ekaviṃśatikalpakathānakavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
evaṃ bhagavatī puṇyā stutā sā munipuṃgavaiḥ |
cintayāmāsa sarveṣāṃ dāsyāmi varamuttamam
||1||एवं भगवती पुण्या स्तुता सा मुनिपुंगवैः ।
चिन्तयामास सर्वेषां दास्यामि वरमुत्तमम्
tataḥ prasuptāṃstāñjñātvā rātrau devī jagāma ha |
ekaikasya ṛṣeḥ svapne darśanaṃ cāruhāsinī
||2||ततः प्रसुप्तांस्ताञ्ज्ञात्वा रात्रौ देवी जगाम ह ।
एकैकस्य ऋषेः स्वप्ने दर्शनं चारुहासिनी
tato'rdharātre samprāpta utthitā jalamadhyataḥ |
vimalāmbarasaṃvītā divyamālāvibhūṣitā
||3||ततोऽर्धरात्रे सम्प्राप्त उत्थिता जलमध्यतः ।
विमलाम्बरसंवीता दिव्यमालाविभूषिता
ghṛtātapatrā suśroṇī padmarāgavibhūṣitā |
jagāda mā bhairiti tānekaikaṃ tu pṛthakpṛthak
||4||घृतातपत्रा सुश्रोणी पद्मरागविभूषिता ।
जगाद मा भैरिति तानेकैकं तु पृथक्पृथक्
vasadhvaṃ mama pārśve tu bhayaṃ tyaktvā kṣudhādijam
||5||वसध्वं मम पार्श्वे तु भयं त्यक्त्वा क्षुधादिजम्
evamuktvā tadā devī svapnānte tānmahāmunīn |
jagāmādarśanaṃ paścātpraviśya jalamātmikam
||6||एवमुक्त्वा तदा देवी स्वप्नान्ते तान्महामुनीन् ।
जगामादर्शनं पश्चात्प्रविश्य जलमात्मिकम्
tataḥ prabhāte munayo mitha ūcurmudanvitāḥ |
tathā dṛṣṭā mayā dṛṣṭā svapne devī sudarśanā
||7||ततः प्रभाते मुनयो मिथ ऊचुर्मुदन्विताः ।
तथा दृष्टा मया दृष्टा स्वप्ने देवी सुदर्शना
abhayaṃ dattamasmākaṃ siddhiścāpyacireṇa tu |
praśastaṃ darśanaṃ tasyā narmadāyā na saṃśayaḥ
||8||अभयं दत्तमस्माकं सिद्धिश्चाप्यचिरेण तु ।
प्रशस्तं दर्शनं तस्या नर्मदाया न संशयः
athānyadivase rājanmatsyānāṃ rūpamuttamam |
paśyanti saparīvārāḥ svakīyāśramasannidhau
||9||अथान्यदिवसे राजन्मत्स्यानां रूपमुत्तमम् ।
पश्यन्ति सपरीवाराः स्वकीयाश्रमसन्निधौ
tāndṛṣṭvā vismayāviṣṭā matsyāṃstatra maharṣayaḥ |
pūjayāmāsuravyagrā havyakavyena devatāḥ
||10||तान्दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा मत्स्यांस्तत्र महर्षयः ।
पूजयामासुरव्यग्रा हव्यकव्येन देवताः
tānmatsyasaṅghānsamprāpya mahādevyāḥ prasādataḥ |
saputradārabhṛtyāste vartayanti pṛthakpṛthak
||11||तान्मत्स्यसङ्घान्सम्प्राप्य महादेव्याः प्रसादतः ।
सपुत्रदारभृत्यास्ते वर्तयन्ति पृथक्पृथक्
dine dine tathāpyevamāśrameṣu dvijātayaḥ |
matsyānāṃ sañcayaṃ dṛṣṭvā vismitāścābhavaṃstadā
||12||दिने दिने तथाप्येवमाश्रमेषु द्विजातयः ।
मत्स्यानां सञ्चयं दृष्ट्वा विस्मिताश्चाभवंस्तदा
mṛtāṃstāṃstu supuṣṭāṅgān pāṭhīnāṃśca viśeṣataḥ |
dvāre dvāre cāśramāṇāṃ tāpasānāṃ yudhiṣṭhira
||13||मृतांस्तांस्तु सुपुष्टाङ्गान् पाठीनांश्च विशेषतः ।
द्वारे द्वारे चाश्रमाणां तापसानां युधिष्ठिर
hṛṣṭapuṣṭāstadā sarve narmadātīravāsinaḥ |
ṛṣayaste bhayaṃ sarve tatyajuḥ kṣuttṛṣodbhavam
||14||हृष्टपुष्टास्तदा सर्वे नर्मदातीरवासिनः ।
ऋषयस्ते भयं सर्वे तत्यजुः क्षुत्तृषोद्भवम्
te japantastapantaśca tiṣṭhanti bharatarṣabha |
arcayanti pitḥndevānnarmadātaṭamāśritāḥ
||15||ते जपन्तस्तपन्तश्च तिष्ठन्ति भरतर्षभ ।
अर्चयन्ति पित्ःन्देवान्नर्मदातटमाश्रिताः
tairjapadbhistapadbhiśca satataṃ dvijasattamaiḥ |
bhrājate sā saricchreṣṭhā tārābhirdyaurgrahairiva
||16||तैर्जपद्भिस्तपद्भिश्च सततं द्विजसत्तमैः ।
भ्राजते सा सरिच्छ्रेष्ठा ताराभिर्द्यौर्ग्रहैरिव
tatra tairbahulaiḥ śubhrairbrāhmaṇairvedaparāgaiḥ |
narmadā dharmadā pūrvaṃ saṃvibhaktā yathākramam
||17||तत्र तैर्बहुलैः शुभ्रैर्ब्राह्मणैर्वेदपरागैः ।
नर्मदा धर्मदा पूर्वं संविभक्ता यथाक्रमम्
ṛṣibhirdaśakoṭibhirnarmadātīravāsibhiḥ |
vibhakteyaṃ vibhaktāṅgī narmadā śarmadā nṛṇām
||18||ऋषिभिर्दशकोटिभिर्नर्मदातीरवासिभिः ।
विभक्तेयं विभक्ताङ्गी नर्मदा शर्मदा नृणाम्
yajñopavītaiśca śubhairakṣasūtraiśca bhārata |
kūladvaye mahāpuṇyā narmadodadhigāminī
||19||यज्ञोपवीतैश्च शुभैरक्षसूत्रैश्च भारत ।
कूलद्वये महापुण्या नर्मदोदधिगामिनी
pṛthagāyatanaiḥ śubhrairliṅgairvālukamṛnmayaiḥ |
bhrājate yā saricchreṣṭhā nakṣatrairiva śarvarī
||20||पृथगायतनैः शुभ्रैर्लिङ्गैर्वालुकमृन्मयैः ।
भ्राजते या सरिच्छ्रेष्ठा नक्षत्रैरिव शर्वरी
evaṃ ta ṛṣayaḥ sarve tarpayantaḥ surānpitḥn |
nyavasannarmadātīre yāvadābhūtasamplavam
||21||एवं त ऋषयः सर्वे तर्पयन्तः सुरान्पित्ःन् ।
न्यवसन्नर्मदातीरे यावदाभूतसम्प्लवम्
kiṃcidgate tatastasminghore varṣaśatādhike |
ardharātre tadā kanyā jalāduttīrya bhārata
||22||किंचिद्गते ततस्तस्मिन्घोरे वर्षशताधिके ।
अर्धरात्रे तदा कन्या जलादुत्तीर्य भारत
vidyutpuṃjasamābhāsā vyālayajñopavītinī |
triśūlāgrakarā saumyā tānuvāca ṛṣīṃstadā
||23||विद्युत्पुंजसमाभासा व्यालयज्ञोपवीतिनी ।
त्रिशूलाग्रकरा सौम्या तानुवाच ऋषींस्तदा
āgacchadhvaṃ munigaṇā viśadhvaṃ māmayonijām |
sametāḥ putradāraiśca tataḥ siddhimavāpsyatha
||24||आगच्छध्वं मुनिगणा विशध्वं मामयोनिजाम् ।
समेताः पुत्रदारैश्च ततः सिद्धिमवाप्स्यथ
yasya yasya hi yā vāñchā tasya tāṃ tāṃ dadāmyaham |
viṣṇuṃ brahmāṇamīśānamanyaṃ vā suramuttamam
||25||यस्य यस्य हि या वाञ्छा तस्य तां तां ददाम्यहम् ।
विष्णुं ब्रह्माणमीशानमन्यं वा सुरमुत्तमम्
tatra sarvānnayiṣyāmi prasannā varadā hyaham |
prāṇāyāmaparā bhūtvā māṃ viśadhvaṃ samāhitāḥ
||26||तत्र सर्वान्नयिष्यामि प्रसन्ना वरदा ह्यहम् ।
प्राणायामपरा भूत्वा मां विशध्वं समाहिताः
saha putraiśca dāraiśca tyaktvāśramapadāni ca |
kālakṣepo na kartavyaḥ pralayo'yamupasthitaḥ
||27||सह पुत्रैश्च दारैश्च त्यक्त्वाश्रमपदानि च ।
कालक्षेपो न कर्तव्यः प्रलयोऽयमुपस्थितः
saṃhāraḥ sarvabhūtānāṃ kalpadāhaḥ sudāruṇaḥ |
ekāhamabhavaṃ pūrvaṃ mahāghore janakṣaye
||28||संहारः सर्वभूतानां कल्पदाहः सुदारुणः ।
एकाहमभवं पूर्वं महाघोरे जनक्षये
śeṣā nadyaḥ samudrāśca sarva eva kṣayaṃgatāḥ |
varadānānmaheśasya tenāhaṃ na kṣayaṃ gatā
||29||शेषा नद्यः समुद्राश्च सर्व एव क्षयंगताः ।
वरदानान्महेशस्य तेनाहं न क्षयं गता
amṛtaḥ śāśvato devaḥ sthāṇurīśaḥ sanātanaḥ |
sa pūjitaḥ prārthito vā kiṃ na dadyāddvijottamāḥ
||30||अमृतः शाश्वतो देवः स्थाणुरीशः सनातनः ।
स पूजितः प्रार्थितो वा किं न दद्याद्द्विजोत्तमाः
evamuktvā ṛṣīvrevā praviveśa jalaṃ tataḥ |
karāttaśūlā sā devī vyālayajñopavītinī
||31||एवमुक्त्वा ऋषीव्रेवा प्रविवेश जलं ततः ।
करात्तशूला सा देवी व्यालयज्ञोपवीतिनी
tataste tadvacaḥ śrutvā vismayāpannamānasāḥ |
abhivandya ca māṃ sarve kṣāmayantaḥ punaḥ punaḥ
||32||ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा विस्मयापन्नमानसाः ।
अभिवन्द्य च मां सर्वे क्षामयन्तः पुनः पुनः
kṣamyatāṃ no yaduktaṃ hi vasatāṃ tava saṃśraye |
gṛhāṃstyaktvā mahābhāgāḥ saśiṣyāḥ sahabāndhavāḥ
||33||क्षम्यतां नो यदुक्तं हि वसतां तव संश्रये ।
गृहांस्त्यक्त्वा महाभागाः सशिष्याः सहबान्धवाः
japtvā caikākṣaraṃ brahma hṛdi dhyātvā maheśvaram |
snātvā ca mantrapūtābhiratha cādbhirjitavratāḥ
||34||जप्त्वा चैकाक्षरं ब्रह्म हृदि ध्यात्वा महेश्वरम् ।
स्नात्वा च मन्त्रपूताभिरथ चाद्भिर्जितव्रताः
viviśurnarmadātoyaṃ sapakṣā iva parvatāḥ |
dyotayanto diśaḥ sarvāḥ kuśahastāḥ sahāgrayaḥ
||35||विविशुर्नर्मदातोयं सपक्षा इव पर्वताः ।
द्योतयन्तो दिशः सर्वाः कुशहस्ताः सहाग्रयः
gateṣu teṣu rājendra ahamekaḥ sthitastadā |
amareśaṃ samāsādya pūjayannarmadāṃ nadīm
||36||गतेषु तेषु राजेन्द्र अहमेकः स्थितस्तदा ।
अमरेशं समासाद्य पूजयन्नर्मदां नदीम्
anubhūtāḥ saptakalpā māyūrādyā mayā nṛpa |
prasādādvedhasaḥ sarve revayā saha bhārata
||37||अनुभूताः सप्तकल्पा मायूराद्या मया नृप ।
प्रसादाद्वेधसः सर्वे रेवया सह भारत
janmato'dya dinaṃ yāvanna jāne'syāḥ purāsthitim
||38||जन्मतोऽद्य दिनं यावन्न जानेऽस्याः पुरास्थितिम्
iyaṃ hi śāṃkarī śaktiḥ kalā śambhorilāhvayā |
narmadā duritadhvaṃsakāriṇī bhavatāriṇī
||39||इयं हि शांकरी शक्तिः कला शम्भोरिलाह्वया ।
नर्मदा दुरितध्वंसकारिणी भवतारिणी
yadāhamapi nābhūvaṃ purākalpeṣu pāṇḍava |
caturdaśasu kalpeṣu teṣviyaṃ sukhasaṃsthitā
||40||यदाहमपि नाभूवं पुराकल्पेषु पाण्डव ।
चतुर्दशसु कल्पेषु तेष्वियं सुखसंस्थिता
caturdaśa purā kalpā na mṛtā yeṣu narmadā |
tānahaṃ sampravakṣyāmi devī prāha yathā mama
||41||चतुर्दश पुरा कल्पा न मृता येषु नर्मदा ।
तानहं सम्प्रवक्ष्यामि देवी प्राह यथा मम
kāpilaṃ prathamaṃ viddhi prājāpatyaṃ dvitīyakam |
brāhmaṃ saumyaṃ ca sāvitraṃ bārhaspatyaṃ prabhāsakam
||42||कापिलं प्रथमं विद्धि प्राजापत्यं द्वितीयकम् ।
ब्राह्मं सौम्यं च सावित्रं बार्हस्पत्यं प्रभासकम्
māhendramagnikalpaṃ ca jayantaṃ mārutaṃ tathā |
vaiṣṇavaṃ bahurūpaṃ ca jyautiṣaṃ ca caturdaśam
||43||माहेन्द्रमग्निकल्पं च जयन्तं मारुतं तथा ।
वैष्णवं बहुरूपं च ज्यौतिषं च चतुर्दशम्
ete kalpā mayā khyātā na mṛtā yeṣu narmadā |
māyūraṃ pañcadaśamaṃ kaurmaṃ caivātra ṣoḍaśam
||44||एते कल्पा मया ख्याता न मृता येषु नर्मदा ।
मायूरं पञ्चदशमं कौर्मं चैवात्र षोडशम्
bakaṃ mātsyaṃ ca pādmaṃ ca vaṭakalpaṃ ca bhārata |
ekaviṃśatimaṃ caitaṃ vārāhaṃ sāṃpratīnakam
||45||बकं मात्स्यं च पाद्मं च वटकल्पं च भारत ।
एकविंशतिमं चैतं वाराहं सांप्रतीनकम्
ime sapta mayā sākaṃ revayā pariśīlitāḥ |
ekaviṃśatikalpāstu narmadāyāḥ śivāṅgataḥ
||46||इमे सप्त मया साकं रेवया परिशीलिताः ।
एकविंशतिकल्पास्तु नर्मदायाः शिवाङ्गतः
saṃjātāyā nṛpaśreṣṭha mayā dṛṣṭā hyanekaśaḥ |
kathitā nṛpatiśreṣṭha bhūyaḥ kiṃ kathayāmi te
||47||संजाताया नृपश्रेष्ठ मया दृष्टा ह्यनेकशः ।
कथिता नृपतिश्रेष्ठ भूयः किं कथयामि ते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmya ekaviṃśatikalpakathānakavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||