revāmāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
narmadāyāstu māhātmyaṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
tatte'haṃ sampravakṣyāmi yattvayā paripṛcchitam
||2||नर्मदायास्तु माहात्म्यं कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यत्त्वया परिपृच्छितम्
vistaraṃ narmadāyāstu tīrthānāṃ munisattama |
ko'nyaḥ śakto'sti vai vaktumṛte brahmāṇamīśvaram
||3||विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम ।
कोऽन्यः शक्तोऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्
etameva purā praśnaṃ pṛṣṭavāñjanamejayaḥ |
vaiśaṃpāyanasaṃjñaṃ tu śiṣyaṃ dvaipāyanasya ha
||4||एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः ।
वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह
revātīrthāśritaṃ puṇyaṃ tatte vakṣyāmi śaunaka |
purā pārīkṣito rājā yajñādīkṣāsu dīkṣitaḥ
||5||रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक ।
पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः
saṃbhṛte tu havirdravye vartamāneṣu karmasu |
āsīneṣu dvijāgryeṣu hūyamāne hutāśane
||6||संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु ।
आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने
vartamānāsu sarvatra tathā dharmakathāsu ca |
śrūyamāṇe tathā śabde janairukte tvaharniśam
||7||वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च ।
श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम्
yajñabhūmau kulapate dīyatāṃ bhujyatāmiti |
vividhāṃśca vinodānvai kurvāṇeṣu vinodiṣu
||8||यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यतामिति ।
विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु
evaṃvidhe vartamāne yajñe svargasadaḥsame |
vaiśaṃpāyanamāsīnaṃ papraccha janamejayaḥ
||9||एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे ।
वैशंपायनमासीनं पप्रच्छ जनमेजयः
janamejaya uvāca
dvaipāyanaprasādena jñānavānasi me mataḥ |
vaiśaṃpāyana tasmāttvāṃ pṛcchāmi ṛṣisannidhau
||10||द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः ।
वैशंपायन तस्मात्त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ
brūhi me tvaṃ purāvṛttaṃ pitṛṇāṃ tīrthasevanam |
ciraṃ nānāvidhānkleśān prāptāsta iti me śrutam
||11||ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितृणां तीर्थसेवनम् ।
चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्
kathaṃ dyūtajitāḥ pārthā mama pūrvapitāmahāḥ |
āsamudrāṃ mahīṃ vipra bhramantastīrthalobhataḥ
||12||कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः ।
आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः
kena te sahitāstāta bhūmibhāgānanekaśaḥ |
ceruḥ kathaya tatsarvaṃ sarvajño'si mato mama
||13||केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः ।
चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञोऽसि मतो मम
vaiśaṃpāyana uvāca
kathayiṣyāmi bhūnātha yatpṛṣṭaṃ tu tvayā'nagha |
namaskṛtya virūpākṣaṃ vedavyāsaṃ mahākavim
||15||कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ ।
नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्
pitāmahāstu te pañca pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā |
uṣitvā brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ kāmyake vana uttame
||16||पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया ।
उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे
pradhānoddālake tatra kaśyapo'tha mahāmatiḥ |
vibhāṇḍakaśca rājendra muruścaiva mahāmuniḥ
||17||प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपोऽथ महामतिः ।
विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः
pulastyo lomaśaścaiva tathānye putrapautriṇaḥ |
snātvā niḥśeṣatīrtheṣu gatāste vindhyaparvatam
||18||पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः ।
स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम्
te ca tatrāśramaṃ puṇyaṃ sarvairvṛkṣaiḥ samākulam |
campakaiḥ karṇakāraiśca punnāgairnāgakesaraiḥ
||19||ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम् ।
चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः
bakulaiḥ kovidāraiśca dāḍimairupaśobhitam |
puṣpitairarjunaiścaiva bilvapāṭalaketakaiḥ
||20||बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् ।
पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः
kadambāmramadhūkaiśca nimbajambīratindukaiḥ |
nālikeraiḥ kapitthaiśca kharjūrapanasaistathā
||21||कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः ।
नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा
nānādrumalatākīrṇaṃ nānāvallībhirāvṛtam |
sapuṣpaṃ phalitaṃ kāntaṃ vanaṃ caitrarathaṃ yathā
||22||नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम् ।
सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा
jalāśrayaistu vipulaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitam |
sitotpalaiśca saṃchannaṃ nīlapītaiḥ sitāruṇaiḥ
||23||जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम् ।
सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः
haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam |
āḍīkākabalākābhiḥ sevitaṃ kokilādibhiḥ
||24||हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ।
आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः
siṃhairvyāghrairvarāhaiśca gajaiścaiva mahotkaṭaiḥ |
mahiṣaiśca mahākāyaiḥ kuraṅgaiścitrakaiḥ śaśaiḥ
||25||सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः ।
महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश्चित्रकैः शशैः
gaṇḍakaiścaiva khaḍgaiśca gomāyusurabhī yutam |
sāraṅgairmallakaiścaiva dvipadaiśca catuṣpadaiḥ
||26||गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम् ।
सारङ्गैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः
tathāca kokilākīrṇaṃ manaḥkāntaṃ suśobhitam |
jīvaṃjīvakasaṃghaiśca nānāpakṣisamāyutam
||27||तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् ।
जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम्
duḥkhaśokavinirmuktaṃ sattvotkaṭamanoramam |
kṣuttṛṣārahitaṃ kāntaṃ sarvavyādhivivarjitam
||28||दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् ।
क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्
siṃhīstanaṃ pibantyatra kuraṃgāḥ snehasaṃyutam |
mārjāramūṣakau cobhāvavalehata unmukhau
||29||सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् ।
मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ
pañcāsyāḥ potakebhāśca bhoginastu kalāpinaḥ |
dṛṣṭvā tadvipinaṃ ramyaṃ praviṣṭāḥ pāṇḍunandanāḥ
||30||पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः ।
दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः
mārkaṇḍaṃ dṛṣṭavāṃstatra taruṇādityasannibham |
ṛṣibhiḥ sevyamānaṃ tu nānāśāstraviśāradaiḥ
||31||मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम् ।
ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः
kulīnaiḥ sattvasampannaiḥ śaucācārasamanvitaiḥ |
dhīsaṃgataiḥ kṣamāyuktaistrisaṃdhyaṃ japatatparaiḥ
||32||कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः ।
धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः
ṛgyajuḥsāmavihitairmantrairhomaparāyaṇaiḥ |
kecitpañcāgnimadhyasthāḥ kecidekāntasaṃsthitāḥ
||33||ऋग्यजुःसामविहितैर्मन्त्रैर्होमपरायणैः ।
केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः
ūrdhvabāhunirālambā ādityabhramaṇāḥ pare |
sāyaṃprātarbhujaścānye ekāhārāstathā pare
||34||ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे ।
सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे
dvādaśāhāttathā cānye anye māsārdhabhojanāḥ |
darśe darśe tathā cānye anye śaivālabhojanāḥ
||35||द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः ।
दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः
piṇyākamapare'bhujan kecitpālāśabhojanāḥ |
apare niyatāhārā vāyubhakṣyāmbubhojanāḥ
||36||पिण्याकमपरेऽभुजन् केचित्पालाशभोजनाः ।
अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः
evaṃbhūtaistathā vṛddhaiḥ sevyate munipuṃgavaiḥ |
tato dharmasutaḥ śrīmānāśramaṃ taṃ praviśya saḥ
||37||एवंभूतैस्तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः ।
ततो धर्मसुतः श्रीमानाश्रमं तं प्रविश्य सः
dṛṣṭvā munivaraṃ śāntaṃ dhyāyamānaṃ paraṃ padam |
prādakṣiṇyena sahasā daṇḍavatpatito'grataḥ
||38||दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम् ।
प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितोऽग्रतः
bhaktyānupatitaṃ dṛṣṭvā cirādādāya locanam |
ko bhavānityuvācedaṃ dharmaṃ dhīmānapṛcchata
||39||भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम् ।
को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत
tasya tadvacanaṃ śrutvā dārakastatsamīpagaḥ |
āhāyaṃ dharmarājaste darśanārthaṃ samāgataḥ
||40||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः ।
आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः
tacchrutvādārakeṇoktaṃ vacanaṃ prāha sādaraḥ |
ehyehi vatsavatseti kiṃcitsthānāccalanmuniḥ |
taṃ tu snehādupāghrāya āsane upaveśayat
||41||तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः ।
एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित्स्थानाच्चलन्मुनिः ।
तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत्
upaviṣṭe sabhāyāṃ tu pūjāṃ kṛtvā yathāvidhi |
vanyairdhānyaiḥ phalairmūlai rasaiścaiva pṛthagvidhaiḥ
||42||उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि ।
वन्यैर्धान्यैः फलैर्मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः
pāṇḍavā brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ yathāyogyaṃ prapūjitāḥ |
muhūrtādatha viśramya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
||43||पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः ।
मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
pṛcchati sma muniśreṣṭhaṃ kautūhalasamanvitaḥ |
bhagavansarvalokānāṃ dīrghāyustvaṃ mato mama
||44||पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः ।
भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम
saptakalpānaśeṣeṇa kathayasva mamānagha |
kalpakṣaye'pi lokasya sthāvarasyetarasya ca
||45||सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ ।
कल्पक्षयेऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च
na vinaṣṭo'si viprendra kathaṃ vā kena hetunā |
gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ samudrāntāśca yā mune
||46||न विनष्टोऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना ।
गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने
tāsāṃ madhye sthitāḥ kāḥ svitkāścaiva pralayaṃ gatāḥ |
kā nu puṇyajalā nityaṃ kānu na kṣayamāgatā
||47||तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः ।
का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता
etatkathaya me tāta prasannenāntarātmanā |
śrotumicchāmyaśeṣeṇa ṛṣibhiḥ saha bāndhavaiḥ
||48||एतत्कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना ।
श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sādhusādhu mahāprājña dharmaputra yudhiṣṭhira |
kathayāmi yathā nyāyaṃ yatpṛcchasi mamānagha
||49||साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर ।
कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ rudrabhāṣitam |
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||50||सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम् ।
यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु
aśvamedha sahasreṇa vājapeyaśatena ca |
tatphalaṃ samavāpnoti rājannāstyatra saṃśayaḥ
||51||अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च ।
तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः
brahmaghnaśca surāpī ca steyī goghnaśca yo naraḥ |
mucyate sarvapāpebhyo rudrasya vacanaṃ yathā
||52||ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा
gaṅgā tu saritāṃ śreṣṭhā tathā caiva sarasvatī |
kāverī devikā caiva sindhuḥ sālakuṭī tathā
||53||गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती ।
कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा
sarayūḥ śatarudrā ca mahī carmilayā saha |
godāvarī tathā puṇyā tathaiva yamunā nadī
||54||सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह ।
गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी
payoṣṇī ca śatadruśca tathā dharmanadī śubhā |
etāścānyāśca saritaḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ
||55||पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा ।
एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः
kiṃ tu te kāraṇaṃ tāta vakṣyāmi nṛpasattama |
samudrāḥ saritaḥ sarvāḥ kalpe kalpe kṣayaṃ gatāḥ
||56||किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम ।
समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः
saptakalpakṣaye kṣīṇe na mṛtā tena narmadā |
narmadaikaiva rājendra paraṃ tiṣṭhetsaridvarā
||57||सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा ।
नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत्सरिद्वरा
toyapūrṇā mahābhāga munisaṃghairabhiṣṭutā |
gaṃgādyāḥ saritaścānyāḥ kalpe kalpe kṣayaṃ gatāḥ
||58||तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता ।
गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः
eṣā devī purā dṛṣṭā tena vakṣyāmi te'nagha
||59||एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe revāmāhātmyavarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||