eraṇḍīsaṅgamatīrthaphalamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahīpāla eraṇḍīsaṅgamaṃ param |
yacchrutaṃ vai mayā rājañchivasya vadataḥ purā
||1||ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीसङ्गमं परम् ।
यच्छ्रुतं वै मया राजञ्छिवस्य वदतः पुरा
etadeva purā praśnaṃ gauryā pṛṣṭastu śaṅkaraḥ |
provāca nṛpaśārdūla guhyādguhyataraṃ śubham
||2||एतदेव पुरा प्रश्नं गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः ।
प्रोवाच नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम्
īśvara uvāca
śṛṇu devi paraṃ guhyaṃ nākhyātaṃ kasyacinmayā |
revāyāścottare kūle tīrthaṃ paramaśobhanam |
bhrūṇahatyāharaṃ devi kāmadaṃ putravardhanam
||3||शृणु देवि परं गुह्यं नाख्यातं कस्यचिन्मया ।
रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।
भ्रूणहत्याहरं देवि कामदं पुत्रवर्धनम्
pārvatyuvāca
kathayasva mahādeva tīrthaṃ paramaśobhanam |
bhrūṇahatyāharaṃ kasmātkāmadaṃ svargadarśanam
||4||कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम् ।
भ्रूणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम्
īśvara uvāca
atrirnāma mahādevi mānaso brahmaṇaḥ sutaḥ |
agnihotrarato nityaṃ devatātithipūjakaḥ
||5||अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः ।
अग्निहोत्ररतो नित्यं देवतातिथिपूजकः
somasaṃsthāśca saptaiva kṛtā vipreṇa pārvati |
anasūyeti vikhyātā bhāryā tasya guṇānvitā
||6||सोमसंस्थाश्च सप्तैव कृता विप्रेण पार्वति ।
अनसूयेति विख्याता भार्या तस्य गुणान्विता
pativratā patiprāṇā patyuḥ kāryahite ratā |
evaṃ yāti tataḥ kāle na putrā na ca putrikā
||7||पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता ।
एवं याति ततः काले न पुत्रा न च पुत्रिका
aparāhṇe mahādevi sukhāsīnau tu sundari |
vadantau sukhaduḥkhāni pūrvavṛttāni yāni ca
||8||अपराह्णे महादेवि सुखासीनौ तु सुन्दरि ।
वदन्तौ सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि यानि च
atriruvāca
saumye śubhe priye kānte cārusarvāṅgasundari |
vidyāvinayasampanne padmapatranibhekṣaṇe
||9||सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि ।
विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे
pūrṇacandranibhākāre pṛthuśroṇibharālase |
na tvayā sadṛśī nārī trailokye sacarācare
||10||पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे ।
न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे
ratiputraphalā nārī paṭhyate vedavādibhiḥ |
putrahīnasya yatsaukhyaṃ tatsaukhyaṃ mama sundari
||11||रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः ।
पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि
yathāhaṃ na tathā putraḥ samarthaḥ sarvakarmasu |
punnāmanarakādbhadre jātamātreṇa sundari
||12||यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु ।
पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि
patantaṃ rakṣayeddevi mahāpātakinaṃ yadi |
mahāghore gatā vāpi duṣṭakarmapitāmahāḥ
||13||पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि ।
महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः
taddharanti suputrāśca vaitaraṇyāṃ gatānapi |
putreṇa lokāñjayati pautreṇa paramā gatiḥ
||14||तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि ।
पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः
atha putrasya pautreṇa pragacchedbrahma śāśvatam |
nāsti putrasamo bandhuriha loke paratra ca
||15||अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।
नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च
ahaśca madhyarātre ca cintayānasya sarvadā |
śuṣyanti mama gātrāṇi grīṣme nadyudakaṃ yathā
||16||अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा ।
शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा
anasūyovāca
yattvayā śocitaṃ vipra tatsarvaṃ śocayāmyaham |
tavodvegakaraṃ yacca tanme dahati cetasi
||17||यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् ।
तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि
yena putrā bhaviṣyanti āyuṣmanto guṇānvitāḥ |
tatkāryaṃ ca samīkṣasva yena tuṣyetprajāpatiḥ
||18||येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः ।
तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः
atriruvāca
tapastaptaṃ mayā bhadre jātamātreṇa duṣkaram |
vratopavāsaniyamaiḥ śākāhāreṇa sundari
||19||तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् ।
व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि
kṣīṇadehastu tiṣṭhāmi hyaśakto'haṃ mahāvrate |
tena śocāmi cātmānaṃ rahasyaṃ kathitaṃ mayā
||20||क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तोऽहं महाव्रते ।
तेन शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया
anasūyovāca
bhartuḥ pativratā nārī ratiputravivardhinī |
trivargasādhanā sā ca ślāghyā ca viduṣāṃ jane
||21||भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी ।
त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने
japastapastīrthayātrā mṛḍejyāmantrasādhanam |
devatārādhanaṃ caiva strīśūdrapatanāni ṣaṭ
||22||जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम् ।
देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्
īdṛśaṃ tu mahādoṣaṃ strīṇāṃ tu vratasādhane |
vadanti munayaḥ sarve yathoktaṃ vedabhāṣitam
||23||ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने ।
वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम्
anujñātā tvayā brahmaṃstapastapsyāmi duṣkaram |
putrārthitvaṃ samuddiśya toṣayāmi surottamān
||24||अनुज्ञाता त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्स्यामि दुष्करम् ।
पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान्
atriruvāca
sādhu sādhu mahāprājñe mama saṃtoṣakāriṇi |
ājñātā tvaṃ mayā bhadre putrārthaṃ tapa āśraya
||25||साधु साधु महाप्राज्ञे मम संतोषकारिणि ।
आज्ञाता त्वं मया भद्रे पुत्रार्थं तप आश्रय
devatānāṃ manuṣyāṇāṃ pitḥṇāmanṛṇo bhave |
na bhāryāsadṛśo bandhustriṣu lokeṣu vidyate
||26||देवतानां मनुष्याणां पित्ःणामनृणो भवे ।
न भार्यासदृशो बन्धुस्त्रिषु लोकेषु विद्यते
tena devāḥ praśaṃsanti na bhāryāsadṛśaṃ sukham |
sanmukhe manmukhāḥ putrāḥ vilome tu parāṅmukhāḥ
||27||तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासदृशं सुखम् ।
सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङ्मुखाः
tena bhāryāṃ praśaṃsanti sadevāsuramānuṣāḥ |
mahāvrate mahāprājñe sattvavati śubhekṣaṇe
||28||तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः ।
महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे
tapastapasva śīghraṃ tvaṃ putrārthaṃ tu mamājñayā |
etadvākyāvasāne tu sāṣṭāṅgaṃ praṇatābravīt
||29||तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया ।
एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत्
tvatprasādena viprendra sarvānkāmānavāpnuyām |
haṃsalīlāgatiḥ sā ca mṛgākṣī varavarṇinī
||30||त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान्कामानवाप्नुयाम् ।
हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी
niyamasthā tato bhūtvā samprāptā narmadāṃ nadīm |
śivasvedodbhavāṃ devīṃ sarvapāpapraṇāśanīm
||31||नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम् ।
शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम्
yasyā darśanamātreṇa naśyate pāpasañcayaḥ |
snānamātreṇa vai yasyā aśvamedhaphalaṃ labhet
||32||यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः ।
स्नानमात्रेण वै यस्या अश्वमेधफलं लभेत्
ye pibanti mahādevi śraddadhānāḥ payaḥ śubham |
somapānena tattulyaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||33||ये पिबन्ति महादेवि श्रद्दधानाः पयः शुभम् ।
सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा
ye smaranti divā rātrau yojanānāṃ śatairapi |
mucyante sarvapāpebhyo rudralokaṃ prayānti te
||34||ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि ।
मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते
narmadāyāḥ samīpe tu tāvubhau yojanadvaye |
na paśyanti yamaṃ tatra ye mṛtā varavarṇini
||35||नर्मदायाः समीपे तु तावुभौ योजनद्वये ।
न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृता वरवर्णिनि
tatastaduttare kūle eraṇḍyāḥ saṅgame śubhe |
niyamasthā viśālākṣī śākāhāreṇa sundari
||36||ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे ।
नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि
toṣayantī trīṃśca devāñchubhaiḥ stotrairvrataistathā |
grīṣmeṣu ca mahādevi pañcāgniṃ sādhayettataḥ
||37||तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा ।
ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत्ततः
varṣākāle cārdravāsāścareccāndrāyaṇāni ca |
hemante tu tataḥ prāpte toyamadhye vasetsadā
||38||वर्षाकाले चार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि च ।
हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा
prātaḥsnānaṃ tataḥ sandhyāṃ kuryāddevarṣitarpaṇam |
devānāmarcanaṃ kṛtvā homaṃ kuryādyathāvidhi
||39||प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम् ।
देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि
yajate vaiṣṇavāṃllokān snānajāpyahutena ca |
evaṃ varṣaśate prāpte rudraviṣṇupitāmahāḥ
||40||यजते वैष्णवांल्लोकान् स्नानजाप्यहुतेन च ।
एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः
samprāptā dvijarūpaistu eraṇḍyāḥ saṅgame priye |
purataḥ saṃsthitāstasyā vedamabhyuddharanti ca
||41||सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु एरण्ड्याः सङ्गमे प्रिये ।
पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति च
anasūyā japaṃ tyaktvā nirīkṣya tānmuhurmuhuḥ |
utthitā sā viśālākṣī arghaṃ dattvā yathāvidhi
||42||अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुर्मुहुः ।
उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ |
darśanena tu viprāṇāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
||43||अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ।
दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā sāṣṭāṅgaṃ praṇatābravīt |
kandamūlaphalaṃ śākaṃ nīvārānapi pāvanān |
prayacchāmyahamadyaiva munīnāṃ bhāvitātmanām
||44||प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् ।
कन्दमूलफलं शाकं नीवारानपि पावनान् ।
प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम्
viprā ūcuḥ
tapasā tu vicitreṇa tapaḥsatyena suvrate |
tṛptāḥ sma sarvakāmaistu suvrate tava darśanāt
||45||तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येन सुव्रते ।
तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुव्रते तव दर्शनात्
asmākaṃ kautukaṃ jātaṃ tāpasena vratena yat |
svargamokṣasutasyārthe tapastapasi duṣkaram
||46||अस्माकं कौतुकं जातं तापसेन व्रतेन यत् ।
स्वर्गमोक्षसुतस्यार्थे तपस्तपसि दुष्करम्
anasūyovāca
tapasā sidhyate svargastapasā paramā gatiḥ |
tapasā cārthakāmau ca tapasā guṇavānsutaḥ |
tapa eva ca me viprāḥ sarvakāmaphalapradam
||47||तपसा सिध्यते स्वर्गस्तपसा परमा गतिः ।
तपसा चार्थकामौ च तपसा गुणवान्सुतः ।
तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम्
viprā ūcuḥ
tanvī śyāmā viśālākṣī snigdhāṅgī rūpasaṃyutā |
haṃsalīlāgatigamā tvaṃ ca sarvāṅgasundarī
||48||तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता ।
हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी
kiṃ ca te tapasā kāryamātmānaṃ śocyase katham
||49||किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम्
anasūyovāca
yadi rudraśca viṣṇuśca svayaṃ sākṣātpitāmahaḥ |
gūḍharūpadharāḥ sarve taccihnamupalakṣaye
||50||यदि रुद्रश्च विष्णुश्च स्वयं साक्षात्पितामहः ।
गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षये
tasyā vākyāvasāne tu svarūpaṃ darśayanti te |
svasvarūpaiḥ sthitā devāḥ sūryakoṭisamaprabhāḥ
||51||तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते ।
स्वस्वरूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः
caturbhujo mahādevi śaṅkhacakragadādharaḥ |
atasīpuṣpavarṇastu pītavāsā janārdanaḥ
||52||चतुर्भुजो महादेवि शङ्खचक्रगदाधरः ।
अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्दनः
garutmānvāhanaṃ yasya śriyā ca sahito hariḥ |
prasannavadanaḥ śrīmānsvayaṃrūpo vyavasthitaḥ
||53||गरुत्मान्वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः ।
प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्वयंरूपो व्यवस्थितः
pītavāsā mahādevi caturvadanapaṅkajaḥ |
haṃsopari samārūḍho hyakṣamālākarodyataḥ
||54||पीतवासा महादेवि चतुर्वदनपङ्कजः ।
हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः
āgato narmadātīre brahmā lokapitāmahaḥ |
yo'sau sarvajagadvyāpī svayaṃ sākṣānmaheśvaraḥ
||55||आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः ।
योऽसौ सर्वजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः
vṛṣabhaṃ tu samārūḍho daśabāhusamanvitaḥ |
bhasmāṅgarāgaśobhāḍhyaḥ pañcavaktrastrilocanaḥ
||56||वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः ।
भस्माङ्गरागशोभाढ्यः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः
jaṭāmukuṭasaṃyuktaḥ kṛtacandrārddhaśekharaḥ |
evaṃrūpadharo devaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ
||57||जटामुकुटसंयुक्तः कृतचन्द्रार्द्धशेखरः ।
एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः
anasūyā nirīkṣyaitaddevānāṃ darśanaṃ param |
vepamānā tataḥ sādhvī surāndṛṣṭvā muhurmuhuḥ
||58||अनसूया निरीक्ष्यैतद्देवानां दर्शनं परम् ।
वेपमाना ततः साध्वी सुरान्दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः
anasūyovāca
kiṃ vyāpārasvarūpāstu viṣṇurudrapitāmahāḥ |
etadvai śrotumicchāmi hyaśeṣaṃ kathayantu me
||59||किं व्यापारस्वरूपास्तु विष्णुरुद्रपितामहाः ।
एतद्वै श्रोतुमिच्छामि ह्यशेषं कथयन्तु मे
brahmovāca
prāvṛṭkālo hyahaṃ brahmā āpaścaiva prakīrtitāḥ |
megharūpo hyahaṃ prokto varṣayāmi ca bhūtale
||60||प्रावृट्कालो ह्यहं ब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः ।
मेघरूपो ह्यहं प्रोक्तो वर्षयामि च भूतले
ahaṃ sarvāṇi bījāni prāksandhyāsūdite ravau |
etadvai kāraṇaṃ sarvaṃ rahasyaṃ kathitaṃ param
||61||अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ ।
एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम्
viṣṇuruvāca
hemantaśca bhavedviṣṇurviśvarūpaṃ carācaram |
pālanāya jagatsarvaṃ viṣṇormāhātmyamuttamam
||62||हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम् ।
पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
rudra uvāca
grīṣmakālo hyahaṃ proktaḥ sarvabhūtakṣayaṃkaraḥ |
karṣayāmi jagatsarvaṃ rudrarūpastapasvini
||63||ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः ।
कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि
evaṃ brahmā ca viṣṇuśca rudraścaiva mahāvrate |
trayo devāstrayaḥ sandhyāstrayaḥ kālāstrayo'gnayaḥ
||64||एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते ।
त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयोऽग्नयः
tathā brahmā ca viṣṇuśca rudraścaikātmatāṃ gataḥ |
varaṃ dadyuśca te bhadre yastvayā manasīpsitam
||65||तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मतां गतः ।
वरं दद्युश्च ते भद्रे यस्त्वया मनसीप्सितम्
anasūyovāca
dhanyā puṇyā hyahaṃ loke ślāghyā vandyā ca sarvadā |
brahmā viṣṇuśca rudraśca prasannavadanāḥ śubhāḥ
||66||धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः
yadi tuṣṭāstrayo devā dayāṃ kṛtvā mamopari |
asmiṃstīrthe tu sāṃnidhyādvaradāḥ santu me sadā
||67||यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि ।
अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा
rudra uvāca
evaṃ bhavatu te vākyaṃ yattvayā prārthitaṃ śubhe |
pratyakṣā vaiṣṇavī māyā eraṇḍīnāma nāmataḥ
||68||एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे ।
प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीनाम नामतः
yasyā darśanamātreṇa naśyate pāpasañcayaḥ |
caitramāse tu samprāpte ahorātroṣito bhavet
||69||यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः ।
चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत्
eraṇḍyāḥ saṅgame snātvā brahmahatyāṃ vyapohati |
rātrau jāgaraṇaṃ kuryātprabhāte bhojayeddvijān
||70||एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।
रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद्द्विजान्
yathoktena vidhānena piṇḍaṃ dadyādyathāvidhi |
pradakṣiṇāṃ tato dadyāddhiraṇyaṃ vastrameva ca
||71||यथोक्तेन विधानेन पिण्डं दद्याद्यथाविधि ।
प्रदक्षिणां ततो दद्याद्धिरण्यं वस्त्रमेव च
rajataṃ ca tathā gāvo bhūmidānamathāpi vā |
sarvaṃ koṭiguṇaṃ proktamiti svāyambhuvo'bravīt
||72||रजतं च तथा गावो भूमिदानमथापि वा ।
सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्
ye mriyanti narā devi eraṇḍyāḥ saṅgame śubhe |
yāvadyugasahasraṃ tu rudraloke vasanti te
||73||ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे ।
यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति ते
ahorātroṣito bhūtvā japedrudrāṃśca vaidikān |
ekādaśaikasaṃjñāṃśca sa yāti paramāṃ gatim
||74||अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान् ।
एकादशैकसंज्ञांश्च स याति परमां गतिम्
vidyārthī labhate vidyāṃ dhanārthī labhate dhanam |
putrārthī labhate putrāṃllabhetkāmān yathepsitān
||75||विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ।
पुत्रार्थी लभते पुत्रांल्लभेत्कामान् यथेप्सितान्
eraṇḍyāḥ saṅgame snātvā revāyā vimale jale |
mahāpātakino vāpi te yānti paramāṃ gatim
||76||एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले ।
महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम्
anasūyovāca
yadi tuṣṭāstrayo devā mama bhaktipracoditāḥ |
mama putrā bhavantveva harirudrapitāmahāḥ
||77||यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः ।
मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः
viṣṇuruvāca
pūjyā yatputratāṃ yānti na kadācicchrutaṃ mayā |
śubhe dadāmi putrāṃste devatulyaparākramān |
rūpavanto guṇopetānyajvinaśca bahuśrutān
||78||पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया ।
शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान् ।
रूपवन्तो गुणोपेतान्यज्विनश्च बहुश्रुतान्
anasūyovāca
īpsitaṃ tacca dātavyaṃ yanmayā prārthitaṃ hare |
nānyathā caiva kartavyā mama putraiṣaṇā tu yā
||79||ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे ।
नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या
viṣṇuruvāca
pūrvaṃ tu bhṛgusaṃvāde garbhavāsa upārjitaḥ |
tasyāhaṃ caiva pāraṃ tu naiva paśyāmi śobhane
||80||पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः ।
तस्याहं चैव पारं तु नैव पश्यामि शोभने
smaramāṇaḥ purāvṛttaṃ cintayāmi punaḥpunaḥ |
evaṃ saṃcintya te devāḥ pitāmahamaheśvarāḥ
||81||स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनःपुनः ।
एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहमहेश्वराः
ayonijā bhaviṣyāmastava putrā varānane |
yonivāse mahāprājñi devā naiva vrajanti ca
||82||अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्रा वरानने ।
योनिवासे महाप्राज्ञि देवा नैव व्रजन्ति च
sāṃnidhyātsaṅgame devi lokānāṃ tu varapradāḥ |
eraṇḍī vaiṣṇavī māyā pratyakṣā tvaṃ bhaviṣyasi
||83||सांनिध्यात्सङ्गमे देवि लोकानां तु वरप्रदाः ।
एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि
trayo devāḥ sthitāḥ pātha revāyā uttare taṭe |
varaprāptā tu sā devī gatā māhendraparvatam
||84||त्रयो देवाः स्थिताः पाथ रेवाया उत्तरे तटे ।
वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम्
kṣīṇāṅgī śukladehā ca rūkṣakeśī sudāruṇā |
kṛtayajñopavītā sā taponiṣṭhā śubhekṣaṇā
||85||क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा ।
कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा
śilātalaniviṣṭo'sau dṛṣṭaḥ kānto mahāyaśāḥ |
hṛṣṭacitto'bhavaddevi uttiṣṭhottiṣṭha sābravīt
||86||शिलातलनिविष्टोऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः ।
हृष्टचित्तोऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत्
atriruvāca
sādhu sādhu mahāprājñe hyanasūye mahāvrate |
acintyaṃ gālavādīnāṃ varaṃ prāptāsi durlabham
||87||साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते ।
अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम्
anasūyovāca
tvatprasādena devarṣe varaṃ prāptāsmi durlabham |
tena devāḥ praśaṃsanti siddhāśca ṛṣayo'malāḥ
||88||त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् ।
तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयोऽमलाः
evamuktā tu sā devī harṣeṇa mahatā yutā |
ālokayettataḥ kāntaṃ tenāpi śubhadarśanā
||89||एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता ।
आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना
īkṣaṇāccaiva saṃjātaṃ lalāṭe maṇḍalaṃ śubham |
navayojanasāhasraṃ maṇḍalaṃ raśmibhirvṛtam
||90||ईक्षणाच्चैव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् ।
नवयोजनसाहस्रं मण्डलं रश्मिभिर्वृतम्
kadambagolakākāraṃ triguṇaṃ parimaṇḍalam |
tasya madhye tu deveśi puruṣo divyarūpadhṛk
||91||कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं परिमण्डलम् ।
तस्य मध्ये तु देवेशि पुरुषो दिव्यरूपधृक्
hemavarṇo'mṛtamayaḥ sūryakoṭisamaprabhaḥ |
ādyaḥ putro'nasūyāyāḥ svayaṃ sākṣātpitāmahaḥ
||92||हेमवर्णोऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः ।
आद्यः पुत्रोऽनसूयायाः स्वयं साक्षात्पितामहः
candramā iti vikhyātaḥ somarūpo nṛpātmaja |
iṣṭāpūrte ca saṃpāti kalāṣoḍaśakena tu
||93||चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज ।
इष्टापूर्ते च संपाति कलाषोडशकेन तु
pratipacca dvitīyā ca tṛtīyā ca maheśvari |
caturthī pañcamī caiva avyayā ṣoḍaśī kalā
||94||प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि ।
चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला
caturvidhasya lokasya sūkṣmo bhūtvā varānane |
āprīṇāti jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
||95||चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने ।
आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
sarve te hyupajīvanti hutaṃ dattaṃ śaśisthitam |
vanaspatigate some dhanavāṃśca varānane
||96||सर्वे ते ह्युपजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम् ।
वनस्पतिगते सोमे धनवांश्च वरानने
bhuñjan paragṛhe mūḍho dadedabdakṛtaṃ śubham |
vanaspatigate some yastu chindyādvanaspatīn |
tena pāpena deveśi narā yānti yamālayam
||97||भुञ्जन् परगृहे मूढो ददेदब्दकृतं शुभम् ।
वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन् ।
तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम्
vanaspatigate some maithunaṃ yo niṣevate |
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
||98||वनस्पतिगते सोमे मैथुनं यो निषेवते ।
ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नात्र संशयः
vanaspatigate some manthānaṃ yo'dhivāhayet |
gāvastasya praṇaśyanti yāśca vai pūrvasaṃcitāḥ
||99||वनस्पतिगते सोमे मन्थानं योऽधिवाहयेत् ।
गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसंचिताः
vanaspatigate some hyadhvānaṃ yo'dhigacchati |
bhavanti pitarastasya taṃ māsaṃ reṇubhojanāḥ
||100||वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वानं योऽधिगच्छति ।
भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः
amāvasyāṃ mahādevi yastu śrāddhaprado bhavet |
abdamekaṃ viśālākṣi tṛptāstatpitaro dhruvam
||101||अमावस्यां महादेवि यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् ।
अब्दमेकं विशालाक्षि तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम्
hiraṇyaṃ rajataṃ vastraṃ yo dadāti dvijātiṣu |
sarvaṃ lakṣaguṇaṃ devi labhate nātra saṃśayaḥ
||102||हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु ।
सर्वं लक्षगुणं देवि लभते नात्र संशयः
evaṃ guṇaviśiṣṭo'sau somarūpaḥ prajāpatiḥ |
saṃjātaḥ prathamaḥ putro hyanasūyāsunandanaḥ
||103||एवं गुणविशिष्टोऽसौ सोमरूपः प्रजापतिः ।
संजातः प्रथमः पुत्रो ह्यनसूयासुनन्दनः
dvitīyastu mahādevi durvāsā nāma nāmataḥ |
sṛṣṭisaṃhārakartā ca svayaṃ sākṣānmaheśvaraḥ
||104||द्वितीयस्तु महादेवि दुर्वासा नाम नामतः ।
सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान्महेश्वरः
ṛṣimadhyagato devi tapastapati duṣkaram |
so'pi rudratvamāyāti samprāpte bhūtaviplave
||105||ऋषिमध्यगतो देवि तपस्तपति दुष्करम् ।
सोऽपि रुद्रत्वमायाति सम्प्राप्ते भूतविप्लवे
indro'pi śaptastenaiva durvāsasā varānane |
dvitīyasya tu putrasya sambhavaḥ kathito mayā
||106||इन्द्रोऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने ।
द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया
dattātreyasvarūpeṇa bhagavānmadhusūdanaḥ |
jagadvyāpī jagannāthaḥ svayaṃ sākṣājjanārdanaḥ
||107||दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः ।
जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः
ete devāstrayaḥ putrā anasūyāyā maheśvari |
varadānena te devā hyavatīrṇā mahītale
||108||एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि ।
वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले
putraprāptikaraṃ tīrthaṃ revāyāścottare taṭe |
anasūyākṛtaṃ pārtha sarvapāpakṣayaṃ param
||109||पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थं रेवायाश्चोत्तरे तटे ।
अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं परम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
āścaryabhūtaṃ loke'sminnarmadāyāṃ purātanam |
bhrūṇahatyā gatā tatra brāhmaṇasya narādhipa
||110||आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम् ।
भ्रूणहत्या गता तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप
yudhiṣṭhira uvāca
itihāsaṃ dvijaśreṣṭha kathayasva mamānagha |
sarvapāpaharaṃ loke duḥkhārtasya ca kathyatām
||111||इतिहासं द्विजश्रेष्ठ कथयस्व ममानघ ।
सर्वपापहरं लोके दुःखार्तस्य च कथ्यताम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
suvarṇaśilake grāme gautamānvayasambhavaḥ |
kṛṣīvalo mahādevi bhāryāputrasamanvitaḥ
||112||सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः ।
कृषीवलो महादेवि भार्यापुत्रसमन्वितः
vasate tatra govindaḥ saṃjāto vipule kule |
putradārasamopeto gṛhakṣetrarataḥ sadā
||113||वसते तत्र गोविन्दः संजातो विपुले कुले ।
पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा
śakaṭaṃ pūrayitvā tu kāṣṭhānāmagamadguham |
prakṣiptāni ca kāṣṭhāni hyekākī kṣudhayānvitaḥ
||114||शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद्गुहम् ।
प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्येकाकी क्षुधयान्वितः
riṅgamāṇastadā putraḥ pituḥ śabdātsamāgataḥ |
na dṛṣṭastena vai putraḥ kāṣṭhaiḥ saṃchādito'vaśaḥ
||115||रिङ्गमाणस्तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः ।
न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः संछादितोऽवशः
āgatastvarito gehe pipāsārto narādhipa |
śakaṭaṃ mocya taddvāri savṛṣaṃ rajjusaṃyutam
||116||आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्तो नराधिप ।
शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम्
bhāryā tasyaiva yā dṛṣṭā cittajñā vaśavartinī |
dṛṣṭvā nipātitaṃ putraṃ kāṣṭhairnirbhinnamastakam
||117||भार्या तस्यैव या दृष्टा चित्तज्ञा वशवर्तिनी ।
दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम्
ajalpamānākaruṇaṃ nikṣiptaṃ jñolikāṃ śiśum |
śuśrūṣaṇe ratā sādhvī priyasya ca narādhipa
||118||अजल्पमानाकरुणं निक्षिप्तं ज्ञोलिकां शिशुम् ।
शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्य च नराधिप
tataḥ snānādikaṃ kṛtvā bhojanācchayanaṃ śubham |
putraṃ putravatāṃ śreṣṭhā hyutthāpayati śāsanaiḥ
||119||ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम् ।
पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्युत्थापयति शासनैः
yadā ca notthitaḥ suptaḥ putraḥ pañcatvamāgataḥ |
tadā sā dīnavadanā ruroda ca mumoha ca
||120||यदा च नोत्थितः सुप्तः पुत्रः पञ्चत्वमागतः ।
तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च
tacchrutvā ruditaṃ śabdaṃ govindastrastamānasaḥ |
kimetaditi coktvā tu patito dharaṇītale
||121||तच्छ्रुत्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः ।
किमेतदिति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले
dvāvetau muktakeśau tu bhūmau nipatitau nṛpa |
vilepāte ca rājendra niḥśvāsocchvāsitena ca
||122||द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप ।
विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च
kaṃ paśye prāṅgaṇe putraṃ dṛṣṭvā krīḍantamāturam |
saṃdhārayiṣye hṛdayaṃ sphuṭitaṃ tava kāraṇe
||123||कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम् ।
संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे
tvajjanmāntaṃ yaśo nityamakṣayāṃ kulasantatim |
dṛṣṭvā kimanṛṇībhūto yāsyāmi paramāṃ gatim
||124||त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम् ।
दृष्ट्वा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम्
mama vṛddhasya dīnasya gatistvaṃ kila putraka |
ete manorathāḥ sarve cintitā viphalā gatāḥ
||125||मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक ।
एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः
imāṃ tu vikalāṃ dīnāṃ vihīnāṃ sutabāndhavaiḥ |
rudantīṃ patitāṃ pāhi mātaraṃ dharaṇītale
||126||इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः ।
रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले
punnāmno narakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ |
tena putra iti proktaḥ svayameva svayambhuvā
||127||पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।
तेन पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा
aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ diśaḥ śūnyā hyabāndhavāḥ |
mūrkhasya hṛdayaṃ śūnyaṃ sarvaśūnyaṃ daridratā
||128||अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः ।
मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्यं दरिद्रता
mṛṣāyaṃ vadate lokaścandanaṃ kila śītalam |
putragātrapariṣvaṅgaścandanādapi śītalaḥ
||129||मृषायं वदते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् ।
पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः
śmaśrugrahaṇakrīḍantaṃ dhūlidhūsaritānanam |
puṇyahīnā na paśyanti nijotsaṅgasamāsthitam
||130||श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् ।
पुण्यहीना न पश्यन्ति निजोत्सङ्गसमास्थितम्
digambaraṃ gatavrīḍaṃ jaṭilaṃ dhūlidhūsaram |
puṇyahīnā na paśyanti gaṅgādharamivātmajam
||131||दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् ।
पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम्
vīṇāvādyasvaro loke susvaraḥ śrūyate kila |
ruditaṃ bālakasyaiva tasmādāhlādakārakam
||132||वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल ।
रुदितं बालकस्यैव तस्मादाह्लादकारकम्
mṛgapakṣiṣu kākeṣu paśūnāṃ svarayoniṣu |
putraṃ teṣu samasteṣu vallabhaṃ bruvate budhāḥ
||133||मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु ।
पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः
matsyāśvaprakarāścaiva kūrmagrāhādayo'pi vā |
putrotpattau ca hṛṣyanti vipattau yānti duḥkhitām
||134||मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा ।
पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम्
devagandharvayakṣāśca hṛṣyante putrajanmani |
pañcatve te'pi śocanti mandabhāgyo'smi putraka
||135||देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्ते पुत्रजन्मनि ।
पञ्चत्वे तेऽपि शोचन्ति मन्दभाग्योऽस्मि पुत्रक
ṛṣimelāpakaṃ cakre putrārthe rāghavo nṛpa |
indrasthāne sthitastasya prokṣate hyāsanaṃ yataḥ
||136||ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप ।
इन्द्रस्थाने स्थितस्तस्य प्रोक्षते ह्यासनं यतः
svargavāsaṃ sutādbāhyaṃ vidyate na tu pāṇḍava |
cakre daśarathastasmātputrārthaṃ yajñamuttamam
||137||स्वर्गवासं सुताद्बाह्यं विद्यते न तु पाण्डव ।
चक्रे दशरथस्तस्मात्पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमम्
rāmo lakṣmaṇaśatrughnau bharatastatra sambhavāt |
kārtavīryo jito yena rāmeṇāmitatejasā
||138||रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् ।
कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा
sa rāmo rāmacandreṇa aṣṭavarṣeṇa nirjitaḥ |
ekākinā hato vālī plavagaḥ śatrudurjayaḥ
||139||स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः ।
एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः
rāvaṇo brahmaputro yastrailokyaṃ yasya śaṅkate |
hataḥ sa rāmacandreṇa saputraḥ sahabāndhavaḥ
||140||रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते ।
हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः
evaṃ putraṃ vinā saukhyaṃ martyaloke na vidyate |
vaṃśārthe maithunaṃ yasya svargārthe yasya bhāratī
||141||एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते ।
वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती
mṛṣṭānnaṃ brāhmaṇasyārthe svarge vāsaṃ tu yānti te |
brahmahatyāśvamedhābhyāṃ na paraṃ pāpapuṇyayoḥ
||142||मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते ।
ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः
putrotpattivipattibhyāṃ na paraṃ sukhaduḥkhayoḥ |
kiṃ bravīmīti bho vatsa na tu saukhyaṃ sutaṃ vinā
||143||पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः ।
किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना
evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ pralapitvā punaḥpunaḥ |
janaiścāśvāsito vipro bālaṃ gṛhya bahirgataḥ
||144||एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः ।
जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः
tataḥ saṃskṛtya taṃ bālaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā |
samavetau tu duḥkhārtāvāgatau svagṛhaṃ punaḥ
||145||ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः
evaṃ gṛhāgate vipre rātrirjātā yudhiṣṭhira |
bhūmau prasupto govindaḥ putraśokena pīḍitaḥ
||146||एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर ।
भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः
yāvannirīkṣate bhāryā bhartāraṃ duḥkhapīḍitam |
kṛmirāśigataṃ sarvaṃ govindaṃ samapaśyata
||147||यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् ।
कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत
duḥkhādduḥkhatare magnā dṛṣṭvā taṃ pātakānvitam |
evaṃ duḥkhanimagnāyāḥ śarvarī vigatā tadā
||148||दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् ।
एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा
paśupālastu mahiṣīmuktvāraṇye'gamadgṛhāt |
araṇye mahiṣīḥ sarvā rakṣayitvā gṛhāgataḥ
||149||पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्येऽगमद्गृहात् ।
अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः
vijñaptaḥ paśupālena govindo brāhmaṇottamaḥ |
yāvadbhokṣyāmyahaṃ svāminmahiṣīstvaṃ ca rakṣase
||150||विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः ।
यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे
tataḥ sa tvarito vipro jagāma mahiṣīḥ prati |
na tatra mahiṣīḥ paśyetpaścātkṣetrābhisammukham
||151||ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति ।
न तत्र महिषीः पश्येत्पश्चात्क्षेत्राभिसम्मुखम्
dhāvamānaśca viprastu eraṇḍīsaṅgame gataḥ |
tataḥ praviṣṭastu jale revairaṇḍyostu saṅgame
||152||धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः ।
ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे
tajjalaṃ pītamātraṃ tu tvarayā cātitarṣitaḥ |
akāmātsalilaṃ pītvā prakṣālya nayane śubhe
||153||तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः ।
अकामात्सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे
ājagāma tataḥ paścādbhavanaṃ divasakṣaye |
bhuktvā duḥkhānvito rātrau govindaḥ śayanaṃ yayau
||154||आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये ।
भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ
nidrābhibhūtaḥ śokena śrameṇaiva tu kheditaḥ |
punastaccārdharātre tu tasya bhāryā yudhiṣṭhira
||155||निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः ।
पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर
kṛmibhirveṣṭitaṃ gāntraṃ kvacitpaśyatyaveṣṭitam |
punaḥ sā vismayāviṣṭā tasya bhāryā guṇānvitā |
uvāca duṣkṛtaṃ tasya sādhvasāviṣṭacetasā
||156||कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित्पश्यत्यवेष्टितम् ।
पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता ।
उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा
bhāryovāca
atīte pañcame cāhni tvindhanaṃ kṣipatastu te |
gṛhapaścādgato bālo hyajñānādghātitastvayā
||157||अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते ।
गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया
mayā tatpātakaṃ ghoraṃ rahasyaṃ na prakāśitam |
tena pracchannapāpena dahyamānā divāniśam
||158||मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् ।
तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्
na sukhaṃ tava gātrasya paśyāmi na hi cātmanaḥ |
nidrā mama śamaṃ yātā ratiścaiva tvayā saha
||159||न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः ।
निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह
śrūyate mānave śāstre śloko gīto maharṣibhiḥ |
smṛtvā smṛtvā tu taṃ citte paritāpo na śāmyati
||160||श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः ।
स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति
kīrtanānnaśyate dharmo vardhate'sau nigūhanāt |
iha loke pare caiva pāpasyāpyevameva ca
||161||कीर्तनान्नश्यते धर्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात् ।
इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च
evaṃ saṃcityamānāhaṃ sthitā rātrau bhayāturā |
kṛmirāśigataṃ tvāṃ hi kasyāhaṃ kathayāmi kim
||162||एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा ।
कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम्
punastvaṃ cādya me dṛṣṭo bhrūṇahatyākṛmiśritaḥ |
kvacidbhindanti te gātraṃ kvacinnaṣṭāḥ samantataḥ
||163||पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः ।
क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः
etatsaṃsmṛtya saṃsmṛtya vimṛśāmi punaḥpunaḥ |
na jāne kāraṇaṃ kiṃcitpṛcchantyāḥ kathayasva me
||164||एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः ।
न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे
taḍāgaṃ vā saridvāpi tīrthaṃ vā devatārcanam |
yaṃ gato'si prabhāvo'yaṃ tasya nānyasya me sthitam
||165||तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् ।
यं गतोऽसि प्रभावोऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम्
evamuktastu vipro'sau kathayāmāsa bhārata |
bhāryāyā yaddivā vṛttaṃ śaṅkamāno nṛpottama
||166||एवमुक्तस्तु विप्रोऽसौ कथयामास भारत ।
भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम
adyāhaṃ mahiṣīsārthaṃ eraṇḍīsaṅgamaṃ gataḥ |
nābhimātre jale gatvā pītavānsalilaṃ bahu
||167||अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः ।
नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु
nānyattīrthaṃ vijānāmi saritaṃ sara eva vā |
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ kathitaṃ tava bhāmini
||168||नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा ।
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि
evaṃ jñātvā tu sā sarvamupavāsakṛtakṣaṇā |
sapatnīko gatastatra saṅgame varavarṇini
||169||एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा ।
सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि
snātvā tatra jale ramye natvā devaṃ tu bhāskaram |
snāpayāmāsa deveśaṃ śaṅkaraṃ comayā saha
||170||स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् ।
स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह
pañcagavyaghṛtakṣīrairdadhikṣaudraghṛtairjalaiḥ |
gandhamālyādidhūpaiśca naivedyaiśca suśobhanaiḥ
||171||पञ्चगव्यघृतक्षीरैर्दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः ।
गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः
pūjya trayīmayaṃ liṅgaṃ devīṃ kātyāyanīṃ śubhām |
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā patyāsi pativratā
||172||पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् ।
रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता
tataḥ prabhāte vimale dvijānsampūjya yatnataḥ |
godānena hiraṇyena vastreṇānnena bhārata
||173||ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः ।
गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत
govindaḥ pūjayāmāsa svaśaktyā brāhmaṇāñchubhān |
muktapāpo gṛhāyātaḥ svabhāryāsahito nṛpa
||174||गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् ।
मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप
evaṃ yaḥ śṛṇute bhaktyā govindākhyānamuttamam |
paṭhate parayā bhaktyā bhrūṇahatyā praṇaśyati
||175||एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् ।
पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति
krīḍate śāṃkare loke yāvadābhūtasamplavam |
yaścaivāśvayuje māsi caitre vā nṛpasattama
||176||क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ।
यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम
saptamyāṃ ca site pakṣe sopavāso jitendriyaḥ |
sāttvikīṃ vāsanāṃ kṛtvā yo vasecchivamandire
||177||सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः ।
सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे
dhyāyamāno virūpākṣaṃ triśūlakarasaṃsthitam |
kaṃsāsuranihantāraṃ śaṅkhacakragadādharam
||178||ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् ।
कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम्
pakṣirājasamārūḍhaṃ trailokyavaradāyakam |
pitāmahaṃ tato dhyāyeddhaṃsasthaṃ caturānanam
||179||पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् ।
पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम्
sargapradaṃ samastasya kamalākaraśobhitam |
yo hyevaṃ vasate tatra triyame sthāna uttame
||180||सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् ।
यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे
tataḥ prabhāte vimale hyaṣṭamyāṃ ca narādhipa |
brāhmaṇān pūjayedbhaktyā sarvadoṣavivarjitān
||181||ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप ।
ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान्
sarvāvayavasampūrṇānsarvaśāstraviśāradān |
vedābhyāsaratānnityaṃ svadāraniratānsadā
||182||सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् ।
वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा
śrāddhe dāne vrate yogyān brāhmaṇān pāṇḍunandana |
pretānāṃ pūjanaṃ tatra devapūrvaṃ samārabhet
||183||श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन ।
प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत्
pretatvānmucyate śīghrameraṇḍyāṃ piṇḍatarpaṇaiḥ |
dānāni tatra deyāni hyannamukhyāni sarvadā
||184||प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः ।
दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा
hiraṇyabhūmikanyāśca dhūrvāhau śubhalakṣaṇau |
sīreṇa sahitau pārtha dhānyaṃ droṇakasaṃkhyayā
||185||हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ ।
सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया
alaṃkṛtāṃ savatsāṃ ca kṣīriṇīṃ taruṇīṃ sitām |
raktāṃ vā kṛṣṇavarṇāṃ vā pāṭalāṃ kapilāṃ tathā
||186||अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् ।
रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा
kāṃsyadohanasaṃyuktāṃ rukmakhuravibhūṣaṇām |
svarṇaśṛṅgīṃ savatsāṃ ca brāhmaṇāyopapādayet
||187||कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् ।
स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत्
prīyatāṃ me jagannāthā harakṛṣṇapitāmahāḥ |
saṃsārarakṣaṇī devī surabhī māṃ samuddharet
||188||प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः ।
संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत्
putrārthaṃ yāḥ striyaḥ pārtha hyeraṇḍīsaṅgame nṛpa |
snāpyante rudrasūktaiśca caturvedodbhavaistathā
||189||पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप ।
स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा
caturbhirbrāhmaṇaiḥ śastaṃ dvābhyāṃ yogyaiśca kārayet |
ekena sārdrakumbhena dāmpatyamabhiṣecayet
||190||चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् ।
एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत्
daivajñenaiva caikena athavā sāmagena vā |
pañcaratnasamāyuktaṃ kumbhe tatraiva kārayet
||191||दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा ।
पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत्
gandhatoyasamāyuktaṃ sarvauṣadhivimiśritam |
āmrapallavasaṃyuktamaśvatthamadhukaṃ tathā
||192||गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् ।
आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा
guṇṭhitaṃ sitavastreṇa sitacandanacarcitam |
sitapuṣpaistu saṃchannaṃ siddhārthakṛtamadhyamam
||193||गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् ।
सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम्
kāṃsyapātre tu saṃsthāpya putrārthī deśikottamaḥ |
aṅgalagnaṃ tu yadvastraṃ kaṭakābharaṇaṃ tathā
||194||कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः ।
अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा
tatsarvaṃ maṇḍale tyājyaṃ siddhyarthaṃ cātmanastadā |
praṇamya bhāskaraṃ paścādācāryaṃ rudrarūpiṇam
||195||तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा ।
प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम्
madhuraṃ ca tato'śnīyāddevyā bhuvana uttame |
phaladānaṃ ca viprāya chatraṃ tāmbūlameva ca
||196||मधुरं च ततोऽश्नीयाद्देव्या भुवन उत्तमे ।
फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च
upānahau ca yānaṃ ca sa bhavedduḥkhavarjitaḥ |
bhāskare krīḍate loke yāvadābhūtasamplavam
||197||उपानहौ च यानं च स भवेद्दुःखवर्जितः ।
भास्करे क्रीडते लोके यावदाभूतसम्प्लवम्
dānaṃ koṭiguṇaṃ sarvaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham |
yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃkṣayam
||198||दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् ।
यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्
evaṃ pāpāni naśyanti hyeraṇḍīsaṅgame nṛṇām |
samantācchastrapātena hyeraṇḍīsaṅgame nṛpa
||199||एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् ।
समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप
bhrūṇahatyāsamaṃ pāpaṃ naśyate śaṅkaro'bravīt |
prāṇatyāgaṃ ca yo bhaktyā jātavedasi kārayet
||200||भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करोऽब्रवीत् ।
प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत्
anāśakaṃ nṛpaśreṣṭha jale vā tadanantaram |
pañcasāhasrikaṃ mānaṃ varṣāṇāṃ jātavedasi
||201||अनाशकं नृपश्रेष्ठ जले वा तदनन्तरम् ।
पञ्चसाहस्रिकं मानं वर्षाणां जातवेदसि
jale trīṇi sahasrāṇyanāśake ṣaṣṭiṃ bhuñjate |
kākā bakāḥ kapotāśca hyulūkāḥ paśavastathā
||202||जले त्रीणि सहस्राण्यनाशके षष्टिं भुञ्जते ।
काका बकाः कपोताश्च ह्युलूकाः पशवस्तथा
saṃgamodakasaṃspṛṣṭāste yānti paramāṃ gatim |
vṛkṣāśca tatpadaṃ jñātvā yāṃ gatiṃ yānti yoginaḥ
||203||संगमोदकसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम् ।
वृक्षाश्च तत्पदं ज्ञात्वा यां गतिं यान्ति योगिनः
eraṇḍikā mayā devī dṛṣṭo me manmatheśvaraḥ |
kiṃ samartho yamo ruṣṭo bhadro bhadrāṇi paśyati
||204||एरण्डिका मया देवी दृष्टो मे मन्मथेश्वरः ।
किं समर्थो यमो रुष्टो भद्रो भद्राणि पश्यति
mṛttikāṃ saṅgamodbhūtāṃ ye ca guṇṭhanti nityaśaḥ |
bhrūṇahatyādipāpāni naśyante nātra saṃśayaḥ
||205||मृत्तिकां सङ्गमोद्भूतां ये च गुण्ठन्ति नित्यशः ।
भ्रूणहत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः
eraṇḍīsaṅgame martyo luṇṭhyamāno narādhipa |
sarvapāpairvinirmuktaḥ padaṃ gacchatyanāmayam
||206||एरण्डीसङ्गमे मर्त्यो लुण्ठ्यमानो नराधिप ।
सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः पदं गच्छत्यनामयम्
eraṇḍyāḥ saṅgamaṃ martyāḥ kīrtayantyāśramasthitāḥ |
vimuktapāpā jāyante satyaṃ śaṅkarabhāṣitam
||207||एरण्ड्याः सङ्गमं मर्त्याः कीर्तयन्त्याश्रमस्थिताः ।
विमुक्तपापा जायन्ते सत्यं शङ्करभाषितम्
eraṇḍīpādapāgraistu dṛṣṭaiḥ pāpaṃ vyapohati
||208||एरण्डीपादपाग्रैस्तु दृष्टैः पापं व्यपोहति
tīrthākhyānamidaṃ puṇyaṃ ye paṭhiṣyanti mānavāḥ |
śṛṇvanti cāpare bhaktyā muktapāpā bhavanti te
||209||तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं ये पठिष्यन्ति मानवाः ।
शृण्वन्ति चापरे भक्त्या मुक्तपापा भवन्ति ते
etatte sarvamākhyātameraṇḍīsaṅgamaṃ nṛpa |
bhūyaścānyatpravakṣyāmi sarvapāpakṣayaṃkaram
||210||एतत्ते सर्वमाख्यातमेरण्डीसङ्गमं नृप ।
भूयश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि सर्वपापक्षयंकरम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe eraṇḍīsaṅgamatīrthaphalamāhātmyavarṇanaṃ nāma tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||