tīrthayātrādividhānaviśeṣakathanam
mārkaṇḍeya uvāca
etāni tava saṃkṣepātprādhānyātkathitāni ca |
na śakto vistarādvaktuṃ saṃkhyāṃ tīrtheṣu pāṇḍava
||1||एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च ।
न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव
eṣā pavitrā vimalā nadī trailokyaviśrutā |
narmadā saritāṃ śreṣṭhā mahādevasya vallabhā
||2||एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता ।
नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा
manasā saṃsmaredyastu narmadāṃ satataṃ nṛpa |
cāndrāyaṇaśatasyāśu labhate phalamuttamam
||3||मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप ।
चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्
aśraddadhānāḥ puruṣā nāstikāścātra ye sthitāḥ |
patanti narake ghore prāhaivaṃ parameśvaraḥ
||4||अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः ।
पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः
narmadāṃ sevate nityaṃ svayaṃ devo maheśvaraḥ |
tena puṇyā nadī jñeyā brahmahatyāpahāriṇī
||5||नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः ।
तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी
iyaṃ māheśvarī gaṅgā maheśvaratanūdbhavā |
proktā dakṣiṇagaṅgeti bhāratasya yudhiṣṭhira
||6||इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा ।
प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर
jāhnavī vaiṣṇavī gaṅgā brāhmī gaṅgā sarasvatī |
iyaṃ māheśvarī gaṅgā revā nāstyatra saṃśayaḥ
||7||जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती ।
इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः
yathā hi puruṣe devastraimūrtatvamupāśritaḥ |
brahmaviṣṇumaheśākhyaṃ na bhedastatra vai yathā |
tathā sarittraye pārtha bhedaṃ manasi mā kṛthāḥ
||8||यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः ।
ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा ।
तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः
koṭiśo hyatra tīrthāni lakṣaśaścāpi bhārata |
tathā sahasraśo revātīradvayagatāni tu
||9||कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत ।
तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु
vṛkṣāntarikṣasaṃsthāni jalasthalagatāni ca |
kaḥ śaktastāni nirṇetuṃ vāgīśo vā maheśvaraḥ
||10||वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च ।
कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः
smaraṇājjanmajanitaṃ darśanācca trijanmajam |
saptajanmakṛtaṃ naśyetpāpaṃ revāvagāhanāt
||11||स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् ।
सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्
devakāryaṃ kṛtaṃ tena agnayo vidhivaddhutāḥ |
vedā adhītāścatvāro yena revāvagāhitā
||12||देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः ।
वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता
prādhānyāccāpi saṃkṣepāttīrthānyuktāni te mayā |
na śakyo vistaraḥ pārtha śrotuṃ vaktuṃ ca vai mayā
||13||प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया ।
न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया
yudhiṣṭhira uvāca
vidhānaṃ ca yamāṃścaiva niyamāṃśca vadasva me |
prāyaścittārthagamane ko vidhistaṃ vadasva me
||14||विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे ।
प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja yacchreyaḥ pāralaukikam |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathājñānaṃ vadāmi te
||15||साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते
adhruveṇa śarīreṇa dhruvaṃ karma samācaret |
avaśyameva yāsyanti prāṇāḥ prāghūrṇikā iva
||16||अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् ।
अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव
dānaṃ vittādṛtaṃ vācaḥ kīrtidharmau tathā khyuṣaḥ |
paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet
||17||दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः ।
परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्
asminmahāmohamaye kaṭāhe sūryāgninā rātridivendhanena |
māsartudarvīparighaṭṭanena bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā
||18||अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन ।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता
jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi |
nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ
||19||ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः
mantre tīrthe dvije deve daivajñe bheṣaje gurau |
yādṛśī bhāvanā yasya siddhirbhavati tādṛśī
||20||मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ ।
यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha
||21||अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह
yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ |
na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim
||22||यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्
santīha vividhopāyā nṛṇāṃ dehaviśodhanāḥ |
tīrthasevāsamaṃ nāsti svaśarīrasya śodhanam
||23||सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः ।
तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्
kṛcchracāndrāyaṇādyairvā dvitīyaṃ tīrthasevayā |
yadā tīrthaṃ samuddiśya prayāti puruṣo nṛpa |
tadā devāśca pitarastaṃ vrajantyanu khecarāḥ
||24||कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया ।
यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप ।
तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः
paramā modapūrṇāste prayāntyasyānuyāyinaḥ |
kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ samāpṛcchaya tu devatām
||25||परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः ।
कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्
iṣṭabandhūṃśca viṣṇuṃ ca śaṅkaraṃ sagaṇeśvaram |
vrajeddvijābhyanujñāto gṛhītvā niyamānapi
||26||इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् ।
व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि
ekāśanaṃ brahmacaryaṃ bhūśayyāṃ satyavāditām |
varjanaṃ ca parānnasya pratigrahavivarjanam
||27||एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् ।
वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्
varjayitvā tathā drohavañcanādi nṛpottama |
sādhuveṣaṃ samāsthāya vinayena vibhūṣitaḥ
||28||वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम ।
साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः
dambhāhaṅkāramukto yaḥ sa tīrthaphalamaśnute |
yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam
||29||दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते ।
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute |
akrodhanaśca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ
||30||विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ।
अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः
ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute |
muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ
||31||आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते ।
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः
varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām |
snānaṃ surārcanaṃ caiva śrāddhe vai piṇḍapātanam
||32||वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ।
स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्
viprāṇāṃ bhojanaṃ śaktyā sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ |
prāyaścittanimittaṃ ca yo vrajedyatamānasaḥ
||33||विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः ।
प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः
tasyāpi ca vidhiṃ vakṣye śṛṇu pārtha samāhitaḥ |
ekāśanaṃ brahmacaryamakṣāralavaṇāśanam
||34||तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः ।
एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्
snātvā tīrthābhigamanaṃ haviṣyaikānnabhojanam |
varjayetpatitālāpaṃ bahubhāṣaṇameva ca
||35||स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् ।
वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च
parīvādaṃ parānnaṃ ca nīcasaṅgaṃ vivarjayet |
vrajecca nirupānatko vasāno vāsasī śuciḥ
||36||परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् ।
व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः
saṃkalpaṃ manasā kṛtvā brāhmaṇānujñayā vrajet |
tīrthe gatvā tathā snātvā kṛtvā caiva surārcanam
||37||संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् ।
तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्
duṣkarmato vimuktaḥ syādanutāpī bhavedyadi |
vede tīrthe ca deve ca daivajñe cauṣadhe gurau
||38||दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि ।
वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ
yādṛśī bhāvanā yasya siddhirbhavati tādṛśī |
uktatīrthaphalānāṃ ca purāṇeṣu smṛtiṣvapi
||39||यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी ।
उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि
arthavādabhavāṃ śaṅkāṃ vihāya bharatarṣabha |
kṛtvā vicāraṃ śāstroktaṃ parikalpya yathocitam
||40||अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ ।
कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्
kāyena kṛcchracaraṇe hyaśaktānāṃ viśuddhaye |
jñātvā tīrthāviśeṣaṃ hi prāyaścittaṃ samācaret
||41||कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये ।
ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्
tacchṛṇuṣva mahārāja narmadāyāṃ yathocitam |
caturviṃśatisaṃkhyebhyo yojanebhyo vrajennaraḥ
||42||तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् ।
चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः
caturviṃśatikṛcchrāṇāṃ phalamāpnoti śobhanam |
ata ūrdhvaṃ yojaneṣu pādakṛcchramudāhṛtaḥ
||43||चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् ।
अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः
tanmadhye ca mahārāja yo vrajecchuddhikāṅkṣayā |
yojane yojane tasya prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ
||44||तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया ।
योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः
praṇavākhye mahārāja tathā revorisaṃgame |
bhṛgukṣetre tathā gatvā phalaṃ taddviguṇaṃ smṛtam
||45||प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे ।
भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्
saṅgame devanadyāśca śūlabhede nṛpottama |
dviguṇaṃ pādahīnaṃ syātkarajāsaṃgame tathā
||46||सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम ।
द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा
eraṇḍīsaṅgame tadvatkapilāyāśca saṃgame |
kecittriguṇitaṃ prāhuḥ kubjārevotthasaṅgame
||47||एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे ।
केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे
oṃkāre ca mahārāja tadapi syātsamañjasam |
saṅgameṣu tathānyāsāṃ nadīnāṃ revayā saha
||48||ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् ।
सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह
prāhuste sārdhakṛcchraṃ vai phalaṃ pūrvaṃ yudhiṣṭhira |
triguṇaṃ kṛcchramāpnoti revāsāgarasaṅgame
||49||प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर ।
त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे
kṛcchraṃ caturguṇaṃ proktaṃ śuklatīrthe yudhiṣṭhira |
yojane yojane gatvā caturviṃśatiyojanam |
tatra tatra vasedyastu suciraṃ nṛvarottama
||50||कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर ।
योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् ।
तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम
revāsevāsamācāraḥ saṃyuktaḥ śuddhabuddhimān |
dambhāhaṅkārarahitaḥ śuddhyarthaṃ sa vimucyate
||51||रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् ।
दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते
iti te kathitaṃ pārtha prāyaścittārthalakṣaṇam |
revāyātrāvidhānaṃ ca guhyametadyudhiṣṭhira
||52||इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् ।
रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर
yudhiṣṭhira uvāca
yojanasya pramāṇaṃ me vada tvaṃ munisattama |
yajjñātvā niścitaṃ me syānmanaḥśuddhestu kāraṇam
||53||योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम ।
यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्
mārkaṇḍeya uvāca
śṛṇu pāṇḍava vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanasya yat |
tathā yātrāviśeṣeṇa viśeṣaṃ kṛcchrasambhavam
||54||शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् ।
तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्
tiryagyavodarāṇyaṣṭāvūrdhvā vā vrīhayastrayaḥ |
pramāṇamaṅgulasyāhurvitastirdvādaśāṃgulā
||55||तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः ।
प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला
vitastidvitayaṃ hastaścaturhastaṃ dhanuḥ smṛtam |
sa eva daṇḍo gadito viśeṣajñairyudhiṣṭhira
||56||वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् ।
स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर
dhanuḥsahasre dve krośaścatuḥkrośaṃ ca yojanam |
etadyojanamānaṃ te kathitaṃ bharatarṣabha
||57||धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् ।
एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ
yena yātrāṃ vrajan vetti phalamānaṃ nijārjitam |
uktaṃ kṛcchraphalaṃ tīrthe jalarūpe nṛpottama
||58||येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् ।
उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम
yathāviśeṣaṃ te vacmi pūrvokte tatra tatra ca |
tanme śṛṇu mahīpāla śraddadhānāya kathyate
||59||यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च ।
तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते
yasmiṃstīrthe hi yatproktaṃ phalaṃ kṛcchrādikaṃ nṛpa |
tatrāpyupoṣaṇātkṛcchraphalaṃ prāpnotyathādhikam
||60||यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप ।
तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्
dinajāpyācca labhate phalaṃ kṛcchrasya śaktitaḥ |
tatra vikhyātadeveśaṃ snātvā dṛṣṭvābhipūjya ca
||61||दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः ।
तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च
praṇamya labhate pārtha phalaṃ kṛcchrabhavaṃ sudhīḥ |
tīrthe mukhyaphalaṃ snānāddvitīyaṃ cāpyupoṣaṇāt
||62||प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः ।
तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्
tṛtīyaṃ khyātadevasya darśanābhyarcanādibhiḥ |
caturthaṃ jāpyayogena dehaśaktyā tvaharniśam
||63||तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः ।
चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्
pañcamaṃ sarvatīrtheṣu kalpanīyaṃ hi dūrataḥ |
tīrastho yojanādarvāgdaśāṃśaṃ labhate phalam
||64||पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः ।
तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्
uktatīrthaphalātpārtha nātra kāryā vicāraṇā
||65||उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा
upavāsena sahitaṃ mahānadyāṃ hi majjanam |
apyarvāgyojanātpārtha dadyātkṛcchraphalaṃ nṛṇām
||66||उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् ।
अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्
ṣaḍyojanavahā kulya nadyo'lpā dvādaśaiva ca |
caturviṃśatigā nadyo mahānadyastato'dhikāḥ
||67||षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च ।
चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthayātrādividhānaviśeṣakathanaṃ nāma saptaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||