revākhaṇḍasamāptirevākhaṇḍapustakadānādimāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
iti vaḥ kathitaṃ viprā revāmāhātmyamuttamam |
yathopadiṣṭaṃ pārthāya mārkaṇḍeyena vai purā
||1||इति वः कथितं विप्रा रेवामाहात्म्यमुत्तमम् ।
यथोपदिष्टं पार्थाय मार्कण्डेयेन वै पुरा
tathā tīrthakadambāśca teṣu tīrthaviśeṣataḥ |
prādhānyena mayā khyātā yathāsaṅkhyaṃ yathākramam
||2||तथा तीर्थकदम्बाश्च तेषु तीर्थविशेषतः ।
प्राधान्येन मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्
etatpavitramatulaṃ hyetatpāpaharaṃ param |
narmadācaritaṃ puṇyaṃ māhātmyaṃ munibhāṣitam
||3||एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् ।
नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्
saptakalpānugo vipro narmadāyāṃ munīśvarāḥ |
mṛkaṇḍatanayo dhīmānparamārthaviduttamaḥ
||4||सप्तकल्पानुगो विप्रो नर्मदायां मुनीश्वराः ।
मृकण्डतनयो धीमान्परमार्थविदुत्तमः
saṃsevya sarvatīrthāni nadīḥ sarvāśca vai purā |
bahukalpasmarāṃ revāmālakṣya śivadehajām
||5||संसेव्य सर्वतीर्थानि नदीः सर्वाश्च वै पुरा ।
बहुकल्पस्मरां रेवामालक्ष्य शिवदेहजाम्
me kaleti ca śarvoktāṃ śaraṇaṃ śarvajāṃ yayau |
ajarāmamarāṃ devīṃ daityadhvaṃsakarīṃ parām
||6||मे कलेति च शर्वोक्तां शरणं शर्वजां ययौ ।
अजराममरां देवीं दैत्यध्वंसकरीं पराम्
mahāvibhavasaṃyuktāṃ bhavaghnīṃ bhavajāhnavīm |
tasyāmābadhya satprema jātaḥ so'pyajarāmaraḥ
||7||महाविभवसंयुक्तां भवघ्नीं भवजाह्नवीम् ।
तस्यामाबध्य सत्प्रेम जातः सोऽप्यजरामरः
ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyaśca sattamāḥ |
vyavasthitāni revāyāstīrayugme pade pade
||8||षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यश्च सत्तमाः ।
व्यवस्थितानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे
sāritaḥ paritaḥ santi satīrthāstu sahasraśaḥ |
na tulāṃ yānti revāyāstāśca manye munīśvarāḥ
||9||सारितः परितः सन्ति सतीर्थास्तु सहस्रशः ।
न तुलां यान्ति रेवायास्ताश्च मन्ये मुनीश्वराः
etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭamakhilaṃ dvijāḥ |
yanmaheśamukhācchrutvā vāyurāha ṛṣīnprati
||10||एतद्वः कथितं सर्वं यत्पृष्टमखिलं द्विजाः ।
यन्महेशमुखाच्छ्रुत्वा वायुराह ऋषीन्प्रति
tadvanmṛkaṇḍatanayo'pyanubhūyākhilāṃ nadīm |
satīrthāṃ padaśaḥ prāha pāṇḍuputrāya pāvanīm
||11||तद्वन्मृकण्डतनयोऽप्यनुभूयाखिलां नदीम् ।
सतीर्थां पदशः प्राह पाण्डुपुत्राय पावनीम्
etacca kathitaṃ sarvaṃ saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ |
narmadācaritaṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu durlabham
||12||एतच्च कथितं सर्वं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः ।
नर्मदाचरितं पुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्
kimanyaiḥ saritāṃ toyaiḥ sevitaistu sahasraśaḥ |
yadi saṃsevyate toyaṃ revāyāḥ pāpanāśanam
||13||किमन्यैः सरितां तोयैः सेवितैस्तु सहस्रशः ।
यदि संसेव्यते तोयं रेवायाः पापनाशनम्
mekalājalasaṃsevī muktimāpnoti śāśvatīm
||14||मेकलाजलसंसेवी मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम्
yathā yathā bhajenmartyo yadyadicchati tīrthagaḥ |
tattadāpnoti niyataṃ śraddhayāśraddhayāpi ca
||15||यथा यथा भजेन्मर्त्यो यद्यदिच्छति तीर्थगः ।
तत्तदाप्नोति नियतं श्रद्धयाश्रद्धयापि च
idaṃ brahmā hariridamidaṃ sākṣātparo haraḥ |
idaṃ brahma nirākāraṃ kaivalyaṃ narmadājalam
||16||इदं ब्रह्मा हरिरिदमिदं साक्षात्परो हरः ।
इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम्
tāvadgarjanti tīrthāni nadyo hṛdayaphalapradāḥ |
yāvanna smaryate revā sevāhevā kalau naraiḥ
||17||तावद्गर्जन्ति तीर्थानि नद्यो हृदयफलप्रदाः ।
यावन्न स्मर्यते रेवा सेवाहेवा कलौ नरैः
dhruvaṃ loke hitārthāya śivena svaśarīrataḥ |
śaktiḥ kāpi saridrūpā reveyamavatāritā
||18||ध्रुवं लोके हितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः ।
शक्तिः कापि सरिद्रूपा रेवेयमवतारिता
tāvadgarjanti yajñāśca vanakṣetrādayo bhṛśam |
yāvanna narmadānāmakīrtanaṃ kriyate kalau
||19||तावद्गर्जन्ति यज्ञाश्च वनक्षेत्रादयो भृशम् ।
यावन्न नर्मदानामकीर्तनं क्रियते कलौ
garimā gāṇyate tāvattapodānavratādiṣu |
narairvā prāpyate yāvadbhuvi bhargabhavā dhunī
||20||गरिमा गाण्यते तावत्तपोदानव्रतादिषु ।
नरैर्वा प्राप्यते यावद्भुवि भर्गभवा धुनी
ye vasantyuttare kūle rudrasyānucarā hi te |
vasanti yāmyatīre ye lokaṃ te yānti vaiṣṇavam
||21||ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते ।
वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम्
dhanyāste deśavaryāste yeṣu deśeṣu narmadā |
narakāntakarī śaśvatsaṃśritā śarvanirmitā
||22||धन्यास्ते देशवर्यास्ते येषु देशेषु नर्मदा ।
नरकान्तकरी शश्वत्संश्रिता शर्वनिर्मिता
kṛtapuṇyāśca te lokāḥ śokāya na bhavanti te |
ye pibanti jalaṃ puṇyaṃ pārvatīpatisindhujam
||23||कृतपुण्याश्च ते लोकाः शोकाय न भवन्ति ते ।
ये पिबन्ति जलं पुण्यं पार्वतीपतिसिन्धुजम्
idaṃ pavitramatulaṃ revāyāścaritaṃ dvijāḥ |
śṛṇoti yaḥ kīrtayate mucyate sarvapātakaḥ
||24||इदं पवित्रमतुलं रेवायाश्चरितं द्विजाः ।
शृणोति यः कीर्तयते मुच्यते सर्वपातकः
yatphalaṃ sarvavedaiśca saṣaḍaṅgapadakramaiḥ |
śrutaiśca paṭhitaistasmātphalamaṣṭaguṇaṃ bhavet
||25||यत्फलं सर्ववेदैश्च सषडङ्गपदक्रमैः ।
श्रुतैश्च पठितैस्तस्मात्फलमष्टगुणं भवेत्
satrayājī phalaṃ yacca labhate dvādaśābdikam |
śrutvā sakṛcca revāyāścaritaṃ tatphalaṃ labhet
||26||सत्रयाजी फलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् ।
श्रुत्वा सकृच्च रेवायाश्चरितं तत्फलं लभेत्
sarvatīrthāvagāhācca yatphalaṃ sāgarādiṣu |
sakṛcchrutvā ca māhātmyaṃ revāyāstatphalaṃ labhet
||27||सर्वतीर्थावगाहाच्च यत्फलं सागरादिषु ।
सकृच्छ्रुत्वा च माहात्म्यं रेवायास्तत्फलं लभेत्
etaddharmyamupākhyānaṃ sarvaśāstreṣvanuttamam |
deśe vā maṇḍale vāpi nagare grāmamadhyataḥ
||28||एतद्धर्म्यमुपाख्यानं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम् ।
देशे वा मण्डले वापि नगरे ग्राममध्यतः
gṛhe vā tiṣṭhate yasya likhitaṃ sārvavārṇikam |
sa brahmā sa śivaḥ sākṣātsa ca devo janārdanaḥ
||29||गृहे वा तिष्ठते यस्य लिखितं सार्ववार्णिकम् ।
स ब्रह्मा स शिवः साक्षात्स च देवो जनार्दनः
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mārge'yaṃ devasevitaḥ |
gurūṇāṃ ca guruḥ śāstraṃ paramaṃ siddhikāraṇam
||30||धर्मार्थकाममोक्षाणां मार्गेऽयं देवसेवितः ।
गुरूणां च गुरुः शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम्
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ purāṇaṃ devabhāṣitam |
brāhmaṇo vedavānbhūyātkṣatriyo vijayī bhavet
||31||यश्चेदं शृणुयान्नित्यं पुराणं देवभाषितम् ।
ब्राह्मणो वेदवान्भूयात्क्षत्रियो विजयी भवेत्
dhanāḍhyo jāyate vaiśyaḥ śūdro vai dharmabhāgbhavet
||32||धनाढ्यो जायते वैश्यः शूद्रो वै धर्मभाग्भवेत्
saubhāgyasantatiṃ nārī śrutvaitatsamavāpnuyāt |
śriyaṃ saukhyaṃ svargavāsaṃ janma caivottame kule
||33||सौभाग्यसन्ततिं नारी श्रुत्वैतत्समवाप्नुयात् ।
श्रियं सौख्यं स्वर्गवासं जन्म चैवोत्तमे कुले
rasabhedī kṛtaghnaśca svāmidhruṅmitravañcakaḥ |
goghnaśca garadaścaiva kanyāvikrayakārakaḥ
||34||रसभेदी कृतघ्नश्च स्वामिध्रुङ्मित्रवञ्चकः ।
गोघ्नश्च गरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः
brahmaghnaśca surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ |
narmadācaritaṃ śṛṇvaṃstāmabdaṃ yo'bhiṣevate
||35||ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः ।
नर्मदाचरितं शृण्वंस्तामब्दं योऽभिषेवते
sarvapāpavinirmukto jāyate nātra saṃśayaḥ |
pākabhedī vṛthāpākī devabrāhmaṇanindakaḥ
||36||सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते नात्र संशयः ।
पाकभेदी वृथापाकी देवब्राह्मणनिन्दकः
parīvādī guroḥ pitroḥ sādhūnāṃ nṛpatestathā |
te'pi śrutvā ca pāpebhyo mucyante nātra saṃśayaḥ
||37||परीवादी गुरोः पित्रोः साधूनां नृपतेस्तथा ।
तेऽपि श्रुत्वा च पापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः
ye punarbhāvitātmānaḥ śastraṃ śṛṇvanti nityaśaḥ |
pūjayanti ca tacchāstraṃ nārmadaṃ vastrabhūṣaṇaiḥ
||38||ये पुनर्भावितात्मानः शस्त्रं शृण्वन्ति नित्यशः ।
पूजयन्ति च तच्छास्त्रं नार्मदं वस्त्रभूषणैः
puṣpaiḥ phalaiścandanādyairbhojanairvividhairapi |
śāstre'sminpūjite devāḥ pūjitā guravastathā
||39||पुष्पैः फलैश्चन्दनाद्यैर्भोजनैर्विविधैरपि ।
शास्त्रेऽस्मिन्पूजिते देवाः पूजिता गुरवस्तथा
iha loke pare caiva nātra kāryā vicāraṇā |
tasmātsarvaprayatnena gandhavastrādibhūṣaṇaiḥ
||40||इह लोके परे चैव नात्र कार्या विचारणा ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धवस्त्रादिभूषणैः
pūjayetparayā bhaktyā vācakaṃ śāstrameva ca |
vedapāṭhaiśca yatpuṇyamagnihotraiśca pālitaiḥ
||41||पूजयेत्परया भक्त्या वाचकं शास्त्रमेव च ।
वेदपाठैश्च यत्पुण्यमग्निहोत्रैश्च पालितैः
tatphalaṃ samavāpnoti narmadācarite śubhe |
kurukṣetre ca yatpuṇyaṃ prabhāse puṣkare tathā
||42||तत्फलं समवाप्नोति नर्मदाचरिते शुभे ।
कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करे तथा
rudrāvarte gayāyāṃ ca vārāṇasyāṃ viśeṣataḥ |
gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṅgame
||43||रुद्रावर्ते गयायां च वाराणस्यां विशेषतः ।
गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे
evamādiṣu tīrtheṣu yatpuṇyaṃ jāyate nṛṇām |
narmadācaritaṃ śrutvā tatpuṇyaṃ sakalaṃ labhet
||44||एवमादिषु तीर्थेषु यत्पुण्यं जायते नृणाम् ।
नर्मदाचरितं श्रुत्वा तत्पुण्यं सकलं लभेत्
ādimadhyāvasāneṣu narmadācaritaṃ śubham |
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā śṛṇudhvaṃ tatphalaṃ mahat
||45||आदिमध्यावसानेषु नर्मदाचरितं शुभम् ।
यः शृणोति नरो भक्त्या शृणुध्वं तत्फलं महत्
samāpya śivasaṃsthānaṃ devakanyāsamāvṛtaḥ |
rudrasyānucaro bhūtvā śivena saha modate
||46||समाप्य शिवसंस्थानं देवकन्यासमावृतः ।
रुद्रस्यानुचरो भूत्वा शिवेन सह मोदते
dharmākhyānamidaṃ puṇyaṃ sarvākhyāneṣvanuttamam |
gṛhe'pi paṭhyate yasya caturvarṇasya sattamāḥ
||47||धर्माख्यानमिदं पुण्यं सर्वाख्यानेष्वनुत्तमम् ।
गृहेऽपि पठ्यते यस्य चतुर्वर्णस्य सत्तमाः
dhanyaṃ tasya gṛhaṃ manye gṛhasthaṃ cāpi tatkulam |
pustakaṃ pūjayedyastu narmadācaritasya tu
||48||धन्यं तस्य गृहं मन्ये गृहस्थं चापि तत्कुलम् ।
पुस्तकं पूजयेद्यस्तु नर्मदाचरितस्य तु
narmadā pūjitā tena bhagavāṃśca maheśvaraḥ |
vācake pūjite tadvaddevāśca ṛṣayo'rcitāḥ
||49||नर्मदा पूजिता तेन भगवांश्च महेश्वरः ।
वाचके पूजिते तद्वद्देवाश्च ऋषयोऽर्चिताः
lekhayitvā ca sakalaṃ revācaritamuttamam |
bhūṣaṇaṃ sarvaśāstrāṇāṃ yo dadāti dvijanmane
||50||लेखयित्वा च सकलं रेवाचरितमुत्तमम् ।
भूषणं सर्वशास्त्राणां यो ददाति द्विजन्मने
narmadāsarvatīrtheṣu snānadānena yatphalam |
tatphalaṃ samavāpnoti sa naro nātra saṃśayaḥ
||51||नर्मदासर्वतीर्थेषु स्नानदानेन यत्फलम् ।
तत्फलं समवाप्नोति स नरो नात्र संशयः
etatpurāṇaṃ rudroktaṃ mahāpuṇyaphalapradam |
svargadaṃ putradaṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ kīrttivardhanam
||52||एतत्पुराणं रुद्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम् ।
स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्त्तिवर्धनम्
dharmyamāyuṣyamatulaṃ duḥkhaduḥsvapnanāśanam |
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cāpi sarvakāmārthasiddhidam
||53||धर्म्यमायुष्यमतुलं दुःखदुःस्वप्ननाशनम् ।
पठतां शृण्वतां चापि सर्वकामार्थसिद्धिदम्
yatpradattamidaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ vācyate dvijaiḥ |
śivaloke sthitistasya purāṇākṣaravatsarī
||54||यत्प्रदत्तमिदं पुण्यं पुराणं वाच्यते द्विजैः ।
शिवलोके स्थितिस्तस्य पुराणाक्षरवत्सरी
iti nigaditametannarmadāyāścaritraṃ pavanagaditamagryaṃ śarvavaktrādavāpya |
tribhuvanajanavandyaṃ tvetadādau munīnāṃ kulapatipuratastatsūtamukhyena sādhu
||55||इति निगदितमेतन्नर्मदायाश्चरित्रं पवनगदितमग्र्यं शर्ववक्त्रादवाप्य ।
त्रिभुवनजनवन्द्यं त्वेतदादौ मुनीनां कुलपतिपुरतस्तत्सूतमुख्येन साधु
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe revākhaṇḍasamāptirevākhaṇḍapustakadānādimāhātmyavarṇanaṃ nāma dvātriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||