hanūmanteśvaratīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahārāja tīrthaṃ paramaśobhanam |
brahmahatyāharaṃ proktaṃ revātaṭasamāśrayam |
hanūmatābhidhaṃ hyatra vidyate liṅgamuttamam
||1||ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् ।
ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् ।
हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्
yudhiṣṭhira uvāca
hanūmanteśvaraṃ nāma kathaṃ jātaṃ vadasva me |
brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ revādakṣiṇasaṃsthitam
||2||हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे ।
ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sādhu sādhu mahābāho somavaṃśavibhūṣaṇa |
guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacinmayā
||3||साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण ।
गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया
tava snehātpravakṣyāmi pīḍito vārddhakena tu |
pūrvaṃ jātaṃ mahadyuddhaṃ rāmarāvaṇayorapi
||4||तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु ।
पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि
pulastyo brahmaṇaḥ putro viśravāstasya vai sutaḥ |
rāvaṇastena saṃjāto daśāsyo brahmarākṣasaḥ
||5||पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः ।
रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः
trailokyavijayī bhūtaḥ prasādācchūlinaḥ sa ca |
gīrvāṇā vijitāḥ sarve rāmasya gṛhiṇī hṛtā
||6||त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च ।
गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता
vāritaḥ kumbhakarṇena sītāṃ mocaya mocaya |
vibhīṣaṇena vai pāpo mandodaryā punaḥpunaḥ
||7||वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय ।
विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः
tvaṃ jitaḥ kārtavīryeṇa raiṇukeyena so'pi ca |
sa rāmo rāmabhadreṇa tasya saṃkhye kathaṃ jayaḥ
||8||त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सोऽपि च ।
स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः
rāvaṇa uvāca
vānaraiśca narairṛkṣairvarāhaiśca nirāyudhaiḥ |
devāsurasamūhaiśca na jito'haṃ kadācana
||9||वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः ।
देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sugrīvahanumadbhyāṃ ca kumudenāṅgadena ca |
etairanyaiḥ sahāyaiśca rāmacandreṇa vai jitaḥ
||10||सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च ।
एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः
rāmacandreṇa paulastyo hataḥ saṃkhye mahābalaḥ |
vanaṃ bhagnaṃ hatāḥ śūrāḥ prabhañjanasutena ca
||11||रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः ।
वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च
rāvaṇasya suto janye hataścākṣakumārakaḥ |
āyāmo rakṣasāṃ bhīmaḥ sampiṣṭo vānareṇa tu
||12||रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः ।
आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु
evaṃ rāmāyaṇe vṛtte sītāmokṣe kṛte sati |
ayodhyāṃ tu gate rāme hanumānsa mahākapiḥ
||13||एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति ।
अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः
kailāsākhyaṃ gataḥ śailaṃ praṇāmāya maheśituḥ |
tiṣṭha tiṣṭhetyasau prokto nandinā vānarottamaḥ
||14||कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः ।
तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः
brahmahatyāyutastvaṃ hi rākṣasānāṃ vadhena hi |
bhairavasya sabhā nūnaṃ na draṣṭavyā tvayā kape
||15||ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि ।
भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे
hanumānuvāca
nandinātha haraṃ pṛccha pātakasyopaśāntidam |
pāpo'haṃ plavago yasmātsaṃjātaḥ kāraṇāntarāt
||16||नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् ।
पापोऽहं प्लवगो यस्मात्संजातः कारणान्तरात्
nandyuvāca
rudradehodbhavā kiṃ te na śrutā bhūtale sthitā |
śravaṇājjanmajanitaṃ dviguṇaṃ kīrtanādvrajet
||17||रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता ।
श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद्व्रजेत्
triṃśajjanmārjitaṃ pāpaṃ naśyedrevāvagāhanāt |
tasmāttvaṃ narmadātīraṃ gatvā cara tapo mahat
||18||त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद्रेवावगाहनात् ।
तस्मात्त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत्
gandharvāhasuto'pyevaṃ nandinoktaṃ niśamya ca |
prayāto narmadātīramaurvyādakṣiṇasaṅgamam
||19||गन्धर्वाहसुतोऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च ।
प्रयातो नर्मदातीरमौर्व्यादक्षिणसङ्गमम्
dadhyau sudakṣiṇe devaṃ virūpākṣaṃ triśūlinam |
jaṭāmukuṭasaṃyuktaṃ vyālayajñopavītinam
||20||दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् ।
जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्
bhasmopacitasarvāṅgaṃ ḍamarusvaranāditam |
umārddhāṅgaharaṃ śāntaṃ gonāthāsanasaṃsthitam
||21||भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् ।
उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्
vatsarān subahūn yāvadupāsāṃcakra īśvaram |
tāvattuṣṭo mahādeva ājagāma sahomayā
||22||वत्सरान् सुबहून् यावदुपासांचक्र ईश्वरम् ।
तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīranisvanām |
sādhu sādhvityuvāceśaḥ kaṣṭaṃ vatsa tvayā kṛtam
||23||उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् ।
साधु साध्वित्युवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्
na ca pūrvaṃ tvayā pāpaṃ kṛtaṃ rāvaṇasaṃkṣaye |
svāmikāryaratastvaṃ hi siddho'si mama darśanāt
||24||न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये ।
स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धोऽसि मम दर्शनात्
hanumāṃśca haraṃ dṛṣṭvā umārddhāṅgaharaṃ sthiram |
sāṣṭāṅgaṃ praṇato'vocajjaya śambho namo'stu te |
jayāndhakavināśāya jaya gaṅgāśirodhara
||25||हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् ।
साष्टाङ्गं प्रणतोऽवोचज्जय शम्भो नमोऽस्तु ते ।
जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर
evaṃ stuto mahādevo varado vākyamabravīt |
varaṃ prārthaya me vatsa prāṇasambhavasambhava
||26||एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत् ।
वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव
śrīhanumānuvāca
brahmarakṣovadhājjātā mama hatyā maheśvara |
na pāpo'haṃ bhavedeva yuṣmatsambhāṣaṇe kṣaṇāt
||27||ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर ।
न पापोऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्
īśvara uvāca
narmadātīrthamāhātmyāddharmayogaprabhāvataḥ |
manmūrtidarśanātputra niṣpāpo'si na saṃśayaḥ
||28||नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः ।
मन्मूर्तिदर्शनात्पुत्र निष्पापोऽसि न संशयः
anyaṃ ca te prayacchāmi varaṃ vānarapuṃgava |
upakārāya lokānāṃ nāmāni tava mārute
||29||अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव ।
उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते
hanūmānaṃ janisuto vāyuputro mahābalaḥ |
rāmeṣṭaḥ phālguno gotraḥ piṅgākṣo'mitavikramaḥ
||30||हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः ।
रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः
udadhikramaṇaśreṣṭho daśagrīvasya darpahā |
lakṣmaṇaprāṇadātā ca sītāśokanivartanaḥ
||31||उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा ।
लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः
ityuktvāntardadhe deva umayā saha śaṅkaraḥ |
hanūmānīśvaraṃ tatra sthāpayāmāsa bhaktitaḥ
||32||इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः ।
हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः
ātmayogabalenaiva brahmacaryaprabhāvataḥ |
īśvarasya prasādena liṅgaṃ kāmapradaṃ hi tat |
acchedyamapratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam
||33||आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः ।
ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् ।
अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
hanūmanteśvare putra pratyakṣapratyayaṃ śṛṇu |
yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte pāṇḍunandana
||34||हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु ।
यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन
suparvā nāma bhūpālo babhūva vasudhātale |
tasya rājñaḥ sadā saukhyaṃ narā dīrghāyuṣaḥ sadā
||35||सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले ।
तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा
sa putradhanasaṃyuktaścauropadravavarjitaḥ |
śatabāhurbabhūvāsya putro bhīmaparākramaḥ
||36||स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः ।
शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः
āsakto'sau sadā kālaṃ pāpadharmairnareśvara |
aṭāṭyata dharāṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca
||37||आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधर्मैर्नरेश्वर ।
अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च
vadhārthaṃ mṛgayūthānāmāgato vindhyaparvatam |
tarujātisamākīrṇe hastiyūthasamācite
||38||वधार्थं मृगयूथानामागतो विन्ध्यपर्वतम् ।
तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते
siṃhacitrakaśobhāḍhye mṛgavārāhasaṃkule |
krīḍitvā sa vane rājā narmadāmānataḥ kvacit
||39||सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले ।
क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित्
hanūmantavane prāptaḥ śatakrośapramāṇake |
ciñciṇīvanaśobhāḍhye kadambatarusaṃkule
||40||हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके ।
चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले
nityaṃ pālāśajambīraiḥ karaṃjakhadiraistathā |
pāṭalairbadarairyuktaiḥ śamītindukaśobhitam
||41||नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा ।
पाटलैर्बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्
mṛgayūthaiḥ samāchannaśikhaṇḍisvaranāditam |
pārāvatakasaṅghānāṃ samantātsvaraśobhitam
||42||मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् ।
पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्
śaratkāle'ramadrājā bahule cāśvinasya saḥ |
vanamadhyaṃ gato'drākṣīdbhramantaṃ piṅgaladvijam
||43||शरत्कालेऽरमद्राजा बहुले चाश्विनस्य सः ।
वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्
pustikākarasaṃsthaṃ ca papraccha capalaṃ dvijam
||44||पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम्
śatabāhuruvāca
ekākī tvaṃ vane kasmādbhramase pustikākaraḥ |
itastato'pi sampaśyan kathayasva dvijottama
||45||एकाकी त्वं वने कस्माद्भ्रमसे पुस्तिकाकरः ।
इतस्ततोऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम
brāhmaṇa uvāca
kānyakubjātsamāyātaḥ preṣito rājakanyayā |
asthikṣepāya vai rājanhanūmanteśvare jale
||46||कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया ।
अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले
rājovāca
asthikṣepo jale kasmāddhanūmanteśvare dvija |
kriyate kena kāryeṇa sāścaryaṃ kathyatāṃ mama
||47||अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज ।
क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम
suparvaṇaḥ suto yānaṃ tyaktvā bhūmau praṇamya ca |
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā brāhmaṇāya nareśvara |
samastaṃ kathayāmāsa vṛttāntaṃ svaṃ purātanam
||48||सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर ।
समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम्
brāhmaṇa uvāca
śikhaṇḍī nāma rājāsti kanyakubje pratāpavān |
aputro'sau mahīpālaḥ kanyā jātā manorathaiḥ
||49||शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् ।
अपुत्रोऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः
jātismarā sucārvaṅgī narmadāyāḥ prabhāvataḥ |
pitrā ca saikadā kanyā vivāhāya prajalpitā
||50||जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः ।
पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता
anitye putri saṃsāre kanyādānaṃ dadāmyaham |
śvaḥkṛtyamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam |
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ cāsya na cākṛtam
||51||अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् ।
श्वःकृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम्
kanyovāca
iccheyaṃ yatra kāle hi tatra deyā tvayā pituḥ |
putrīvākyādasau rājā vismito vākyamabravīt
||52||इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः ।
पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमब्रवीत्
śikhaṇḍyuvāca
kathyatāṃ me mahābhāge sāścaryaṃ bhāṣitaṃ tvayā |
piturvākyena sā bālottamā hyāgatāntikam
||53||कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया ।
पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम्
kathayāmāsa yadvṛttaṃ hanūmanteśvare nṛpa |
kalāpinī hyahaṃ tāta yutā bhartrāvasaṃ tadā
||54||कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप ।
कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा
revaurvyāsaṅgamantisthā revāyā dakṣiṇe taṭe |
hanūmantavane puṇye cikrīḍāhaṃ yadṛcchayā
||55||रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे ।
हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया
bhartṛyuktā ca saṃsuptā rajanyāṃ sarale nage |
āgatā lubdhakāstatra kṣudhārtā vanamuttamam
||56||भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे ।
आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम्
bhartṛyogayutā pāpairdṛṣṭāhaṃ vadhacintakaiḥ |
pāśabandhaṃ samādāya baddhāhaṃ svāminā saha
||57||भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः ।
पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह
grīvāṃ te moṭayāmāsuḥ picchāchoṭanakaṃ kṛtam |
hutāśanamukhe taistu saha kāntena lubdhakaiḥ
||58||ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् ।
हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः
paribharjyāvayormāṃsaṃ bhakṣayitvā yatheṣṭataḥ |
suptāḥ svasthendriyā rātrau sā gatā śarvarī kṣayam
||59||परिभर्ज्यावयोर्मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः ।
सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम्
prabhāte māṃsaśeṣaṃ ca jambukairgṛdhraghātibhiḥ |
maccharīrodbhavaṃ cāsthi snāyumāṃsena cāvṛtam
||60||प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर्गृध्रघातिभिः ।
मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम्
gṛhītaṃ ghātinaikena cākāśātpatitaṃ tadā |
taṃ māṃsabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pare pakṣiṇa āgatāḥ
||61||गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा ।
तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः
dṛṣṭvā pakṣisamūhaṃ tu asthikhaṇḍaṃ vyasarjayat |
vihagānāṃ samastānāṃ dhāvatāṃ caiva paśyatām
||62||दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् ।
विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम्
patitaṃ narmadātoye hanūmanteśvare nṛpa |
madīyamasthikhaṇḍaṃ ca patitaṃ narmadājale
||63||पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप ।
मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले
tasya tīrthasya puṇyena jātāhaṃ putrikā tava |
bhūpakanyā tvahaṃ jātā pūrṇacandranibhānanā
||64||तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव ।
भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना
jātismarā narendrasya saṃjātā bhavataḥ kule |
tasmādvivāhaṃ necchāmi mama bhartā nṛpottama
||65||जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले ।
तस्माद्विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम
viṣame vartate'dyāpi śakuntamṛgajātiṣu |
tasyāsthiśeṣaṃ rājendra tasmiṃstīrthe bhaviṣyati
||66||विषमे वर्ततेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु ।
तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति
tatkṣepaṇārthaṃ vai tāta preṣayādya dvijottamam |
etatte sarvamākhyātaṃ kāraṇaṃ nṛpasattama
||67||तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम
madbhartā viṣame sthāne śakuntamṛgajātiṣu |
yadi preṣayase tāta kaṃcittvaṃ narmadātaṭe
||68||मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु ।
यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे
tasyāhaṃ kathayiṣyāmi sthānaiścihnaiśca lakṣitam |
śikhaṇḍināpyahaṃ tatra hyāhūto hyavanīpate
||69||तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् ।
शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते
dāsyāmi viṃśatigrāmāngaccha tvaṃ narmadātaṭe |
preṣaṇaṃ me pratijñātamalakṣmyā pīḍitena tu
||70||दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे ।
प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु
kanyovāca
gaccha tvaṃ narmadāṃ puṇyāṃ sarvapāpakṣayaṃkarīm |
āgneyyāṃ somanāthasya hanūmanteśvaraḥ paraḥ
||71||गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् ।
आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः
ardhakrośena revāyā vistīrṇo vaṭapādapaḥ |
karaṃjaḥ kaṭahaścaiva sannidhāne vaṭasya ca
||72||अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः ।
करंजः कटहश्चैव सन्निधाने वटस्य च
nyagrodhamūlasāṃnidhye sūkṣmānyasthīni drakṣyasi |
samūhya tāni saṃgṛhya gaccha revāṃ dvijottama
||73||न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि ।
समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम
āśvinasyāsite pakṣe tripurāristu vai tithau |
snāpya triśūlinaṃ bhaktyā rātrau tvaṃ kuru jāgaram
||74||आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ ।
स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम्
kṣipeḥ prabhāte tāni tvaṃ nābhimātrajalasthitaḥ |
ityuccārya dvijaśreṣṭha vimuktistasya jāyatām
||75||क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः ।
इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस्तस्य जायताम्
kṣiptvāsthīni punaḥ snānaṃ kartavyaṃ tvaghanāśanam |
evaṃ kṛte tu rājendra gatistasya bhaviṣyati
||76||क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् ।
एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति
kathitaṃ kanyayā yacca tatsarvaṃ pustikākṛtam |
āgato'haṃ nṛpaśreṣṭha tīrthe'tra duritāpahe
||77||कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् ।
आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थेऽत्र दुरितापहे
so'bhijñānaṃ tato dṛṣṭvā nītvāsthīni nareśvara |
pūrvoktena vidhānena prākṣipaṃ nārmadā masipuṣpavṛṣṭiḥ'śu sādhu sādhviti pāṇḍava |
vimānaṃ ca tato divyamāgataṃ barhiṇastadā
||78||सोऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर ।
पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिःऽशु साधु साध्विति पाण्डव ।
विमानं च ततो दिव्यमागतं बर्हिणस्तदा
divyarūpadharo bhūtvā gato nāke kalāpavān |
evaṃ tu pratyayaṃ dṛṣṭvā hanūmanteśvare nṛpa
||79||दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् ।
एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप
cakārānaśanaṃ vipraḥ śatabāhuśca bhūpatiḥ |
śoṣayāmāsatustau svamīśvarārādhane ratau
||80||चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः ।
शोषयामासतुस्तौ स्वमीश्वराराधने रतौ
dhyāyantau tasthaturdevaṃ śatabāhudvijottamau |
māsārdhena mṛto rājā śatabāhurmahāmanāḥ
||81||ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ ।
मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर्महामनाः
kiṅkaṇījālaśobhāḍhyaṃ vimānaṃ tatra cāgatam |
sādhu sādhu nṛpaśreṣṭha vimānārohaṇaṃ kuru
||82||किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् ।
साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु
śatabāhuruvāca
nāyāmi svargamārgāgraṃ vipro yāvanna saṃsthitaḥ |
upadeśaprado mahyaṃ gururūpī dvijottamaḥ
||83||नायामि स्वर्गमार्गाग्रं विप्रो यावन्न संस्थितः ।
उपदेशप्रदो मह्यं गुरुरूपी द्विजोत्तमः
apsarasa ūcuḥ
lobhāvṛto hyayaṃ vipro lobhātpāpasya saṃgrahaḥ |
hanūmanteśvare rājanye mṛtāḥ sattvamāsthitāḥ
||84||लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात्पापस्य संग्रहः ।
हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः
te yānti śāṃkare loke sarvapāpakṣayaṃkare |
naiva pāpakṣayaścāsya brāhmaṇasya nareśvara
||85||ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे ।
नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर
gṛhaṃ ca gṛhiṇī citte brāhmaṇasya pravartate |
śatabāhustato vipramuvāca vinayānvitaḥ
||86||गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते ।
शतबाहुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः
tyaja mūlamanarthasya lobhamenaṃ dvijottama |
ityuktvā svaryayau rājā svargakanyāsamāvṛtaḥ
||87||त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम ।
इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः
dinaiḥ kaiścidgato vipraḥ svargaṃ vaitālikairvṛtaḥ |
barhī ca kāśīrājasya putrastīrthaprabhāvataḥ
||88||दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः ।
बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस्तीर्थप्रभावतः
ātmānaṃ kanyayā dattaṃ pūrvajanma vyacintayan |
sā ca taṃ prauḍhamālokya piturājñāmavāpya ca |
svayaṃvare svabhartāraṃ lebhe sādhvī nṛpātmajam
||89||आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् ।
सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च ।
स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
etadvṛttāntamabhavattasmiṃstīrthe nṛpottama |
etasmātkāraṇānmedhyaṃ tīrthametatsadā nṛpa
||90||एतद्वृत्तान्तमभवत्तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम ।
एतस्मात्कारणान्मेध्यं तीर्थमेतत्सदा नृप
aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ sarvakālaṃ nareśvara |
viśeṣāccāśvine māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm
||91||अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर ।
विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्
snāpayedīśvaraṃ bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā |
dadhnā ca khaṇḍayuktena kuśatoyena vai punaḥ
||92||स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा ।
दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः
śrīkhaṇḍena sugandhena guṇṭhayecca maheśvaram |
tataḥ sugandhapuṣpaiśca bilvapatraiśca pūjayet
||93||श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच्च महेश्वरम् ।
ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्
mucakundena kadena jātīkāśakuśodbhavaiḥ |
unmattamunipuṣpaughaiḥ puṣpaistatkālasambhavaiḥ
||94||मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः ।
उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः
arcayetparayā bhaktyā hanūmanteśvaraṃ śivam |
ghṛtena dāpayeddīpaṃ tailena tadabhāvataḥ
||95||अर्चयेत्परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् ।
घृतेन दापयेद्दीपं तैलेन तदभावतः
śrāddhaṃ ca kārayettatra brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
sarvalakṣaṇasampūrṇaiḥ kulīnairgṛhapālakaiḥ
||96||श्राद्धं च कारयेत्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर्गृहपालकैः
tarpayedbrāhmaṇān bhaktyā vasanānnahiraṇyataḥ |
narakasthā divaṃ yāntu procyeti praṇameddvijān
||97||तर्पयेद्ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः ।
नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद्द्विजान्
patitān varjayedviprān vṛṣalī yasya gehinī |
svavṛṣaṃ cāparityajya vṛṣairanyairvṛṣāyate
||98||पतितान् वर्जयेद्विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी ।
स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैरन्यैर्वृषायते
vṛṣalīṃ tāṃ vidurdevā na śūdrī vṛṣalī bhavet |
brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam
||99||वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् ।
ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्
suvarṇaharaṇanyāsamitradrohodbhavaṃ tathā |
naśyate pātakaṃ sarvamityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||100||सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा ।
नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
vākpralāpena bho vatsa bahunoktena kiṃ mayā |
sarvapātakasaṃyukto dadyāddānaṃ dvijanmane
||101||वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया ।
सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद्दानं द्विजन्मने
godānaṃ ca prakartavyamasmiṃstīrthe viśeṣataḥ |
godānaṃ hi yataḥ pārtha sarvadānādhikaṃ smṛtam
||102||गोदानं च प्रकर्तव्यमस्मिंस्तीर्थे विशेषतः ।
गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम्
sarvadevamayā gāvaḥ sarve devāstadātmakāḥ |
śṛṅgāgreṣu mahīpāla śakro vasati nityaśaḥ
||103||सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास्तदात्मकाः ।
शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः
uraḥ skandaḥ śiro brahmā lalāṭe vṛṣabhadhvajaḥ |
candrārkau locane devau jihvāyāṃ ca sarasvatī
||104||उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः ।
चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती
marudgaṇāḥ sadā sādhyā yasyā dantā nareśvara |
huṅkāre caturo vedān vidyātsāṅgapadakramān
||105||मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर ।
हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्
ṛṣayo romakūpeṣu hyasaṃkhyātāstapasvinaḥ |
daṇḍahasto mahākāyaḥ kṛṣṇo mahiṣavāhanaḥ
||106||ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास्तपस्विनः ।
दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः
yamaḥ pṛṣṭhasthito nityaṃ śubhāśubhaparīkṣakaḥ |
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ kṣīradhārāḥ staneṣu ca
||107||यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः ।
चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च
viṣṇupādodbhavā gaṅgā darśanātpāpanāśanī |
prasrāve saṃsthitā yasmāttasmādvandyā sadā budhaiḥ
||108||विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी ।
प्रस्रावे संस्थिता यस्मात्तस्माद्वन्द्या सदा बुधैः
lakṣmīśca gomaye nityaṃ pavitrā sarvamaṅgalā |
gomayālepanaṃ tasmātkartavyaṃ pāṇḍunandana
||109||लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला ।
गोमयालेपनं तस्मात्कर्तव्यं पाण्डुनन्दन
gandharvāpsaraso nāgāḥ khurāgreṣu vyavasthitāḥ |
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni bhārata |
tāni sarvāṇi jānīyādgaurgavyaṃ tena pāvanam
||110||गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः ।
पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत ।
तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम्
yudhiṣṭhira uvāca
sarvadevamayī dhenurgīrvāṇādyairalaṃkṛtā |
etatkathaya me tāta kasmādgoṣu samāśritāḥ
||111||सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता ।
एतत्कथय मे तात कस्माद्गोषु समाश्रिताः
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sarvadevamayo viṣṇurgāvo viṣṇuśarīrajāḥ |
devāstadubhayāttasmātkalpitā vividhā janaiḥ
||112||सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः ।
देवास्तदुभयात्तस्मात्कल्पिता विविधा जनैः
śvetā vā kapilā vāpi kṣīriṇī pāṇḍunandana |
savatsā ca suśīlā ca sitavastrāvaguṇṭhitā
||113||श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन ।
सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता
kāṃsyadohanikā deyā svarṇaśṛṅgī subhūṣitā |
hanūmanteśvarasyāgre bhaktyā viprāya dāpayet
||114||कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता ।
हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्
niyamasthena sā deyā svargamānantyamicchatā |
asamarthāya ye dadyurviṣṇuloke prayānti te
||115||नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यमिच्छता ।
असमर्थाय ये दद्युर्विष्णुलोके प्रयान्ति ते
asau loke cyuto rājanbhūtale dvijamandire |
kuśalo jāyate putro guṇavidyādhanarddhimān
||116||असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे ।
कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान्
sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ hanūmanteśvaraṃ nṛpa |
śṛṇvanvimucyate pāpādvarṇasaṃkarasaṃbhavāt
||117||सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप ।
शृण्वन्विमुच्यते पापाद्वर्णसंकरसंभवात्
dūrasthaścintayan paśyanmucyate nātra saṃśayaḥ
||118||दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन्मुच्यते नात्र संशयः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe hanūmanteśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma tryaśītitamo'dhyāyaḥ ||