mārkaṇḍeyakṛtapotārdhārohaṇavṛttāntavarṇanam
yudhiṣṭhira uvāca
saptakalpakṣayā ghorāstvayā dṛṣṭā mahāmune |
na cāpīhāsti bhagavandīrghāyuriha kaścana
||1||सप्तकल्पक्षया घोरास्त्वया दृष्टा महामुने ।
न चापीहास्ति भगवन्दीर्घायुरिह कश्चन
tvayā hyekārṇave suptaḥ padmanābhaḥ surārihā |
dṛṣṭaḥ sahasracaraṇaḥ sahasranayanodaraḥ
||2||त्वया ह्येकार्णवे सुप्तः पद्मनाभः सुरारिहा ।
दृष्टः सहस्रचरणः सहस्रनयनोदरः
tvaṃ kilānugrahāttasya dahyamāne carācare |
na kṣayaṃ samanuprāpto varadānānmahātmanaḥ
||3||त्वं किलानुग्रहात्तस्य दह्यमाने चराचरे ।
न क्षयं समनुप्राप्तो वरदानान्महात्मनः
kiṃ tvayāścaryabhūtaṃ hi dṛṣṭaṃ ca bhramatānagha |
etadācakṣva bhagavanparaṃ kautūhalaṃ hi me
||4||किं त्वयाश्चर्यभूतं हि दृष्टं च भ्रमतानघ ।
एतदाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे
samprāpte ca mahāghore yugasyānte mahākṣaye |
anāvṛṣṭihate loke purā varṣaśatādhike
||5||सम्प्राप्ते च महाघोरे युगस्यान्ते महाक्षये ।
अनावृष्टिहते लोके पुरा वर्षशताधिके
auṣadhīnāṃ kṣaye ghore devadānavavarjite |
nirvīrye nirvaṣaṭkāre kalinā dūṣite bhṛśam
||6||औषधीनां क्षये घोरे देवदानववर्जिते ।
निर्वीर्ये निर्वषट्कारे कलिना दूषिते भृशम्
saritsarastaḍāgeṣu palvalopavaneṣu ca |
saṃśuṣkeṣu tadā brahmannirākāre yugakṣaye
||7||सरित्सरस्तडागेषु पल्वलोपवनेषु च ।
संशुष्केषु तदा ब्रह्मन्निराकारे युगक्षये
janaṃ prāpte maharloke brahmakṣatraviśādayaḥ |
ṛṣayaśca mahātmāno divyatejaḥsamanvitāḥ
||8||जनं प्राप्ते महर्लोके ब्रह्मक्षत्रविशादयः ।
ऋषयश्च महात्मानो दिव्यतेजःसमन्विताः
sthitāni kāni bhūtāni gatānyeva mahāmune |
etatsarvaṃ mahābhāga kathayasva pṛthakpṛthak
||9||स्थितानि कानि भूतानि गतान्येव महामुने ।
एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व पृथक्पृथक्
bhūtāni kāni viprendra kathaṃ siddhimavāpnuyāt |
brahmaviṣṇvindrarudrāṇāṃ kāle prāpte sudāruṇe
||10||भूतानि कानि विप्रेन्द्र कथं सिद्धिमवाप्नुयात् ।
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां काले प्राप्ते सुदारुणे
evamuktastataḥ so'tha dharmarājena dhīmatā |
mārkaṇḍaḥ pratyuvācedamṛṣisaṃghaiḥ samāvṛtaḥ
||11||एवमुक्तस्ततः सोऽथ धर्मराजेन धीमता ।
मार्कण्डः प्रत्युवाचेदमृषिसंघैः समावृतः
śrīmārkaṇḍeya uvāca
śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve tvayā saha nareśvara |
mahatpurāṇaṃ pūrvoktaṃ śaṃbhunā vāyudaivate
||12||शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वया सह नरेश्वर ।
महत्पुराणं पूर्वोक्तं शंभुना वायुदैवते
vāyoḥ sakāśātskandena śrutametatpurātanam |
vasiṣṭhaḥ śrutavāṃstasmātparāśarastataḥ param
||13||वायोः सकाशात्स्कन्देन श्रुतमेतत्पुरातनम् ।
वसिष्ठः श्रुतवांस्तस्मात्पराशरस्ततः परम्
tasmācca jātūkarṇyena tasmāccaiva maharṣibhiḥ |
evaṃ paramparāproktaṃ śatasaṃkhyairdvijottamaiḥ
||14||तस्माच्च जातूकर्ण्येन तस्माच्चैव महर्षिभिः ।
एवं परम्पराप्रोक्तं शतसंख्यैर्द्विजोत्तमैः
saṃhitā śatasāhasrī puroktā śaṃbhunā kila |
āloḍya sarvaśāstrāṇi vadārthaṃ tattvataḥ purā
||15||संहिता शतसाहस्री पुरोक्ता शंभुना किल ।
आलोड्य सर्वशास्त्राणि वदार्थं तत्त्वतः पुरा
yugarūpeṇa sā paścāccaturdhā viniyojitā |
madaprajñānusāreṇa narāṇāṃ tu maharṣibhiḥ
||16||युगरूपेण सा पश्चाच्चतुर्धा विनियोजिता ।
मदप्रज्ञानुसारेण नराणां तु महर्षिभिः
ārādhya paśubhartāraṃ mayā pūrvaṃ maheśvaram |
purāṇaṃ śrutametaddhi tatte vakṣyāmyaśeṣataḥ
||17||आराध्य पशुभर्तारं मया पूर्वं महेश्वरम् ।
पुराणं श्रुतमेतद्धि तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः
yacchrutvā mucyate jantuḥ sarvapāpairnareśvara |
mānasaiḥ karmajaiścaiva saptajanmasu saṃcitaiḥ
||18||यच्छ्रुत्वा मुच्यते जन्तुः सर्वपापैर्नरेश्वर ।
मानसैः कर्मजैश्चैव सप्तजन्मसु संचितैः
saptakalpakṣayā ghorā mayā dṛṣṭāḥ punaḥpunaḥ |
prasādāddevadevasya viṣṇośca parameṣṭhinaḥ
||19||सप्तकल्पक्षया घोरा मया दृष्टाः पुनःपुनः ।
प्रसादाद्देवदेवस्य विष्णोश्च परमेष्ठिनः
dvādaśādityanirdagdhe jagatyekārṇavīkṛte |
śrānto'haṃ vibhramaṃstatra taranbāhubhirarṇavam
||20||द्वादशादित्यनिर्दग्धे जगत्येकार्णवीकृते ।
श्रान्तोऽहं विभ्रमंस्तत्र तरन्बाहुभिरर्णवम्
athāhaṃ salile rājannādityasamarūpiṇam |
purā puruṣamadrākṣamanādinidhanaṃ prabhum
||21||अथाहं सलिले राजन्नादित्यसमरूपिणम् ।
पुरा पुरुषमद्राक्षमनादिनिधनं प्रभुम्
śṛṅgaṃ caivādrirājasya bhāsayantaṃ diśo daśa |
dvitīyo'nyo manurdṛṣṭaḥ putrapautrasamanvitaḥ
||22||शृङ्गं चैवाद्रिराजस्य भासयन्तं दिशो दश ।
द्वितीयोऽन्यो मनुर्दृष्टः पुत्रपौत्रसमन्वितः
agādhe bhramate so'pi tamobhūte mahārṇave |
aviśramanmuhūrtaṃ tu cakrārūḍha iva bhraman
||23||अगाधे भ्रमते सोऽपि तमोभूते महार्णवे ।
अविश्रमन्मुहूर्तं तु चक्रारूढ इव भ्रमन्
athāhaṃ bhayādudvignastaranbāhubhirarṇavam |
tatrastho'haṃ mahāmatsyamapaśyaṃ madasaṃyutam
||24||अथाहं भयादुद्विग्नस्तरन्बाहुभिरर्णवम् ।
तत्रस्थोऽहं महामत्स्यमपश्यं मदसंयुतम्
tato'bravītsa māṃ dṛṣṭvā ehyehīti ca bhārata |
paraṃ pradhānaḥ sarveṣāṃ matsyarūpo maheśvaraḥ
||25||ततोऽब्रवीत्स मां दृष्ट्वा एह्येहीति च भारत ।
परं प्रधानः सर्वेषां मत्स्यरूपो महेश्वरः
tato'haṃ tvarayā gatvā tanmukhe manujeśvara |
suśrānto vigatajñānaḥ paraṃ nirvedamāgataḥ
||26||ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर ।
सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः
tato'drākṣaṃ samudrānte mahadāvartasaṃkulām |
udyattaraṃgasalilāṃ phenapuñjāṭṭahāsinīm
||27||ततोऽद्राक्षं समुद्रान्ते महदावर्तसंकुलाम् ।
उद्यत्तरंगसलिलां फेनपुञ्जाट्टहासिनीम्
nadīṃ kāmagamāṃ puṇyāṃ jhaṣamīnasamākulām |
nadyāstasyāstu madhyasthā pramadā kāmarūpiṇī
||28||नदीं कामगमां पुण्यां झषमीनसमाकुलाम् ।
नद्यास्तस्यास्तु मध्यस्था प्रमदा कामरूपिणी
nīlotpaladalaśyāmā mahatprakṣobhavāhinī |
divyahāṭakacitrāṅgī kanakojjvalaśobhitā
||29||नीलोत्पलदलश्यामा महत्प्रक्षोभवाहिनी ।
दिव्यहाटकचित्राङ्गी कनकोज्ज्वलशोभिता
dvābhyāṃ saṃgṛhya jānubhyāṃ mahatpotaṃ vyavasthitā |
tāṃ manuḥ pratyuvācedaṃ kā tvaṃ divyavarāṅgane
||30||द्वाभ्यां संगृह्य जानुभ्यां महत्पोतं व्यवस्थिता ।
तां मनुः प्रत्युवाचेदं का त्वं दिव्यवराङ्गने
tiṣṭhase kena kāryeṇa tvamatra surasundari |
surāsuragaṇe naṣṭe bhramase līlayārṇave
||31||तिष्ठसे केन कार्येण त्वमत्र सुरसुन्दरि ।
सुरासुरगणे नष्टे भ्रमसे लीलयार्णवे
saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ kṣayaṃ prāptā hyanekaśaḥ |
tvamekā tu kathaṃ sādhvi tiṣṭhase kāraṇaṃ mahat |
śrotumicchāmyahaṃ devi kathayasva hyaśeṣataḥ
||32||सरितः सागराः शैलाः क्षयं प्राप्ता ह्यनेकशः ।
त्वमेका तु कथं साध्वि तिष्ठसे कारणं महत् ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं देवि कथयस्व ह्यशेषतः
abalovāca
īśvarāṅgasamudbhūtā hyamṛtānāma viśrutā |
saritpāpaharā puṇyā māmāśritya bhayaṃ kutaḥ
||33||ईश्वराङ्गसमुद्भूता ह्यमृतानाम विश्रुता ।
सरित्पापहरा पुण्या मामाश्रित्य भयं कुतः
sāhaṃ potamimaṃ tubhyaṃ gṛhītvā hyāgatā dvija |
na hyasya potasya kṣayo yatra tiṣṭhati śaṃkaraḥ
||34||साहं पोतमिमं तुभ्यं गृहीत्वा ह्यागता द्विज ।
न ह्यस्य पोतस्य क्षयो यत्र तिष्ठति शंकरः
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vismayotphullalocanaḥ |
manunā saha rājendra potārūḍho hyahaṃ tadā
||35||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
मनुना सह राजेन्द्र पोतारूढो ह्यहं तदा
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā praṇamya śirasā vibhum |
vyāpinaṃ parameśānamastauṣamabhayapradam
||36||कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम् ।
व्यापिनं परमेशानमस्तौषमभयप्रदम्
sadyojātāya devāya vāmadevāya vai namaḥ |
bhave bhave namastubhyaṃ bhaktigamyāya te namaḥ
||37||सद्योजाताय देवाय वामदेवाय वै नमः ।
भवे भवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः
bhūrbhuvāya namastubhyaṃ rāmajyeṣṭhāya vai namaḥ |
namaste bhadrakālāya kalirūpāya vai namaḥ
||38||भूर्भुवाय नमस्तुभ्यं रामज्येष्ठाय वै नमः ।
नमस्ते भद्रकालाय कलिरूपाय वै नमः
acintyāvyaktarūpāya mahādevāya dhāmane |
vidmahe devadevāya tanno rudra namonamaḥ
||39||अचिन्त्याव्यक्तरूपाय महादेवाय धामने ।
विद्महे देवदेवाय तन्नो रुद्र नमोनमः
jagatsṛṣṭivināśānāṃ kāraṇāya namonamaḥ |
evaṃ stuto mahādevaḥ pūrvaṃ sṛṣṭayā mayānagha
||40||जगत्सृष्टिविनाशानां कारणाय नमोनमः ।
एवं स्तुतो महादेवः पूर्वं सृष्टया मयानघ
prasanno māvadatpaścādvaraṃ varaya suvrata
||41||प्रसन्नो मावदत्पश्चाद्वरं वरय सुव्रत
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye mārkaṇḍeyadharmarājasaṃvāde kalpakṣaye mārkaṇḍeyakṛtapotārdhārohaṇavṛttāntavarṇanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||