kapitīrtharāmeśvaralakṣmaṇeśvarakumbheśvaramāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
kailāse pṛcchate bhaktyā ṣaṇmukhāya śivoditam
||1||अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम्
īśvara uvāca
pūrvaṃ tretāyuge skanda hato rāmeṇa rāvaṇaḥ |
caturdaśa tadā koṭyo nihatā brahmarakṣasām
||2||पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः ।
चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम्
hateṣu teṣu vai tatra rakṣaṇāya divaukasām |
mahānandastadā jātastriṣu lokeṣu putraka
||3||हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् ।
महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक
tataḥ sītāṃ samāsādya samaṃ vānarapuṃgavaiḥ |
rāmo'pyayodhyāmāyāto bharatena kṛtotsavaḥ |
tasmai samarpayāmāsa sa rājyaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ
||4||ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः ।
रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः ।
तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः
tasminpraśāsati tato rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
kṛtakāryo'tha hanumānkailāsamagātpurā
||5||तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् ।
कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगात्पुरा
tato nandī pratīhāro rudrāṃśamapi taṃ kapim |
na ca saṃgamayāmāsa rudreṇāghaughahāriṇā
||6||ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशमपि तं कपिम् ।
न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा
tena pṛṣṭastadā nandī kiṃ mayā pātakaṃ kṛtam |
yena rudravapuḥ puṇyaṃ na paśyāmyambikānvitam
||7||तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् ।
येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम्
nandyuvāca
tvayāvataraṇaṃ cakre kapīndrāmarahetunā |
tathāpi hi kṛtaṃ pāpamupabhogena śāmyati
||8||त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना ।
तथापि हि कृतं पापमुपभोगेन शाम्यति
hanumānuvāca
kiṃ mayākāri tatpāpaṃ nandindevārthakāriṇā |
rākṣasāśca hatā duṣṭā viprayajñāṅgaghātinaḥ
||9||किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा ।
राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः
tatastadālāpakutūhalī haro nijāṃśabhājaṃ kapimugratejasam |
uvāca dvārāntaradattadṛṣṭiḥ puraḥsthitaṃ prekṣya kapīśvaraṃ punaḥ
||10||ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् ।
उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः
īśvara uvāca
gaṅgā gayā kape revā yamunā ca sarasvatī |
sarvapāpaharā nadyastāsu snānaṃ samācara
||11||गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती ।
सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर
narmadādakṣiṇe kūle tīrthaṃ paramaśobhanam |
somanāthasamīpasthaṃ tatra tvaṃ gaccha vānara
||12||नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।
सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर
tatra snātvā mahāpāpaṃ gamiṣyati mamājñayā |
utpatya vegāddhanumāñchrīrevādakṣiṇe taṭe
||13||तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया ।
उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे
jagāma sumahānādastapaścakre suduṣkaram |
tasya vai tapyamānasya rakṣovadhakṛtaṃ tamaḥ
||14||जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् ।
तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः
vilīnaṃ pārtha kālena kiyateśaprasādataḥ |
tato devaiḥ samaṃ devastattīrthamagamaddharaḥ
||15||विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः ।
ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः
kapimāliṅgayāmāsa varaṃ tasmai pradattavān |
adyaprabhṛti te tīrthaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||16||कपिमालिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् ।
अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः
kapitīrthaṃ tato jātaṃ tasthau tatra svayaṃ haraḥ |
hanūmanteśvaro nāmnā sarvahatyāharastadā
||17||कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः ।
हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā bhaktyā liṅgaṃ prapūjayet |
sarvapāpāni naśyanti harasya vacanaṃ yathā
||18||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् ।
सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा
tatrāsthīni vilīyante piṇḍadāne'kṣayā gatiḥ |
yatkiṃciddīyate tatra taddhi koṭiguṇaṃ bhavet
||19||तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः ।
यत्किंचिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्
hanumānapyayodhyāyāṃ rāmaṃ draṣṭumathāgamat |
cakāra kuśalapraśnaṃ svasvarūpaṃ nyavedayat
||20||हनुमानप्ययोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् ।
चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत्
śrīrāma uvāca
kurvato devakāryaṃ te mama kāryaṃ ca kurvataḥ |
tato'hamapi pāpīyāṃstapastapsyāmyasaṃśayam
||21||कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः ।
ततोऽहमपि पापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम्
tatraiva dakṣiṇe kūle revāyāḥ pāpahāriṇi |
caturviṃśativarṣāṇi tapastepe'tha rāghavaḥ
||22||तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि ।
चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ राघवः
jyotiṣmatīpurīsaṃsthaḥ śrīrevāsnānamācaran |
tasya śuśrūṣaṇaṃ cakre lakṣmaṇo'pi tadājñayā
||23||ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् ।
तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया
sthāpayāmāsaturliṅge tau tadā rāmalakṣmaṇau |
prabhāvātsatyatapaso revātīre mahāmatī |
niṣpāpatāṃ tadā vīrau jagmatū rāmalakṣmaṇau
||24||स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ ।
प्रभावात्सत्यतपसो रेवातीरे महामती ।
निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ
tatastadā devapurogamo haro gato hi vai puṇyamunīśvaraiḥ saha |
āgatya tīrthaṃ ca varaṃ dadau tadā nijāṃ kalāṃ tatra vimucya tīrthe
||25||ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह ।
आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे
munibhiḥ sarvatīrthānāṃ kṣiptaṃ kumbhodakaṃ bhuvi |
ekasthaṃ liṅganāmātha kalākumbhastathābhavat
||26||मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि ।
एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत्
kumbheśvara iti khyātastadā devagaṇārcitaḥ |
rāmo'pi pūjayāmāsa talliṅgaṃ devasevivatam
||27||कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः ।
रामोऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम्
tato varaṃ dadau devo rāmakīrtyabhivṛddhaye |
caturviṃśatime varṣe rāmo niṣpāpatāṃ gataḥ
||28||ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये ।
चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः
yadā kanyāgataḥ paṅgurguruṇā sahito bhavet |
tadeva devayātreyamiti devā jagurmudā
||29||यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् ।
तदेव देवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा
yathā godāvarītīrthe sarvatīrthaphalaṃ bhavet |
tathātra revāsnānena liṅgānāṃ darśanairnṛṇām
||30||यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् ।
तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्नृणाम्
kariṣyantyatra ye śrāddhaṃ pitṝṇāṃ narmadātaṭe |
kumbheśvarasamīpasthāstatphalaṃ śṛṇu ṣaṇmukha
||31||करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धं पितॄणां नर्मदातटे ।
कुम्भेश्वरसमीपस्थास्तत्फलं शृणु षण्मुख
yāvanto romakūpāḥ syuḥ śarīre sarvadehinām |
tāvadvarṣapramāṇena pitṝṇāmakṣayā gatiḥ
||32||यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् ।
तावद्वर्षप्रमाणेन पितॄणामक्षया गतिः
pṛthivyāṃ devatāḥ sarvāḥ sarvatīrthāni yāni tu |
labhante tatphalaṃ martyā liṅgatrayavilokanāt
||33||पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु ।
लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्
aputro labhate putraṃ nirdhano dhanamāpnuyāt |
sarogo mucyate rogānnātra kāryā vicāraṇā
||34||अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् ।
सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा
siṃharāśiṃ gate jīve yatsyādgodāvarīphalam |
taddvādaśaguṇaṃ skanda kumbheśvarasamīpataḥ
||35||सिंहराशिं गते जीवे यत्स्याद्गोदावरीफलम् ।
तद्द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः
ye jānanti na paśyanti kumbhaśambhumumāpatim |
narmadādakṣiṇe kūle teṣāṃ janma nirarthakam
||36||ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् ।
नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम्
yathā godāvarīyātrā kartavyā muniśāsanāt |
caturviṃśatime varṣe tatheyaṃ devabhāṣitam
||37||यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् ।
चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम्
yāvaccandraśca sūryaśca yāvadvai divi tārakaḥ |
tāvattadakṣayaṃ dānaṃ revākumbheśvarāntike
||38||यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद्वै दिवि तारकः ।
तावत्तदक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके
mahādānāni deyāni tatra laukairvicakṣaṇaiḥ |
godānamatra śaṃsanti sauvarṇaṃ rājataṃ tathā
||39||महादानानि देयानि तत्र लौकैर्विचक्षणैः ।
गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा
yasyāḥ smaraṇamātreṇa naśyate pāpasañcayaḥ |
snānena kiṃ punaḥ skanda brahmahatyāṃ vyapohati
||40||यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः ।
स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā śrāddhaṃ kuryādyudhiṣṭhira |
ekottaraṃ kulaśatamuddharecchivaśāsanāt
||41||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर ।
एकोत्तरं कुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात्
yāni kāni ca tīrthāni cāsamudrasarāṃsi ca |
śivaliṅgārcanasyeha kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
||42||यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च ।
शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम्
evaṃ devā varaṃ dattvā harīśvarapurogamāḥ |
svasthānamagaman pūrvaṃ muktvā tannāma cottamam
||43||एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः ।
स्वस्थानमगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम्
tīrthasyāsya varaṃ dattvā sa rāmo lakṣmaṇāgrajaḥ |
ayodhyāṃ praviveśāsau niṣpāpo narmadājalāt
||44||तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः ।
अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात्
sauvarṇīṃ ca tataḥ kṛtvā sītāṃ yajñaṃ cakāra saḥ |
anumantrya munīṃllokāndevatāśca nijaṃ kulam
||45||सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः ।
अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम्
purā tretāyuge jātaṃ tattīrthaṃ skandanāmakam |
niyamena tato lokaiḥ kartavyaṃ liṅgadarśanam
||46||पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् ।
नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम्
tāvatpāpāni deheṣu mahāpātakajānyapi |
yāvanna prekṣate jantustattīrthaṃ devasevitam
||47||तावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि ।
यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्
te dhanyāste mahātmānasteṣāṃ janma sujīvitam |
jyotiṣmatīpurīsaṃsthaṃ ye drakṣyanti haraṃ param
||48||ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।
ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम्
tasmānmohaṃ parityajya janairgantavyamādarāt |
tīrthāśeṣaphalāvāptyai tīrthaṃ kumbheśvarāhvayam
||49||तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात् ।
तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्
mārkaṇḍeya uvāca
śrutveti śambhuvacasā sa ṣaḍānano'tha natvā pituḥ padayugāmbujamādareṇa |
samprāpya dakṣiṇataṭaṃ giriśasravantyāḥ kīśāgryarāmakalaśākhyaśivān dadarśa
||50||श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननोऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण ।
सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kapitīrtharāmeśvaralakṣmaṇeśvarakumbheśvaramāhātmyavarṇanaṃ nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ ||