||116||तत्र यामो वयं सर्वे सर्वपापक्षयावहम् ।
एवमुक्तः स नृपतिर्गृहीत्वा प्रचुरं वसु
śakaṭaṃ saṃbhṛtaṃ kṛtvā tatra yuktaḥ sa dhūrvahaḥ |
yaḥ kṛtvā mitrahananaṃ goyoniṃ samupāgataḥ
||117||शकटं संभृतं कृत्वा तत्र युक्तः स धूर्वहः ।
यः कृत्वा मित्रहननं गोयोनिं समुपागतः
itthaṃ sa narmadātīre samprāptastīrthamuttamam |
gatvā caturdaśīdine hyupavāsakṛtakṣaṇaḥ
||118||इत्थं स नर्मदातीरे सम्प्राप्तस्तीर्थमुत्तमम् ।
गत्वा चतुर्दशीदिने ह्युपवासकृतक्षणः
gatvā sa narmadātīre nāma rudretyanusmaran |
śucipradeśācca mṛdaṃ mantreṇānena gṛhyatām
||119||गत्वा स नर्मदातीरे नाम रुद्रेत्यनुस्मरन् ।
शुचिप्रदेशाच्च मृदं मन्त्रेणानेन गृह्यताम्
uddhṛtāsi varāheṇa rudreṇa śatabāhunā |
ahamapyuddhariṣyāmi prajayā bandhanena ca
||120||उद्धृतासि वराहेण रुद्रेण शतबाहुना ।
अहमप्युद्धरिष्यामि प्रजया बन्धनेन च
sa evaṃ tāṃ mṛdaṃ nītvā muktvā tīre tathottare |
dadarśa bhāskaraṃ paścānmantreṇānena cālabhet
||121||स एवं तां मृदं नीत्वा मुक्त्वा तीरे तथोत्तरे ।
ददर्श भास्करं पश्चान्मन्त्रेणानेन चालभेत्
aśvakrānte rathakrānte viṣṇukrānte vasuṃdhare |
mṛttike hara me pāpaṃ janmakoṭiśatārjitam
||122||अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे ।
मृत्तिके हर मे पापं जन्मकोटिशतार्जितम्
tata evaṃ vigāhyāpo mantrametamudīrayet |
tvaṃ narmade puṇyajale tavāmbhaḥ śaṅkarodbhavam
||123||तत एवं विगाह्यापो मन्त्रमेतमुदीरयेत् ।
त्वं नर्मदे पुण्यजले तवाम्भः शङ्करोद्भवम्
snānaṃ prakurvato me'dya pāpaṃ haratu cārjitam |
sa snātvānena vidhinā saṃtarpya pitṛdevatāḥ
||124||स्नानं प्रकुर्वतो मेऽद्य पापं हरतु चार्जितम् ।
स स्नात्वानेन विधिना संतर्प्य पितृदेवताः
yayau devālayaṃ paścādupahāraiḥ samanvitaḥ |
bhaktyā saṃcintya sānnidhye śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram
||125||ययौ देवालयं पश्चादुपहारैः समन्वितः ।
भक्त्या संचिन्त्य सान्निध्ये शङ्करं लोकशङ्करम्
purāṇoktavidhānena pūjāṃ samupacakrame |
pūjācatuṣṭayaṃ devi śivarātryāṃ nigadyate
||126||पुराणोक्तविधानेन पूजां समुपचक्रमे ।
पूजाचतुष्टयं देवि शिवरात्र्यां निगद्यते
saṃsnāpya prathame yāme pañcagavyena śaṅkaram |
ghṛtena pūraṇaṃ paścātkṛtaṃ nṛpavareṇa tu
||127||संस्नाप्य प्रथमे यामे पञ्चगव्येन शङ्करम् ।
घृतेन पूरणं पश्चात्कृतं नृपवरेण तु
dhūpadīpanaivedyādyaṃ saṃkalpya ca yathāvidhi |
argheṇānena deveśaṃ mantreṇānena śaṅkaram
||128||धूपदीपनैवेद्याद्यं संकल्प्य च यथाविधि ।
अर्घेणानेन देवेशं मन्त्रेणानेन शङ्करम्
namaste devadeveśa śambho paramakāraṇa |
gṛhāṇārghamimaṃ deva saṃsārāghamapākuru
||129||नमस्ते देवदेवेश शम्भो परमकारण ।
गृहाणार्घमिमं देव संसाराघमपाकुरु
vittānurūpato dattaṃ suvarṇaṃ mantrakalpitam |
agnirhi devāḥ sarve suvarṇaṃ ca hutāśanāt
||130||वित्तानुरूपतो दत्तं सुवर्णं मन्त्रकल्पितम् ।
अग्निर्हि देवाः सर्वे सुवर्णं च हुताशनात्
ataḥ suvarṇadānena prītāḥ syuḥ sarvadevatāḥ |
tadarghaṃ sarvadā dātuḥ prīto bhavatu śaṅkaraḥ
||131||अतः सुवर्णदानेन प्रीताः स्युः सर्वदेवताः ।
तदर्घं सर्वदा दातुः प्रीतो भवतु शङ्करः
anena vidhinā tena pūjitaḥ prathame śivaḥ |
yāme dvitīye tu punaḥ pūrvoktavidhinā caret
||132||अनेन विधिना तेन पूजितः प्रथमे शिवः ।
यामे द्वितीये तु पुनः पूर्वोक्तविधिना चरेत्
snāpayāmāsa dugdhena gavyena tripurāntakam |
taṃdulaiḥ pūraṇaṃ paścātkṛtaṃ liṅgasya śūlinaḥ
||133||स्नापयामास दुग्धेन गव्येन त्रिपुरान्तकम् ।
तंदुलैः पूरणं पश्चात्कृतं लिङ्गस्य शूलिनः
kṛtvā vidhānaṃ pūrvoktaṃ dattaṃ vastrayugaṃ sitam |
śvetavastrayugaṃ yasmācchaṅkarasyātivallabham
||134||कृत्वा विधानं पूर्वोक्तं दत्तं वस्त्रयुगं सितम् ।
श्वेतवस्त्रयुगं यस्माच्छङ्करस्यातिवल्लभम्
prīto bhavati vai śambhurdattena śvetavāsasā |
yāmaṃ tṛtīyaṃ samprāptaṃ dṛṣṭvā nṛpatisattamaḥ
||135||प्रीतो भवति वै शम्भुर्दत्तेन श्वेतवाससा ।
यामं तृतीयं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः
devaṃ saṃsnāpya madhunā pūraṇaṃ cakrivāṃstilaiḥ |
tiladroṇapradānaṃ ca kuryānmantramudīrayan
||136||देवं संस्नाप्य मधुना पूरणं चक्रिवांस्तिलैः ।
तिलद्रोणप्रदानं च कुर्यान्मन्त्रमुदीरयन्
tilāḥ śvetāstilāḥ kṛṣṇāḥ sarvapāpaharāstilāḥ |
tiladroṇapradānenu saṃsāraśchidyatāṃ mama
||137||तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णाः सर्वपापहरास्तिलाः ।
तिलद्रोणप्रदानेनु संसारश्छिद्यतां मम
anena vidhinā rājā yāminīyāmapūjanam |
ativāhya vinodena brahmaghoṣeṇa jāgaram
||138||अनेन विधिना राजा यामिनीयामपूजनम् ।
अतिवाह्य विनोदेन ब्रह्मघोषेण जागरम्
cakāra pūjanaṃ śambhorbahupuṇyaprasādhakam |
ye jāgare trinetrasya śivarātryāṃ śivasthitāḥ
||139||चकार पूजनं शम्भोर्बहुपुण्यप्रसाधकम् ।
ये जागरे त्रिनेत्रस्य शिवरात्र्यां शिवस्थिताः
te yāṃ gatiṃ gatāḥ pārtha na tāṃ gacchanti yajvinaḥ |
pāpāni yāni kāni syuḥ koṭijanmārjitānyapi
||140||ते यां गतिं गताः पार्थ न तां गच्छन्ति यज्विनः ।
पापानि यानि कानि स्युः कोटिजन्मार्जितान्यपि
harakeśavayoḥ snānti jāgare yānti saṃkṣayam |
yāvanto nimiṣā nṛṇāṃ bhavanti niśi jāgratām
||141||हरकेशवयोः स्नान्ति जागरे यान्ति संक्षयम् ।
यावन्तो निमिषा नृणां भवन्ति निशि जाग्रताम्
nimiṣe nimiṣe rājannaśvamedhaphalaṃ dhruvam |
upavāsaparāṇāṃ ca devāyatanavāsinām
||142||निमिषे निमिषे राजन्नश्वमेधफलं ध्रुवम् ।
उपवासपराणां च देवायतनवासिनाम्
śṛṇvatāṃ dharmamākhyānaṃ dhyāyatāṃ harakeśavau |
na tāṃ bahusuvarṇena kratunā gatimāpnuyuḥ
||143||शृण्वतां धर्ममाख्यानं ध्यायतां हरकेशवौ ।
न तां बहुसुवर्णेन क्रतुना गतिमाप्नुयुः
śivarātristithiḥ puṇyā kārttikī ca viśeṣataḥ |
revāyā uttaraṃ kūlaṃ tīraṃ bhāreśvareti ca
||144||शिवरात्रिस्तिथिः पुण्या कार्त्तिकी च विशेषतः ।
रेवाया उत्तरं कूलं तीरं भारेश्वरेति च
jāgṛtaścātiduḥkhena kathaṃ pāpaṃ na hāsyati |
itthaṃsa jāgaraṃ kṛtvā śivarātryāṃ nareśvaraḥ
||145||जागृतश्चातिदुःखेन कथं पापं न हास्यति ।
इत्थंस जागरं कृत्वा शिवरात्र्यां नरेश्वरः
prabhāte vimale gatvā narmadātīramuttamam |
snāpitāstena te sarve vāhanāni gajādayaḥ
||146||प्रभाते विमले गत्वा नर्मदातीरमुत्तमम् ।
स्नापितास्तेन ते सर्वे वाहनानि गजादयः
yaistu vāhairgatastīrthaṃ snāto'haṃ snāpayāmi tān |
tatra madhyasthitaḥ snātastiryaktvānnirgato vaṇik
||147||यैस्तु वाहैर्गतस्तीर्थं स्नातोऽहं स्नापयामि तान् ।
तत्र मध्यस्थितः स्नातस्तिर्यक्त्वान्निर्गतो वणिक्
dānaṃ dadau tānuddiśya kiṃcicchaktyanurūpataḥ |
tena vāhakṛtāddoṣānmukto bhavati mānavaḥ
||148||दानं ददौ तानुद्दिश्य किंचिच्छक्त्यनुरूपतः ।
तेन वाहकृताद्दोषान्मुक्तो भवति मानवः
anyathāsau kṛto lābhaḥ kṛto vrajati tān prati |
saṃsnāpya taṃ tato rājā svayaṃ snātvā vidhānataḥ
||149||अन्यथासौ कृतो लाभः कृतो व्रजति तान् प्रति ।
संस्नाप्य तं ततो राजा स्वयं स्नात्वा विधानतः
saṃtarpya pitṛdevāṃśca kṛtvā śrāddhaṃ yathāvidhi |
kṛtvā piṇḍānpitṛbhyaśca vṛṣamutsṛjya lakṣaṇam
||150||संतर्प्य पितृदेवांश्च कृत्वा श्राद्धं यथाविधि ।
कृत्वा पिण्डान्पितृभ्यश्च वृषमुत्सृज्य लक्षणम्
gatvā devālayaṃ paścāddevaṃ tīrthodakena ca |
saṃsnāpya pañcagavyena tataḥ pañcāmṛtena ca
||151||गत्वा देवालयं पश्चाद्देवं तीर्थोदकेन च ।
संस्नाप्य पञ्चगव्येन ततः पञ्चामृतेन च
sarvauṣadhijalenaiva tataḥ śuddhodakena ca |
candanena sugandhena samālabhya ca śaṅkaram
||152||सर्वौषधिजलेनैव ततः शुद्धोदकेन च ।
चन्दनेन सुगन्धेन समालभ्य च शङ्करम्
kuṅkumaiśca sakarpūrairgandhaiśca vividhaistathā |
puṣpaughaiśca sugandhāḍhyaiścaturthaṃ liṅgapūraṇam
||153||कुङ्कुमैश्च सकर्पूरैर्गन्धैश्च विविधैस्तथा ।
पुष्पौघैश्च सुगन्धाढ्यैश्चतुर्थं लिङ्गपूरणम्
kṛtaṃ nṛpavareṇātra kurvatā pūrvakaṃ vidhim |
godānaṃ ca kṛtaṃ paścādvidhidṛṣṭena karmaṇā
||154||कृतं नृपवरेणात्र कुर्वता पूर्वकं विधिम् ।
गोदानं च कृतं पश्चाद्विधिदृष्टेन कर्मणा
dhenuke rudrarūpāsi rudreṇa parinirmitā |
asminnagādhe saṃsāre patantaṃ māṃ samuddhara
||155||धेनुके रुद्ररूपासि रुद्रेण परिनिर्मिता ।
अस्मिन्नगाधे संसारे पतन्तं मां समुद्धर
dhenuṃ svalaṃkṛtāṃ dadyādanena vidhinā tataḥ |
kṣamāpya devadeveśaṃ brāhmaṇān bhojayedbahūn
||156||धेनुं स्वलंकृतां दद्यादनेन विधिना ततः ।
क्षमाप्य देवदेवेशं ब्राह्मणान् भोजयेद्बहून्
ṣaḍvidhairbhojanairbhakṣyairvāsobhistān samarcayet |
dakṣiṇābhirvicitrābhiḥ pūjayitvā kṣamāpayet
||157||षड्विधैर्भोजनैर्भक्ष्यैर्वासोभिस्तान् समर्चयेत् ।
दक्षिणाभिर्विचित्राभिः पूजयित्वा क्षमापयेत्
sa svayaṃ bubhuje paścātparivārasamanvitaḥ |
tāmeva rajanīṃ tatra nyavasajjagatīpatiḥ
||158||स स्वयं बुभुजे पश्चात्परिवारसमन्वितः ।
तामेव रजनीं तत्र न्यवसज्जगतीपतिः
tasya tatroṣitasyaivaṃ niśīthe'tha nareśvara |
ākāśe so'ti śuśrāva divyavāṇīsamīritam
||159||तस्य तत्रोषितस्यैवं निशीथेऽथ नरेश्वर ।
आकाशे सोऽति शुश्राव दिव्यवाणीसमीरितम्
vāguvāca
rājansamaṃ tato loke phalaṃ bhavati sāmpratam |
saṃsārasāgare hyatra patitānāṃ durātmanām
||160||राजन्समं ततो लोके फलं भवति साम्प्रतम् ।
संसारसागरे ह्यत्र पतितानां दुरात्मनाम्
yadi saṃnidhimātreṇa phalaṃ tatrocyate katham |
yadi śaṃtanuvaṃśasya tatronmādakaraṃ bhavet
||161||यदि संनिधिमात्रेण फलं तत्रोच्यते कथम् ।
यदि शंतनुवंशस्य तत्रोन्मादकरं भवेत्
ya eṣa tvadgṛhe voḍhā hyatibhāradhuraṃdharaḥ |
anena mitrahananaṃ pāpaṃ viśvāsaghātanam
||162||य एष त्वद्गृहे वोढा ह्यतिभारधुरंधरः ।
अनेन मित्रहननं पापं विश्वासघातनम्
kṛtaṃ janmasahasrāṇāmatīte parijanmani |
gatena pāpmanātmānaṃ narakeṣu ca saṃsthitiḥ
||163||कृतं जन्मसहस्राणामतीते परिजन्मनि ।
गतेन पाप्मनात्मानं नरकेषु च संस्थितिः
tato yonisahasreṣu gatistiryakṣu caiva hi |
goyoniṃ samanuprāptastvadgṛhe sa sudurmatiḥ
||164||ततो योनिसहस्रेषु गतिस्तिर्यक्षु चैव हि ।
गोयोनिं समनुप्राप्तस्त्वद्गृहे स सुदुर्मतिः
snāpitaśca tvayā tīrthe hyasmin parvasamāgame |
dṛṣṭvā pūjāṃ tvayā kḷptāṃ kṛtā jāgaraṇakriyā
||165||स्नापितश्च त्वया तीर्थे ह्यस्मिन् पर्वसमागमे ।
दृष्ट्वा पूजां त्वया कॢप्तां कृता जागरणक्रिया
tena niṣkalmaṣo jāto muktvā dehaṃ tavāgrataḥ |
svargaṃ prati vimānasthaḥ so'dya rājangamiṣyati
||166||तेन निष्कल्मषो जातो मुक्त्वा देहं तवाग्रतः ।
स्वर्गं प्रति विमानस्थः सोऽद्य राजन्गमिष्यति
śrīmārkaṇḍeya uvāca
evamukte nipatito dhuryaḥ prāṇairvyayujyata |
vimānavaramārūḍhastatkṣaṇātsamadṛśyata
||167||एवमुक्ते निपतितो धुर्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ।
विमानवरमारूढस्तत्क्षणात्समदृश्यत
sa taṃ praṇamya rājendramuvāca prahasanniva
||168||स तं प्रणम्य राजेन्द्रमुवाच प्रहसन्निव
vṛṣa uvāca
bhobho nṛpavaraśreṣṭha tīrthamāhātmyamuttamam |
yatra cāsmadvidhastīrthe mucyate pātakairnaraḥ |
mayā jñātamaśeṣeṇa matsamo nāsti pātakī
||169||भोभो नृपवरश्रेष्ठ तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।
यत्र चास्मद्विधस्तीर्थे मुच्यते पातकैर्नरः ।
मया ज्ञातमशेषेण मत्समो नास्ति पातकी
ataḥ paraṃ kiṃ tu kuryāṃ paraṃ tīrthānukīrtanam |
bhavānmātā bhavanbhrātā bhavāṃścaiva pitāmahaḥ
||170||अतः परं किं तु कुर्यां परं तीर्थानुकीर्तनम् ।
भवान्माता भवन्भ्राता भवांश्चैव पितामहः
kṣantavyaṃ praṇato'smyadya yasmiṃstīrthe hi mādṛśāḥ |
gatimīdṛgvidhāṃ yānti na jāne tava kā gatiḥ
||171||क्षन्तव्यं प्रणतोऽस्म्यद्य यस्मिंस्तीर्थे हि मादृशाः ।
गतिमीदृग्विधां यान्ति न जाने तव का गतिः
samārādhya maheśānaṃ sampūjya ca yathāvidhi |
kā gatistava saṃbhāṣyā dehyanujñāṃ mama prabho
||172||समाराध्य महेशानं सम्पूज्य च यथाविधि ।
का गतिस्तव संभाष्या देह्यनुज्ञां मम प्रभो
tvarayanti ca māṃ hyete divisthāḥ praṇayādgaṇāḥ |
svastyastu te gamiṣyāmītyuktvā so'ntardadhe kṣaṇāt
||173||त्वरयन्ति च मां ह्येते दिविस्थाः प्रणयाद्गणाः ।
स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामीत्युक्त्वा सोऽन्तर्दधे क्षणात्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
gate cādarśanaṃ tatra sa rājā vismayānvitaḥ |
tīrthamāhātmyamatulaṃ varṇayansvapuraṃ gataḥ
||174||गते चादर्शनं तत्र स राजा विस्मयान्वितः ।
तीर्थमाहात्म्यमतुलं वर्णयन्स्वपुरं गतः
itthaṃbhūtaṃ hi tattīrthaṃ narmadāyāṃ vyavasthitam |
sarvapāpakṣayakaraṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam
||175||इत्थंभूतं हि तत्तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् ।
सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्
upapāpāni naśyanti snānamātreṇa bhārata |
kārttikasya caturdaśyāmupavāsaparāyaṇaḥ
||176||उपपापानि नश्यन्ति स्नानमात्रेण भारत ।
कार्त्तिकस्य चतुर्दश्यामुपवासपरायणः
caturdhā pūrayelliṅgaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu |
brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ
||177||चतुर्धा पूरयेल्लिङ्गं तस्य पुण्यफलं शृणु ।
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः
mahāpāpāni catvāri caturbhiryānti saṃkṣayam |
so'śvamedhasya yajñasya labhate phalamuttamam
||178||महापापानि चत्वारि चतुर्भिर्यान्ति संक्षयम् ।
सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलमुत्तमम्
kārttike śuklapakṣasya caturdaśyāmupoṣitaḥ |
svarṇadānācca tattīrthe yajñasya labhate phalam
||179||कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यामुपोषितः ।
स्वर्णदानाच्च तत्तीर्थे यज्ञस्य लभते फलम्
aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ vaiśākhe māsi pūrvavat |
dīpaṃ piṣṭamayaṃ kṛtvā pitṝn sarvān vimokṣayet
||180||अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां वैशाखे मासि पूर्ववत् ।
दीपं पिष्टमयं कृत्वा पितॄन् सर्वान् विमोक्षयेत्
tatra yaddīyate dānamapi vālāgramātrakam |
tadakṣayaphalaṃ sarvamevamāha maheśvaraḥ
||181||तत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम् ।
तदक्षयफलं सर्वमेवमाह महेश्वरः
bhārabhūtyāṃ mṛtānāṃ tu narāṇāṃ bhāvitātmanām |
anivartikā gatī rājañchivalokānnirantaram
||182||भारभूत्यां मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् ।
अनिवर्तिका गती राजञ्छिवलोकान्निरन्तरम्
athavā lokavṛttyarthaṃ martyalokaṃ jigīṣati |
sāṅgavedajñaviprāṇāṃ jāyate vimale kule
||183||अथवा लोकवृत्त्यर्थं मर्त्यलोकं जिगीषति ।
साङ्गवेदज्ञविप्राणां जायते विमले कुले
dhanadhānyasamāyukto vedavidyāsamanvitaḥ |
sarvavyādhivinirmukto jīvecca śaradāṃ śatam
||184||धनधान्यसमायुक्तो वेदविद्यासमन्वितः ।
सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्
punastattīrthamāsādya hyakṣayaṃ padamāpnuyāt
||185||पुनस्तत्तीर्थमासाद्य ह्यक्षयं पदमाप्नुयात्
etatpuṇyaṃ pāpaharaṃ kathitaṃ te nṛpottama |
bhāratedaṃ mahākhyānaṃ śṛṇu caiva tataḥ param
||186||एतत्पुण्यं पापहरं कथितं ते नृपोत्तम ।
भारतेदं महाख्यानं शृणु चैव ततः परम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe bhārabhūtitīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma navādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||