vismayaṃ paramāpannā ṛṣisaṃghā mayā saha
yudhiṣṭhira uvāca
āścaryametadakhilaṃ kathitaṃ bho dvijottama |
vismayaṃ paramāpannā ṛṣisaṃghā mayā saha
||1||आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम ।
विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह
aho bhagavatī puṇyā narmadeyamayonijā |
rudradehādviniṣkrāntā mahāpāpakṣayaṃkarī
||2||अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा ।
रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी
saptakalpakṣaye prāpte tvayeyaṃ saha suvrata |
na mṛtā ca mahābhāgā kimataḥ puṇyamuttamam
||3||सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत ।
न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्
ke te kalpāḥ samuddiṣṭāḥ sapta kalpakṣayaṃkarāḥ |
na mṛtā cediyaṃ devī tvaṃ caiva ṛṣipuṃgava
||4||के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः ।
न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव
apakṣigaṇasaṃghāte jagatyekārṇavīkṛte |
kīdṛgrūpaḥ samabhavanmahādevo yugakṣaye
||5||अपक्षिगणसंघाते जगत्येकार्णवीकृते ।
कीदृग्रूपः समभवन्महादेवो युगक्षये
kathaṃ saṃharate viśvaṃ kathaṃ cāste mahārṇave |
kathaṃ ca sṛjate viśvaṃ kathaṃ dhārayate prajāḥ
||6||कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे ।
कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः
kīdṛgrūpā bhaveddevī saridekārṇavīkṛte |
kimarthaṃ narmadā proktā revatī ca kathaṃ smṛtā
||7||कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिदेकार्णवीकृते ।
किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता
añjaneti kimarthaṃ vā kimarthaṃ suraseti ca |
mandākinī kimarthaṃ ca śoṇaśceti kathaṃ bhavet
||8||अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च ।
मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत्
trikūṭeti kimarthaṃ vā kimarthaṃ vāluvāhinī |
koṭikoṭyo hi tīrthānāṃ praviṣṭā yā mahārṇavam
||9||त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी ।
कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्
kiyatyaḥ saritāṃ koṭyo narmadāṃ samupāsate |
yajñopavītairṛṣibhirdevatābhistathaiva ca
||10||कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते ।
यज्ञोपवीतैरृषिभिर्देवताभिस्तथैव च
vibhakteyaṃ kimarthaṃ ca śrūyate munisattama |
vaiṣṇavīti purāṇajñaiḥ kimarthamiha cocyate
||11||विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम ।
वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते
keṣu sthāneṣu tīrtheṣu pūjanīyā saridvarā |
tīrthāni ca pṛthagbrūhi yatra saṃnihito haraḥ
||12||केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा ।
तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः
yatpramāṇā ca sā devī yā rudreṇa vinirmitā |
kīdṛśāni ca karmāṇi rudreṇa kathitāni te
||13||यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता ।
कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते
kathaṃ mlecchasamākīrṇo deśo'yaṃ dvijasattama |
etadācakṣva māṃ brahmanmārkaṇḍeya mahāmate
||14||कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशोऽयं द्विजसत्तम ।
एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते
śrīmārkaṇḍeya uvāca
śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve tvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira |
purāṇaṃ narmadāyāṃ tu kathitaṃ ca triśūlinā
||15||शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर ।
पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना
vāyoḥ sakāśācca mayā tenāpi ca maheśvarāt |
aśakyatvānmanuṣyāṇāṃ saṃkṣiptamṛṣibhiḥ purā
||16||वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् ।
अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तमृषिभिः पुरा
māyūraṃ prathamaṃ tāta kaurmyaṃ ca tadanantaram |
puraṃ tathā kauśikaṃ ca mātsyaṃ dviradameva ca
||17||मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यं च तदनन्तरम् ।
पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदमेव च
vārāhaṃ yanmayā dṛṣṭaṃ vaiṣṇavaṃ cāṣṭamaṃ param |
nyagrodhākhyamataḥ cāsīdākāṅkṣaṃ punaruttamam
||18||वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम् ।
न्यग्रोधाख्यमतः चासीदाकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्
padmaṃ ca tāmasaṃ caiva saṃvartodvartameva ca |
mahāpralayamityāhuḥ purāṇe vedacintakāḥ
||19||पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च ।
महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः
etatsaṃkṣepataḥ sarvaṃ saṃkṣiptaṃ tairmahātmabhiḥ |
vibhaktaṃ ca caturbhāgairbrahmādyaiśca maharṣibhiḥ
||20||एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः ।
विभक्तं च चतुर्भागैर्ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः
tadahaṃ sampravakṣyāmi purāṇārthaviśārada |
sapta kalpā mahāghorā yairiyaṃ na mṛtā sarit
||21||तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद ।
सप्त कल्पा महाघोरा यैरियं न मृता सरित्
ā jaṅgamaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam |
naṣṭacandrārkakiraṇamāsīdbhūtavivarjitam
||22||आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् ।
नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्
tamaso'to mahānāmnā puruṣaḥ sa jagadguruḥ |
cacāra tasminnekākī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ
||23||तमसोऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः ।
चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः
sa cauṃkāramayo'tīto gāyatrīmasṛjaddvijaḥ |
sa tayā sārddhamīśānaścikrīḍa puruṣo virāṭ
||24||स चौंकारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः ।
स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट्
svadehādasṛjadviśvaṃ pañcabhūtātmasaṃjñitam |
krīḍansamasṛjadviśvaṃ pañcabhūtātmasaṃjñitam
||25||स्वदेहादसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम् ।
क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्
krīḍan sṛjadvirāṭsaṃjñaḥ sabījaṃ ca hiraṇmayam |
taccāṇḍamabhavaddivyaṃ dvādaśādityasannibham
||26||क्रीडन् सृजद्विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम् ।
तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्
tadbhittvā puruṣo jajñe caturvaktraḥ pitāmahaḥ |
so'sṛjadviśvamevaṃ tu sadevāsuramānuṣam
||27||तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः ।
सोऽसृजद्विश्वमेवं तु सदेवासुरमानुषम्
satiryakpaśupakṣīkaṃ svedāṇḍajajarāyujam |
etadaṇḍaṃ purāṇeṣu prathamaṃ parikīrtitam
||28||सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम् ।
एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्
pūrvakalpe nṛpaśreṣṭha krīḍantyā parameṣṭhinā |
umayā saha rudrasya krīḍataścārṇavīkṛtaḥ
||29||पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना ।
उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः
harṣājjajñe śubhā kanyā umāyāḥ svedasaṃbhavā |
śarvasyoraḥsthalājjajñe umā kucavimardanāt
||30||हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा ।
शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात्
svedādvijajñe mahatī kanyā rājīvalocanā |
dvitīyaḥ saṃbhavo yasyā rudradehādyudhiṣṭhira
||31||स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना ।
द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद्युधिष्ठिर
sā paribhramate lokān sadevāsuramānavān |
trailokyonmādajananī rūpeṇa'pratimā tadā
||32||सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान् ।
त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेणऽप्रतिमा तदा
tāṃ dṛṣṭvā devadaityendrā mohitā labhate katham |
mṛgayanti sma tāṃ kanyāmitaścetaśca bhārata
||33||तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् ।
मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत
hāvabhāvavilāsaiśca mohayatyakhilaṃ jagat |
bhramate divyarūpā sā vidyutsaudāminī yathā
||34||हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् ।
भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा
meghamadhye sthitā bhābhiḥ sarvayoṣidanuttamā |
tato rudraṃ surāḥ sarve daityāśca saha dānavaiḥ
||35||मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा ।
ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः
varayanti sma tāṃ kanyāṃ kāmenākulitā bhṛśam |
tato'bravīnmahādevo devadānavayordvayoḥ
||36||वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम् ।
ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः
balena tejasā caiva hyadhiko yo bhaviṣyati |
sa imāṃ prāpsyate kanyāṃ nānyathā vai surottamāḥ
||37||बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति ।
स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः
tato devāsurāḥ sarve kanyāṃ vai samupāgaman |
ahamenāṃ grahīṣyāmi ahamenāmiti bruvan
||38||ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन् ।
अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्
paśyatāmeva sarveṣāṃ sā kanyāntaradhīyata |
punastāṃ dadṛśuḥ sarve yojanāntaradhiṣṭhitām
||39||पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत ।
पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्
jagmuste tvaritāḥ sarve yatra sā samadṛśyata |
tribhiścaturbhiśca tathā yojanairdaśabhiḥ punaḥ
||40||जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत ।
त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः
dhiṣṭhitāṃ samapaśyaṃste sarve mātaṃgagāminīm |
yojanānāṃ śatairbhūyaḥ sahasraiścāpyadhiṣṭhitām
||41||धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम् ।
योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्
tathā śatasahasreṇa laghutvātsamadṛśyata |
agrataḥ pṛṣṭhataścaiva diśāsu vidiśāsu ca
||42||तथा शतसहस्रेण लघुत्वात्समदृश्यत ।
अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च
tāṃ paśyanti varārohāmekadhā bahudhā punaḥ |
divyavarṣasahasraṃ tu bhrāmitāste tayā purā
||43||तां पश्यन्ति वरारोहामेकधा बहुधा पुनः ।
दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा
na cāvāptā tu sā kanyā mahādevāṅgasaṃbhavā |
sahomayā tato devo jahāsoccaiḥ punaḥpunaḥ
||44||न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा ।
सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः
gaṇāstālakasaṃpātairnṛtyanti ca mudānvitāḥ |
akasmāddṛśyate kanyā śaṃkarasya samīpagā
||45||गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः ।
अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा
tāṃ dṛṣṭvā vismayāpannā devā yānti parāṅmukhāḥ |
tasyāścakre tato nāma svayameva pinākadhṛk
||46||तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः ।
तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्
narma caibhyo dade yasmāttatkṛtaiśceṣṭitaiḥ pṛthak |
bhaviṣyasi varārohe saricchreṣṭhā tu narmadā
||47||नर्म चैभ्यो ददे यस्मात्तत्कृतैश्चेष्टितैः पृथक् ।
भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा
svarūpamāsthito devaḥ prāpa hāsyaṃ yato bhuvi |
narmadā tena cokteyaṃ suśītalajalā śivā
||48||स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि ।
नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा
saptakalpakṣaye jāte yaduktaṃ śaṃbhunā purā |
na mṛtā tena rājendra narmadā khyātimāgatā
||49||सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा ।
न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता
tatastāmadadātkanyāṃ śīlavatīṃ suśobhanām |
mahārṇavāya deveśaḥ sarvabhūtapatiḥ prabhuḥ
||50||ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम् ।
महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः
tataḥ sā ṛkṣaśailendrātphenapuñjāṭṭahāsinī |
viveśa narmadā devī samudraṃ saritāṃ patim
||51||ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात्फेनपुञ्जाट्टहासिनी ।
विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्
evaṃ brāhme purā kalpe samudbhūteyamīśvarāt |
mātsye kalpe mayā dṛṣṭā samākhyātā mayā śṛṇu
||52||एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् ।
मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe pañcamo'dhyāyaḥ ||