somanāthatīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchettu rājendra narmadāyāḥ purātanam |
brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ vārāṇasyā samaṃ hi tat
||1||ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नर्मदायाः पुरातनम् ।
ब्रह्महत्याहरं तीर्थं वाराणस्या समं हि तत्
yudhiṣṭhira uvāca
āścaryaṃ kathyatāṃ brahmanyadvṛttaṃ narmadātaṭe |
vārāṇasyā samaṃ kasmādetatkathaya me prabho
||2||आश्चर्यं कथ्यतां ब्रह्मन्यद्वृत्तं नर्मदातटे ।
वाराणस्या समं कस्मादेतत्कथय मे प्रभो
nimagno duḥkhasaṃsāre hṛtarājyo dvijottama |
yuṣmadvāṇījalasnāto nirduḥkhaḥ saha bāndhavaiḥ
||3||निमग्नो दुःखसंसारे हृतराज्यो द्विजोत्तम ।
युष्मद्वाणीजलस्नातो निर्दुःखः सह बान्धवैः
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sādhu sādhu mahābāho somavaṃśavibhūṣaṇa |
pṛṣṭo'smi durlabhaṃ tīrthaṃ guhyādguhyataraṃ param
||4||साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण ।
पृष्टोऽस्मि दुर्लभं तीर्थं गुह्याद्गुह्यतरं परम्
ādau pitāmahastāvatsamastajagataḥ prabhuḥ |
manasā tasya saṃjātā daśaiva ṛṣipuṃgavāḥ
||5||आदौ पितामहस्तावत्समस्तजगतः प्रभुः ।
मनसा तस्य संजाता दशैव ऋषिपुंगवाः
marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum |
pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradameva ca
||6||मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च
jajñe prācetasaṃ dakṣaṃ mahātejāḥ prajāpatiḥ |
dakṣasyāpi tathā jātāḥ pañcāśadduhitāḥ kila
||7||जज्ञे प्राचेतसं दक्षं महातेजाः प्रजापतिः ।
दक्षस्यापि तथा जाताः पञ्चाशद्दुहिताः किल
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
tathaiva sa mahābhāgaḥ saptaviṃśatimindave
||8||ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
तथैव स महाभागः सप्तविंशतिमिन्दवे
rohiṇī nāma yā tāsāmabhīṣṭā sābhavadvidhoḥ |
śeṣāsu karuṇāṃ kṛtvā śapto dakṣeṇa candramāḥ
||9||रोहिणी नाम या तासामभीष्टा साभवद्विधोः ।
शेषासु करुणां कृत्वा शप्तो दक्षेण चन्द्रमाः
kṣayarogyabhavaccandro dakṣasyāyaṃ prajāpateḥ |
sa ca śāpaprabhāveṇa nistejāḥ śarvarīpatiḥ
||10||क्षयरोग्यभवच्चन्द्रो दक्षस्यायं प्रजापतेः ।
स च शापप्रभावेण निस्तेजाः शर्वरीपतिः
gataḥ pitāmahaṃ somo vepamāno'mṛtāṃśumān |
padmayone namastubhyaṃ vedagarbha namo'stu te |
śaraṇaṃ tvāṃ prasanno'smi pāhi māṃ kamalāsana
||11||गतः पितामहं सोमो वेपमानोऽमृतांशुमान् ।
पद्मयोने नमस्तुभ्यं वेदगर्भ नमोऽस्तु ते ।
शरणं त्वां प्रसन्नोऽस्मि पाहि मां कमलासन
brahmovāca
nistejāḥ śarvarīnātha kalāhīnaśca dṛśyase |
udvignamānasastāta saṃjātaḥ kena hetunā
||12||निस्तेजाः शर्वरीनाथ कलाहीनश्च दृश्यसे ।
उद्विग्नमानसस्तात संजातः केन हेतुना
soma uvāca
dakṣaśāpena me brahmannistejastvaṃ jagatpate |
nirhāraścāsya śāpasya kathyatāṃ me pitāmaha
||13||दक्षशापेन मे ब्रह्मन्निस्तेजस्त्वं जगत्पते ।
निर्हारश्चास्य शापस्य कथ्यतां मे पितामह
brahmovāca
sarvatra sulabhā revā triṣu sthāneṣu durlabhā |
oṅkāre'tha bhṛgukṣetre tathā caivaurvasaṃgame
||14||सर्वत्र सुलभा रेवा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा ।
ओङ्कारेऽथ भृगुक्षेत्रे तथा चैवौर्वसंगमे
tatra gaccha kṣapānātha yatra revāntaraṃ taṭam |
tvarito'sau gatastatra yatra revaurvisaṃgamaḥ
||15||तत्र गच्छ क्षपानाथ यत्र रेवान्तरं तटम् ।
त्वरितोऽसौ गतस्तत्र यत्र रेवौर्विसंगमः
kāṣṭhāvasthaḥ sthitaḥ somo dadhyau tripuravairiṇam |
yāvadvarṣaśataṃ pūrṇaṃ tāvattuṣṭo maheśvaraḥ
||16||काष्ठावस्थः स्थितः सोमो दध्यौ त्रिपुरवैरिणम् ।
यावद्वर्षशतं पूर्णं तावत्तुष्टो महेश्वरः
pratyakṣaḥ somarājasya vṛṣāsana umāpatiḥ |
sāṣṭāṅgaṃ praṇipatyoccairjaya śambho namo'stu te
||17||प्रत्यक्षः सोमराजस्य वृषासन उमापतिः ।
साष्टाङ्गं प्रणिपत्योच्चैर्जय शम्भो नमोऽस्तु ते
jaya śaṅkara pāpaharāya namo jaya īśvara te jagadīśa namaḥ |
jaya vāsukibhūṣaṇadhāra namo jaya śūlakapāladharāya namaḥ
||18||जय शङ्कर पापहराय नमो जय ईश्वर ते जगदीश नमः ।
जय वासुकिभूषणधार नमो जय शूलकपालधराय नमः
jaya andhakadehavināśa namo jaya dānavavṛndavadhāya namaḥ |
jaya niṣkalarūpa sakalāya namo jaya kāla kāmadahāya namaḥ
||19||जय अन्धकदेहविनाश नमो जय दानववृन्दवधाय नमः ।
जय निष्कलरूप सकलाय नमो जय काल कामदहाय नमः
jaya mecakakaṇṭhadharāya namo jaya sūkṣmanirañjanaśabda namaḥ |
jaya ādiranādirananta namo jaya śaṅkara kiṃkaramīśa bhaja
||20||जय मेचककण्ठधराय नमो जय सूक्ष्मनिरञ्जनशब्द नमः ।
जय आदिरनादिरनन्त नमो जय शङ्कर किंकरमीश भज
evaṃ stuto mahādevaḥ somarājena pāṇḍava |
tuṣṭastasya nṛpaśreṣṭha śivayā śaṅkaro'bravīt
||21||एवं स्तुतो महादेवः सोमराजेन पाण्डव ।
तुष्टस्तस्य नृपश्रेष्ठ शिवया शङ्करोऽब्रवीत्
īśvara uvāca
varaṃ prārthaya me bhadra yatte manasi vartate |
sādhu sādhu mahāsattva tuṣṭo'haṃ tapasā tava
||22||वरं प्रार्थय मे भद्र यत्ते मनसि वर्तते ।
साधु साधु महासत्त्व तुष्टोऽहं तपसा तव
soma uvāca
dakṣaśāpena dagdho'haṃ kṣīṇasattvo maheśvara |
śāpasyopaśamaṃ deva kuru śarma mama prabho
||23||दक्षशापेन दग्धोऽहं क्षीणसत्त्वो महेश्वर ।
शापस्योपशमं देव कुरु शर्म मम प्रभो
īśvara uvāca
tava bhaktigṛhīto'hamumayā saha toṣitaḥ |
niṣpāpaḥ somanāthastvaṃ saṃjātastīrthasevanāt
||24||तव भक्तिगृहीतोऽहमुमया सह तोषितः ।
निष्पापः सोमनाथस्त्वं संजातस्तीर्थसेवनात्
ityūce devadeveśaḥ kṣaṇaṃ dhyātvendunā tataḥ |
sthāpitaṃ paramaṃ liṅgaṃ kāmadaṃ prāṇināṃ bhuvi |
sarvaduḥkhaharaṃ tattu brahmahatyāvināśanam
||25||इत्यूचे देवदेवेशः क्षणं ध्यात्वेन्दुना ततः ।
स्थापितं परमं लिङ्गं कामदं प्राणिनां भुवि ।
सर्वदुःखहरं तत्तु ब्रह्महत्याविनाशनम्
yudhiṣṭhira uvāca
somanāthaprabhāvaṃ me saṃkṣepātkathaya prabho |
duḥkhārṇavanimagnānāṃ trātā prāpto dvijottama
||26||सोमनाथप्रभावं मे संक्षेपात्कथय प्रभो ।
दुःखार्णवनिमग्नानां त्राता प्राप्तो द्विजोत्तम
śrīmārkaṇḍeya uvāca
śṛṇu tīrthaprabhāvaṃ te saṃkṣepātkathayāmyaham |
yadvṛttamuttare kūle revāyā urisaṃgame
||27||शृणु तीर्थप्रभावं ते संक्षेपात्कथयाम्यहम् ।
यद्वृत्तमुत्तरे कूले रेवाया उरिसंगमे
śambaro nāma rājābhūttasya putrastrilocanaḥ |
trilocanasutaḥ kaṇvaḥ sa pāparddhiparo'bhavat
||28||शम्बरो नाम राजाभूत्तस्य पुत्रस्त्रिलोचनः ।
त्रिलोचनसुतः कण्वः स पापर्द्धिपरोऽभवत्
vane nityaṃ bhramanso'tha mṛgayūthaṃ dadarśa ha |
mṛgayūthaṃ hataṃ tattu trilocanasutena ca
||29||वने नित्यं भ्रमन्सोऽथ मृगयूथं ददर्श ह ।
मृगयूथं हतं तत्तु त्रिलोचनसुतेन च
mṛgarūpī dvijo madhye carate nirjane vane |
sa hatastena saṅgena kaṇvena munisattama
||30||मृगरूपी द्विजो मध्ये चरते निर्जने वने ।
स हतस्तेन सङ्गेन कण्वेन मुनिसत्तम
brahmahatyānvitaḥ kaṇvo nistejā vyacaranmahīm |
vyacaraṃścaiva samprāpto narmadāmurisaṃgame
||31||ब्रह्महत्यान्वितः कण्वो निस्तेजा व्यचरन्महीम् ।
व्यचरंश्चैव सम्प्राप्तो नर्मदामुरिसंगमे
kiṃśukāśokabahale jambīrapanasākule |
kadambapāṭalākīrṇe bilvanāraṅgaśobhite
||32||किंशुकाशोकबहले जम्बीरपनसाकुले ।
कदम्बपाटलाकीर्णे बिल्वनारङ्गशोभिते
ciñciṇīcampakopete hyagastitaruchādite |
prabhūtabhūtasaṃyuktaṃ vanaṃ sarvatra śobhitam
||33||चिञ्चिणीचम्पकोपेते ह्यगस्तितरुछादिते ।
प्रभूतभूतसंयुक्तं वनं सर्वत्र शोभितम्
citrakairmṛgamārjārairhiṃsraiḥ śambaraśūkaraiḥ |
śaśairgavayasaṃyuktaiḥ śikhaṇḍikharamaṇḍitam
||34||चित्रकैर्मृगमार्जारैर्हिंस्रैः शम्बरशूकरैः ।
शशैर्गवयसंयुक्तैः शिखण्डिखरमण्डितम्
praviṣṭastu vane kaṇvastṛṣārtaḥ śramapīḍitaḥ |
snāto revājale puṇye saṅgame pāpanāśane
||35||प्रविष्टस्तु वने कण्वस्तृषार्तः श्रमपीडितः ।
स्नातो रेवाजले पुण्ये सङ्गमे पापनाशने
arcitaḥ parayā bhaktyā somanātho yudhiṣṭhira |
papau suvimalaṃ toyaṃ sarvapāpakṣayaṃkaram
||36||अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो युधिष्ठिर ।
पपौ सुविमलं तोयं सर्वपापक्षयंकरम्
phalāni ca vicitrāṇi cakhāda saha kiṃkaraiḥ |
suptaḥ pādapacchāyāyāṃ śrānto mṛgavadhena ca
||37||फलानि च विचित्राणि चखाद सह किंकरैः ।
सुप्तः पादपच्छायायां श्रान्तो मृगवधेन च
tāvattīrthavaraṃ vipraḥ snānārthaṃ saṅgamaṃ gataḥ |
mārgago brāhmaṇo harṣodyuktastadgatamānasaḥ
||38||तावत्तीर्थवरं विप्रः स्नानार्थं सङ्गमं गतः ।
मार्गगो ब्राह्मणो हर्षोद्युक्तस्तद्गतमानसः
abalā tamuvācedaṃ tiṣṭha tiṣṭha dvijottama |
trasto nirīkṣate yāvaddiśaḥ sarvā nareśvara
||39||अबला तमुवाचेदं तिष्ठ तिष्ठ द्विजोत्तम ।
त्रस्तो निरीक्षते यावद्दिशः सर्वा नरेश्वर
tāvadvṛkṣasamārūḍhāṃ striyaṃ raktāmbarāvṛtām |
raktamālyāṃ tadā bālāṃ raktacandanacarcitām |
raktābharaṇaśobhāḍhyāṃ pāśahastāṃ dadarśa ha
||40||तावद्वृक्षसमारूढां स्त्रियं रक्ताम्बरावृताम् ।
रक्तमाल्यां तदा बालां रक्तचन्दनचर्चिताम् ।
रक्ताभरणशोभाढ्यां पाशहस्तां ददर्श ह
stryuvāca
saṃdeśaṃ śrūyatāṃ vipra yadi gacchasi saṅgame |
madbhartā tiṣṭhate tatra śīghrameva visarjaya
||41||संदेशं श्रूयतां विप्र यदि गच्छसि सङ्गमे ।
मद्भर्ता तिष्ठते तत्र शीघ्रमेव विसर्जय
ekākinī ca te bhāryā tiṣṭhate vanamadhyagā |
ityākarṇya gato vipraḥ saṅgamaṃ suradurlabhe
||42||एकाकिनी च ते भार्या तिष्ठते वनमध्यगा ।
इत्याकर्ण्य गतो विप्रः सङ्गमं सुरदुर्लभे
vṛkṣacchāyānvitaḥ kaṇvo brāhmaṇenāvalokitaḥ |
uvāca taṃ prati tadā vacanaṃ brāhmaṇottamaḥ
||43||वृक्षच्छायान्वितः कण्वो ब्राह्मणेनावलोकितः ।
उवाच तं प्रति तदा वचनं ब्राह्मणोत्तमः
brāhmaṇa uvāca
vanāntare mayā dṛṣṭā bālā kamalalocanā |
raktāmbaradharā tanvī raktacandanacarcitā
||44||वनान्तरे मया दृष्टा बाला कमललोचना ।
रक्ताम्बरधरा तन्वी रक्तचन्दनचर्चिता
raktamālyā suśobhāḍhyā pāśahastā mṛgekṣaṇā |
vṛkṣārūḍhāvadadvākyaṃ madbhartā preṣyatāmiti
||45||रक्तमाल्या सुशोभाढ्या पाशहस्ता मृगेक्षणा ।
वृक्षारूढावदद्वाक्यं मद्भर्ता प्रेष्यतामिति
kaṇva uvāca
kasminsthāne tu viprendra vidyate mṛgalocanā |
kasya sā kena kāryeṇa sarvametadvadāśu me
||46||कस्मिन्स्थाने तु विप्रेन्द्र विद्यते मृगलोचना ।
कस्य सा केन कार्येण सर्वमेतद्वदाशु मे
brāhmaṇa uvāca
saṅgamādardhakrośe sā udyānānte hi vidyate |
vacanādbrahmaṇasyaiṣā na jñātā pārthivena tu
||47||सङ्गमादर्धक्रोशे सा उद्यानान्ते हि विद्यते ।
वचनाद्ब्रह्मणस्यैषा न ज्ञाता पार्थिवेन तु
tadā sa kaṇvabhūpālaḥ svakaṃ dūtaṃ samādiśat |
kaṇva uvāca - gaccha tvaṃ pṛcchatāṃ tāṃ kvāgatā kvaca gamiṣyasi |
preṣitastvarito dūto gato nārīsamīpataḥ
||48||तदा स कण्वभूपालः स्वकं दूतं समादिशत् ।
कण्व उवाच - गच्छ त्वं पृच्छतां तां क्वागता क्वच गमिष्यसि ।
प्रेषितस्त्वरितो दूतो गतो नारीसमीपतः
vṛkṣasthāṃ dadṛśo bālāmuvāca nṛpasattama |
mannāthaḥ pṛcchati tvāṃ tu kāsi tvaṃ kva gamiṣyasi
||49||वृक्षस्थां ददृशो बालामुवाच नृपसत्तम ।
मन्नाथः पृच्छति त्वां तु कासि त्वं क्व गमिष्यसि
kanyovāca
gururātmavatāṃ śāstā rājā śāstā durātmanām |
iha pracchanna pāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ
||50||गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् ।
इह प्रच्छन्न पापानां शास्ता वैवस्वतो यमः
brahmahatyā ca saṃjātā mṛgarūpadharadvijāt |
mayā yukto'pi te rājā muktastīrthaprabhāvataḥ
||51||ब्रह्महत्या च संजाता मृगरूपधरद्विजात् ।
मया युक्तोऽपि ते राजा मुक्तस्तीर्थप्रभावतः
ardhakrośāntarānmadhye brahmahatyā na saṃviśet |
somanāthaprabhāvo'yaṃ vārāṇasyāḥ samaḥ smṛtaḥ
||52||अर्धक्रोशान्तरान्मध्ये ब्रह्महत्या न संविशेत् ।
सोमनाथप्रभावोऽयं वाराणस्याः समः स्मृतः
gaccha tvaṃ preṣyatāṃ rājā śīghramatra na saṃśayaḥ |
gato bhṛtyastataḥ śīghraṃ vepamānaḥ suvihvalaḥ
||53||गच्छ त्वं प्रेष्यतां राजा शीघ्रमत्र न संशयः ।
गतो भृत्यस्ततः शीघ्रं वेपमानः सुविह्वलः
samastaṃ kathayāmāsa yadvṛttaṃ hi purātanam |
tasya vākyādasau rājā patito dharaṇītale
||54||समस्तं कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम् ।
तस्य वाक्यादसौ राजा पतितो धरणीतले
bhṛtya uvāca
kasmāttvaṃ śocase nātha pūrvopāttaṃ śubhāśubham |
ityākarṇya vacastasya rājā vacanamabravīt
||55||कस्मात्त्वं शोचसे नाथ पूर्वोपात्तं शुभाशुभम् ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा वचनमब्रवीत्
prāṇatyāgaṃ kariṣyāmi somanāthasamīpataḥ |
śīghramānīyatāṃ vahnirindhanāni bahūni ca
||56||प्राणत्यागं करिष्यामि सोमनाथसमीपतः ।
शीघ्रमानीयतां वह्निरिन्धनानि बहूनि च
ānītaṃ tatkṣaṇātsarvaṃ bhṛtyaistadvaśavartibhiḥ |
snānaṃ kṛtvā śubhe toye saṅgame pāpanāśane
||57||आनीतं तत्क्षणात्सर्वं भृत्यैस्तद्वशवर्तिभिः ।
स्नानं कृत्वा शुभे तोये सङ्गमे पापनाशने
arcitaḥ parayā bhaktyā somanātho mahībhṛtā |
triḥpradakṣiṇataḥ kṛtvā jvalantaṃ jātavedasam
||58||अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो महीभृता ।
त्रिःप्रदक्षिणतः कृत्वा ज्वलन्तं जातवेदसम्
praviṣṭaḥ kaṇvarājāsau hṛdi dhyātvā janārdanam |
pītāmbaradharaṃ devaṃ jaṭāmukuṭadhāriṇam
||59||प्रविष्टः कण्वराजासौ हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् ।
पीताम्बरधरं देवं जटामुकुटधारिणम्
śriyā yuktaṃ suparṇasthaṃ śaṅkhacakragadādharam |
surārisūdanaṃ dadhyau sugatirme bhavatviti
||60||श्रिया युक्तं सुपर्णस्थं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
सुरारिसूदनं दध्यौ सुगतिर्मे भवत्विति
papāta puṣpavṛṣṭistu sādhu sādhu nṛpātmaja |
āścaryamatulaṃ dṛṣṭvā nirīkṣya ca parasparam
||61||पपात पुष्पवृष्टिस्तु साधु साधु नृपात्मज ।
आश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा निरीक्ष्य च परस्परम्
mṛtaṃ taiḥ pāvake bhṛtyairhṛdi dhyātvā gadādharam |
vimānasthāstataḥ sarve saṃjātāḥ pāṇḍunandana
||62||मृतं तैः पावके भृत्यैर्हृदि ध्यात्वा गदाधरम् ।
विमानस्थास्ततः सर्वे संजाताः पाण्डुनन्दन
niṣpāpāste divaṃ yātāḥ somanāthaprabhāvataḥ |
brāhmaṇe saṅgame tatra dhyāyamāne vṛṣadhvajam
||63||निष्पापास्ते दिवं याताः सोमनाथप्रभावतः ।
ब्राह्मणे सङ्गमे तत्र ध्यायमाने वृषध्वजम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
somanāthaprabhāvo'yaṃ śṛṇuṣvaikamanā vidhim |
aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ sarvakālaṃ raverdine
||64||सोमनाथप्रभावोऽयं शृणुष्वैकमना विधिम् ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं रवेर्दिने
viśeṣācchuklapakṣe cetsūryavāreṇa saptamī |
upoṣya yo naro bhaktyā rātrau kurvīta jāgaram
||65||विशेषाच्छुक्लपक्षे चेत्सूर्यवारेण सप्तमी ।
उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्
pañcāmṛtena gavyena snāpayetparameśvaram |
śrīkhaṇḍena tato guṇṭhya puṣpadhūpādikaṃ dadet
||66||पञ्चामृतेन गव्येन स्नापयेत्परमेश्वरम् ।
श्रीखण्डेन ततो गुण्ठ्य पुष्पधूपादिकं ददेत्
ghṛtena bodhayeddīpaṃ nṛtyaṃ gītaṃ ca kārayet |
somavāre tathāṣṭamyāṃ prabhāte pūjayeddvijān
||67||घृतेन बोधयेद्दीपं नृत्यं गीतं च कारयेत् ।
सोमवारे तथाष्टम्यां प्रभाते पूजयेद्द्विजान्
jitakrodhānātmavataḥ paranindāvivarjitān |
sarvāṅgarucirāñchastān svadāraparipālakān
||68||जितक्रोधानात्मवतः परनिन्दाविवर्जितान् ।
सर्वाङ्गरुचिराञ्छस्तान् स्वदारपरिपालकान्
gāyatrīpāṭhamātrāṃśca vikarmaviratān sadā |
punarbhūvṛṣalīśūdrī careyuryasya mandire
||69||गायत्रीपाठमात्रांश्च विकर्मविरतान् सदा ।
पुनर्भूवृषलीशूद्री चरेयुर्यस्य मन्दिरे
dūrato'sau dvijastyājya ātmanaḥ śreya icchatā |
hīnāṅgānatiriktāṅgān yeṣāṃ pūrvāparaṃ na hi
||70||दूरतोऽसौ द्विजस्त्याज्य आत्मनः श्रेय इच्छता ।
हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् येषां पूर्वापरं न हि
vrate śrāddhe tathā dāne dūratastān vivarjayet |
āyasī taruṇī tulyā dvijāḥ svādhyāyavarjitāḥ
||71||व्रते श्राद्धे तथा दाने दूरतस्तान् विवर्जयेत् ।
आयसी तरुणी तुल्या द्विजाः स्वाध्यायवर्जिताः
ātmānaṃ saha yājyena pātayanti na saṃśayaḥ |
śālmalīnāvatulyāḥ syuḥ ṣaṭkarmaniratā dvijāḥ
||72||आत्मानं सह याज्येन पातयन्ति न संशयः ।
शाल्मलीनावतुल्याः स्युः षट्कर्मनिरता द्विजाः
dātāraṃ ca tathātmānaṃ tārayanti taranti ca |
śrāddhaṃ someśvare pārtha yaḥ kuryādgatamatsaraḥ
||73||दातारं च तथात्मानं तारयन्ति तरन्ति च ।
श्राद्धं सोमेश्वरे पार्थ यः कुर्याद्गतमत्सरः
pretāstasya hi suprītā yāvadābhūtasamplavam |
annaṃ vastraṃ hiraṇyaṃ ca yo dadyādagrajanmane
||74||प्रेतास्तस्य हि सुप्रीता यावदाभूतसम्प्लवम् ।
अन्नं वस्त्रं हिरण्यं च यो दद्यादग्रजन्मने
sa yāti śāṅkare loka iti me satyabhāṣitam |
hayaṃ yo yacchate tatra sampūrṇaṃ taruṇaṃ sitam
||75||स याति शाङ्करे लोक इति मे सत्यभाषितम् ।
हयं यो यच्छते तत्र सम्पूर्णं तरुणं सितम्
raktaṃ vā pītavarṇaṃ vā sarvalakṣaṇasaṃyutam |
kuṅkumena viliptāṅgāvagrajanmahayāvapi
||76||रक्तं वा पीतवर्णं वा सर्वलक्षणसंयुतम् ।
कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गावग्रजन्महयावपि
sragdāmabhūṣitau kāryau sitavastrāvaguṇṭhitau |
aṅghriḥ pradīyatāṃ skandhe madīye hayamāruha
||77||स्रग्दामभूषितौ कार्यौ सितवस्त्रावगुण्ठितौ ।
अङ्घ्रिः प्रदीयतां स्कन्धे मदीये हयमारुह
ārūḍhe brāhmaṇe brūyādbhāskaraḥ prīyatāmiti |
sa yāti śāṃkaraṃ lokaṃ sarvapāpavivarjitaḥ
||78||आरूढे ब्राह्मणे ब्रूयाद्भास्करः प्रीयतामिति ।
स याति शांकरं लोकं सर्वपापविवर्जितः
uparāge tu somasya tīrthaṃ gatvā jitendriyaḥ |
satyalokāccyutaścāpi rājā bhavati dhārmikaḥ
||79||उपरागे तु सोमस्य तीर्थं गत्वा जितेन्द्रियः ।
सत्यलोकाच्च्युतश्चापि राजा भवति धार्मिकः
tasya vāsaḥ sadā rājanna naśyati kadācana |
dīrghāyurjāyate putro bhāryā ca vaśavartinī
||80||तस्य वासः सदा राजन्न नश्यति कदाचन ।
दीर्घायुर्जायते पुत्रो भार्या च वशवर्तिनी
jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ sarvaduḥkhavivarjitaḥ |
sopavāso jitakrodho dhenuṃ dadyāddvijanmane
||81||जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वदुःखविवर्जितः ।
सोपवासो जितक्रोधो धेनुं दद्याद्द्विजन्मने
savatsāṃ kṣīrasaṃyuktāṃ śvetavastrāvalokitām |
śabalāṃ pītavarṇāṃ ca dhūmrāṃ vā nīlakarburām
||82||सवत्सां क्षीरसंयुक्तां श्वेतवस्त्रावलोकिताम् ।
शबलां पीतवर्णां च धूम्रां वा नीलकर्बुराम्
kapilāṃ vā savatsāṃ ca ghaṇṭābharaṇabhūṣitām |
rūpyakhurāṃ kāṃsyadohāṃ svarṇaśṛṅgīṃ nareśvara
||83||कपिलां वा सवत्सां च घण्टाभरणभूषिताम् ।
रूप्यखुरां कांस्यदोहां स्वर्णशृङ्गीं नरेश्वर
śvetayā vardhate vaṃśo raktā saubhāgyavardhinī |
śabalā pītavarṇā ca duḥkhaghnyau saṃprakīrtite
||84||श्वेतया वर्धते वंशो रक्ता सौभाग्यवर्धिनी ।
शबला पीतवर्णा च दुःखघ्न्यौ संप्रकीर्तिते
kapilā nāśayetpāpaṃ saptajanmasamudbhavam |
satyalokamavāpnoti gopradāyī nareśvara
||85||कपिला नाशयेत्पापं सप्तजन्मसमुद्भवम् ।
सत्यलोकमवाप्नोति गोप्रदायी नरेश्वर
pakṣānte'tha vyatīpāte vai dhṛtau ravisaṃkrame |
dinakṣaye gajacchāyāṃ grahaṇe bhāskarasya ca
||86||पक्षान्तेऽथ व्यतीपाते वै धृतौ रविसंक्रमे ।
दिनक्षये गजच्छायां ग्रहणे भास्करस्य च
ye vrajanti mahātmānaḥ saṅgame suradurlabhe |
mṛdāvaguṇṭhayitvā tu cātmānaṃ saṅgame viśet
||87||ये व्रजन्ति महात्मानः सङ्गमे सुरदुर्लभे ।
मृदावगुण्ठयित्वा तु चात्मानं सङ्गमे विशेत्
hṛdayāntarjale jāpyā prāṇāyāmo'thavā nṛpa |
gāyatrī vaiṣṇavī caiva saurī śaivī yadṛcchayā |
te'pi pāpaiḥ pramucyanta ityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||88||हृदयान्तर्जले जाप्या प्राणायामोऽथवा नृप ।
गायत्री वैष्णवी चैव सौरी शैवी यदृच्छया ।
तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्त इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
jagatīṃ somanāthasya yastu kuryātpradakṣiṇām |
pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasuṃdharā
||89||जगतीं सोमनाथस्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणाम् ।
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा
brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam |
bhrūṇahā svarṇahartā ca mucyante nātra saṃśayaḥ
||90||ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम् ।
भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च मुच्यन्ते नात्र संशयः
tīrthākhyānamidaṃ puṇyaṃ yaḥ śṛṇoti jitendriyaḥ |
vyādhito mucyate rogī cārogī sukhamāpnuyāt
||91||तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः शृणोति जितेन्द्रियः ।
व्याधितो मुच्यते रोगी चारोगी सुखमाप्नुयात्
yatte saṃdahyate cetaḥ śṛṇu tanme yudhiṣṭhira |
naikāpi nṛpa loke'smin bhrūṇahatyā sudustyajā
||92||यत्ते संदह्यते चेतः शृणु तन्मे युधिष्ठिर ।
नैकापि नृप लोकेऽस्मिन् भ्रूणहत्या सुदुस्त्यजा
kimu ṣaḍviṃśatiṃ pārtha prāpa yāḥ kṣaṇadākaraḥ |
so'pi tīrthamidaṃ prāpya tapastaptvā suduścaram
||93||किमु षड्विंशतिं पार्थ प्राप याः क्षणदाकरः ।
सोऽपि तीर्थमिदं प्राप्य तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम्
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ śītaraśmirabhūtsukhī |
śrūyate nṛpa paurāṇī gāthā gītā maharṣibhiḥ
||94||विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शीतरश्मिरभूत्सुखी ।
श्रूयते नृप पौराणी गाथा गीता महर्षिभिः
liṅgaṃ pratiṣṭhitaṃ hyekaṃ daśabhrūṇahanaṃ bhavet |
ato liṅgatrayaṃ somaḥ sthāpayāmāsa bhārata
||95||लिङ्गं प्रतिष्ठितं ह्येकं दशभ्रूणहनं भवेत् ।
अतो लिङ्गत्रयं सोमः स्थापयामास भारत
revaurisaṃgame hyādyaṃ dvitīyaṃ bhṛgukacchake |
tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpya prabhāse tu tṛtīyakam
||96||रेवौरिसंगमे ह्याद्यं द्वितीयं भृगुकच्छके ।
ततः सिद्धिं परां प्राप्य प्रभासे तु तृतीयकम्
iti te kathitaṃ sarvaṃ tīrthamāhātmyamuttamam |
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ saṃśuddhikṛnnṛṇām
||97||इति ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।
धर्म्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं संशुद्धिकृन्नृणाम्
putrārthī labhate putrānniṣkāmaḥ svargamāpnuyāt |
mucyate sarvapāpebhyastīrthaṃ kṛtvā paraṃ nṛpa
||98||पुत्रार्थी लभते पुत्रान्निष्कामः स्वर्गमाप्नुयात् ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तीर्थं कृत्वा परं नृप
etatte sarvamākhyātaṃ somanāthasya yatphalam |
śrutvā putramavāpnoti snātvā cāṣṭau na saṃśayaḥ
||99||एतत्ते सर्वमाख्यातं सोमनाथस्य यत्फलम् ।
श्रुत्वा पुत्रमवाप्नोति स्नात्वा चाष्टौ न संशयः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe somanāthatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcāśītitamo'dhyāyaḥ ||