trijātakaviśuddhaye'gnikuṃḍamāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
tataste brāhmaṇāḥ sarve gatakopā dadhurmatim ||
yajñakarmasu gārhasthye putrapautrasamudbhave
||1||ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे गतकोपा दधुर्मतिम् ॥
यज्ञकर्मसु गार्हस्थ्ये पुत्रपौत्रसमुद्भवे
etasminnaṃtare rājā sa tānprāptāndvijottamān ||
śrutvā bhakti samāyuktaḥ praṇāmārthamupāgataḥ
||2||एतस्मिन्नंतरे राजा स तान्प्राप्तान्द्विजोत्तमान् ॥
श्रुत्वा भक्ति समायुक्तः प्रणामार्थमुपागतः
śrutvā kopagatāṃ vārtāmupaśāmakṛtāṃ tathā ||
gārhasthyāpratipannānāṃ vākyairbhāryāsamudbhavaiḥ
||3||श्रुत्वा कोपगतां वार्तामुपशामकृतां तथा ॥
गार्हस्थ्याप्रतिपन्नानां वाक्यैर्भार्यासमुद्भवैः
tataḥ praṇamya tānsarvānsāṣṭāṃgaṃ sa mahīpatiḥ ||
tataḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ provāca vinataḥ sthitaḥ
||4||ततः प्रणम्य तान्सर्वान्साष्टांगं स महीपतिः ॥
ततः कृतांजलिपुटः प्रोवाच विनतः स्थितः
yuṣmadīyaprasādena saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam ||
mayā rogavināśena tasmādbrūta karomi kim
||5||युष्मदीयप्रसादेन संप्राप्तं जन्मनः फलम् ॥
मया रोगविनाशेन तस्माद्ब्रूत करोमि किम्
brāhmaṇā ūcuḥ
bhāryayā tava rājeṃdra vayaṃ sarvatra vāsinaḥ ||
nītāḥ kṛtārthatāṃ dattvā ratnāni vividhāni ca
||6||भार्यया तव राजेंद्र वयं सर्वत्र वासिनः ॥
नीताः कृतार्थतां दत्त्वा रत्नानि विविधानि च
tasmātpuravaraṃ kṛtvā kṣetre'traiva suśobhane ||
asmākaṃ dehi gārhasthyaṃ yena samyakprajāyate
||7||तस्मात्पुरवरं कृत्वा क्षेत्रेऽत्रैव सुशोभने ॥
अस्माकं देहि गार्हस्थ्यं येन सम्यक्प्रजायते
yajāmo vividhairyajñaiḥ sadā saṃpūrṇadakṣiṇaiḥ |
imaṃ lokaṃ paraṃ caiva sādhayāmaḥ sadāsthitāḥ
||8||यजामो विविधैर्यज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः ।
इमं लोकं परं चैव साधयामः सदास्थिताः
tacchrutvā pārthivo hṛṣṭastathetyuktvā tataḥ param ||
anukūladine prāpte śilpānāhūya bhūriśaḥ
||9||तच्छ्रुत्वा पार्थिवो हृष्टस्तथेत्युक्त्वा ततः परम् ॥
अनुकूलदिने प्राप्ते शिल्पानाहूय भूरिशः
puraṃ prakalpayāmāsa bahuprākārasaṃkulam ||
prākāraparikhāyuktaṃ gopuraiḥ samalaṃkṛtam
||10||पुरं प्रकल्पयामास बहुप्राकारसंकुलम् ॥
प्राकारपरिखायुक्तं गोपुरैः समलंकृतम्
athāṣṭaṣaṣṭiviprāṇāṃ tatra madhye nṛpottamaḥ ||
aṣṭaṣaṣṭigṛhāṇyeva cakāra subṛhaṃti ca
||11||अथाष्टषष्टिविप्राणां तत्र मध्ये नृपोत्तमः ॥
अष्टषष्टिगृहाण्येव चकार सुबृहंति च
mattavāraṇajuṣṭāni dīrghikāsahitāni ca ||
gṛhodyānaiḥ sametāni yathā rājagṛhāṇi ca
||12||मत्तवारणजुष्टानि दीर्घिकासहितानि च ॥
गृहोद्यानैः समेतानि यथा राजगृहाणि च
tathā kṛtvā'tha ratnaughaiḥ pūrayitvā tathā paraiḥ|
dadau tebhyo aṣṭaṣaṣṭiṃ ca grāmāṇāṃ tadanaṃtaram
||13||तथा कृत्वाऽथ रत्नौघैः पूरयित्वा तथा परैः।
ददौ तेभ्यो अष्टषष्टिं च ग्रामाणां तदनंतरम्
tataḥ sarvānsamāhūya putrapautrāṃstadagrataḥ ||
provāca tāranādena śrūyatāṃ jalpato mama
||14||ततः सर्वान्समाहूय पुत्रपौत्रांस्तदग्रतः ॥
प्रोवाच तारनादेन श्रूयतां जल्पतो मम
etatpuraṃ mayā dattamebhirgrāmaiḥ samanvitam ||
etebhyo brāhmaṇeṃdrebhyaḥ śraddhāpūtena cetasā
||15||एतत्पुरं मया दत्तमेभिर्ग्रामैः समन्वितम् ॥
एतेभ्यो ब्राह्मणेंद्रेभ्यः श्रद्धापूतेन चेतसा
tasmādrakṣā prakartavyā yathā na syātkṣatiḥ kvacit ||
kaṣṭaṃ vā brāhmaṇeṃdrāṇāṃ tathā caiva parābhavam
||16||तस्माद्रक्षा प्रकर्तव्या यथा न स्यात्क्षतिः क्वचित् ॥
कष्टं वा ब्राह्मणेंद्राणां तथा चैव पराभवम्
asmadvaṃśasamudbhūto yastvetāṃstoṣayiṣyati ||
anyo vā bhūpatirvṛddhimagryāṃ nūnaṃ sa yāsyati
||17||अस्मद्वंशसमुद्भूतो यस्त्वेतांस्तोषयिष्यति ॥
अन्यो वा भूपतिर्वृद्धिमग्र्यां नूनं स यास्यति
yaścāparādhasaṃyuktānetānkhedaṃ nayiṣyati ||
yojayiṣyati vā kleśairvividhairvā parābhavaiḥ ||
sa śatrubhiḥ parābhūto veṣṭito vividhairgadaiḥ
||18||यश्चापराधसंयुक्तानेतान्खेदं नयिष्यति ॥
योजयिष्यति वा क्लेशैर्विविधैर्वा पराभवैः ॥
स शत्रुभिः पराभूतो वेष्टितो विविधैर्गदैः
iha loke viyogādīnprāpya kleśānsudāruṇān ||
rauravādiṣu raudreṣu narakeṣu prayāsyati
||19||इह लोके वियोगादीन्प्राप्य क्लेशान्सुदारुणान् ॥
रौरवादिषु रौद्रेषु नरकेषु प्रयास्यति
evamuktvā tataḥ sarvaṃ teṣāṃ kṛtyaṃ mahīpatiḥ ||
svayamevākaronnityaṃ divārātramataṃdritaḥ
||20||एवमुक्त्वा ततः सर्वं तेषां कृत्यं महीपतिः ॥
स्वयमेवाकरोन्नित्यं दिवारात्रमतंद्रितः
atha tā brāhmaṇeṃdrāṇāṃ bhāryāḥ sarvāḥ dvijottamāḥ ||
damayaṃtyāḥ samāsādya prāsādaṃ snehavatsalāḥ
||21||अथ ता ब्राह्मणेंद्राणां भार्याः सर्वाः द्विजोत्तमाः ॥
दमयंत्याः समासाद्य प्रासादं स्नेहवत्सलाः
kuṃkumāgarukarpūraiḥ puṣpairgaṃdhaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
tadarccā pūjayāmāsuḥ sa ca rājā dinedine
||22||कुंकुमागरुकर्पूरैः पुष्पैर्गंधैः पृथग्विधैः ॥
तदर्च्चा पूजयामासुः स च राजा दिनेदिने
atha tāḥ procuranyonyaṃ tāpasyastatpuraḥ sthitāḥ ||
tasyabhūpasya saṃtoṣaṃ janayaṃtyo dvijottamāḥ
||23||अथ ताः प्रोचुरन्योन्यं तापस्यस्तत्पुरः स्थिताः ॥
तस्यभूपस्य संतोषं जनयंत्यो द्विजोत्तमाः
yadāsmākaṃ gṛhe vṛddhiḥ kadācitsaṃbhaviṣyati ||
tadagrataśca paścācca damayaṃtyāḥ prapūjanam ||
kariṣyāmo na saṃdehaḥ sarvakṛtyeṣu sarvadā
||24||यदास्माकं गृहे वृद्धिः कदाचित्संभविष्यति ॥
तदग्रतश्च पश्चाच्च दमयंत्याः प्रपूजनम् ॥
करिष्यामो न संदेहः सर्वकृत्येषु सर्वदा
enāṃ dṛṣṭvā kumārī yā vedimadhyaṃ gamiṣyati ||
sā bhaviṣyatyasaṃdehaḥ patyuḥ prāṇasamā sadā
||25||एनां दृष्ट्वा कुमारी या वेदिमध्यं गमिष्यति ॥
सा भविष्यत्यसंदेहः पत्युः प्राणसमा सदा
tasmātsarvaprayatnena kanyāyajña upasthite ||
damayaṃtī pradraṣṭavyā pūjanīyā prayatnataḥ
||26||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कन्यायज्ञ उपस्थिते ॥
दमयंती प्रद्रष्टव्या पूजनीया प्रयत्नतः
sūta uvāca
evaṃ tatra pure tena bhūbhujā sumahātmanā |
aṣṭaṣaṣṭiṃ ca saṃsthāpya gotrāṇāṃ nirvṛtiḥ kṛtā
||27||एवं तत्र पुरे तेन भूभुजा सुमहात्मना ।
अष्टषष्टिं च संस्थाप्य गोत्राणां निर्वृतिः कृता
teṣāmapi ca catvāri gotrāṇyura gajādbhayāt ||
gatāni tatra yatra syustāni pūrvodbhavāni ca |
catuḥṣaṣṭiḥ sthitā tatra pure śeṣā dvijanmanām
||28||तेषामपि च चत्वारि गोत्राण्युर गजाद्भयात् ॥
गतानि तत्र यत्र स्युस्तानि पूर्वोद्भवानि च ।
चतुःषष्टिः स्थिता तत्र पुरे शेषा द्विजन्मनाम्
ṛṣaya ūcuḥ
kīdṛṅanāgabhayaṃ teṣāṃ yena te vigatā vibho |
parityajya nijaṃ sthānametanno vistarādvada
||29||कीदृङनागभयं तेषां येन ते विगता विभो ।
परित्यज्य निजं स्थानमेतन्नो विस्तराद्वद
sūta uvāca
ānarttādhipatiḥ pūrvamāsīnnāmnā prabhaṃjanaḥ ||
dharmajñaḥ supratāpī ca parapakṣakṣayāvahaḥ
||30||आनर्त्ताधिपतिः पूर्वमासीन्नाम्ना प्रभंजनः ॥
धर्मज्ञः सुप्रतापी च परपक्षक्षयावहः
tatastasya suto jajñe prāpte vayasi paścime ||
aniṣṭasthānasaṃstheṣu graheṣu dvija sattamāḥ
||3||ततस्तस्य सुतो जज्ञे प्राप्ते वयसि पश्चिमे ॥
अनिष्टस्थानसंस्थेषु ग्रहेषु द्विज सत्तमाः
tatastena samāhūya daivajñāñchāstrapaṃḍitān|
teṣāṃ niveditaṃ sarvaṃ kālaṃ tasya samudbhavam
||32||ततस्तेन समाहूय दैवज्ञाञ्छास्त्रपंडितान्।
तेषां निवेदितं सर्वं कालं तस्य समुद्भवम्
daivajñā ūcuḥ
eṣa te pṛthivīpāla jātaḥ putraḥ sugarhita|
kāle 'niṣṭaprade raudre gaṃḍāṃta tritayodbhave.33 ||
kathaṃcidapi yadyeṣa jīvayiṣyati pārthiva|
pitṛmātṛpurārthe ca deśānutsādayiṣyati
||34||एष ते पृथिवीपाल जातः पुत्रः सुगर्हित।
काले ऽनिष्टप्रदे रौद्रे गंडांत त्रितयोद्भवे.३३ ॥
कथंचिदपि यद्येष जीवयिष्यति पार्थिव।
पितृमातृपुरार्थे च देशानुत्सादयिष्यति
rājovāca
asti kaścidupāyo'tra daivo vā mānuṣo'pi vā ||
yena saṃjāyate kṣemaṃ putrasya viṣayasya ca
||35||अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा ॥
येन संजायते क्षेमं पुत्रस्य विषयस्य च
brāhmaṇā ūcuḥ
yathā samutthitaṃ yaṃtraṃ yaṃtreṇa pratihanyate ||
yathā bāṇaprahārāṇāṃ kavacaṃ vāraṇaṃ bhaveta ||
tathā grahavikārāṇāṃ śāṃtirbhavati vāraṇam
||36||यथा समुत्थितं यंत्रं यंत्रेण प्रतिहन्यते ॥
यथा बाणप्रहाराणां कवचं वारणं भवेत ॥
तथा ग्रहविकाराणां शांतिर्भवति वारणम्
tasmānnityamanudvignaḥ śāṃtikaṃ kuru bhūpate ||
yena sarve grahāḥ saumyā jāyaṃte ca śubhāvahāḥ
||37||तस्मान्नित्यमनुद्विग्नः शांतिकं कुरु भूपते ॥
येन सर्वे ग्रहाः सौम्या जायंते च शुभावहाः
aniṣṭasthānasaṃstheṣu graheṣu viṣameṣu ca ||
tataḥ sa satvaṃ gatvā camatkārapuraṃ nṛpaḥ
||38||अनिष्टस्थानसंस्थेषु ग्रहेषु विषमेषु च ॥
ततः स सत्वं गत्वा चमत्कारपुरं नृपः
tatra viprānsamāveśya sarvānprovāca sādaram|
vayaṃ yuṣmatprasādena rājyaṃ kurmaḥ sadaiva hi
||39||तत्र विप्रान्समावेश्य सर्वान्प्रोवाच सादरम्।
वयं युष्मत्प्रसादेन राज्यं कुर्मः सदैव हि
ye 'tītā ye bhaviṣyaṃti vaṃśe 'smākaṃ nṛpottamāḥ ||
bhavaṃto 'tra gatisteṣāṃ sasyānāṃ nīrado yathā
||40||ये ऽतीता ये भविष्यंति वंशे ऽस्माकं नृपोत्तमाः ॥
भवंतो ऽत्र गतिस्तेषां सस्यानां नीरदो यथा
yadatra matsuto jāto duṣṭasthānasthitairgrahaiḥ ||
daivajñaiḥ śāṃtikaṃ proktaṃ tasyāniṣṭasya śāṃtidam
||41||यदत्र मत्सुतो जातो दुष्टस्थानस्थितैर्ग्रहैः ॥
दैवज्ञैः शांतिकं प्रोक्तं तस्यानिष्टस्य शांतिदम्
tasmātkuruta vipreṃdrā yathoktaṃ śāṃtikaṃ mama ||
na putraśca rāṣṭraṃ ca vibhavaśca vivardhate
||42||तस्मात्कुरुत विप्रेंद्रा यथोक्तं शांतिकं मम ॥
न पुत्रश्च राष्ट्रं च विभवश्च विवर्धते
tataste brāhmaṇāḥ procuḥ saṃmaṃtryā'tha parasparam ||
kṣemāya tava bhūnātha kariṣyāmo'tra śāṃtikam ||
'
||43||ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुः संमंत्र्याऽथ परस्परम् ॥
क्षेमाय तव भूनाथ करिष्यामोऽत्र शांतिकम् ॥
'
sadeva niyatāḥ saṃtaḥ śāṃtāḥ ṣoḍaśa te dvijāḥ ||
upahārāḥ sadā preṣyāstvayā bhaktyā mahīpate ||
māsāṃte cābhiṣekaśca grāhyo rudraghaṭodbhavaḥ
||44||सदेव नियताः संतः शांताः षोडश ते द्विजाः ॥
उपहाराः सदा प्रेष्यास्त्वया भक्त्या महीपते ॥
मासांते चाभिषेकश्च ग्राह्यो रुद्रघटोद्भवः
evaṃ prakurvatastubhyaṃ putro vṛddhiṃ prayāsyati |
tathā rāṣṭraṃ ca kośaśca yaccānyadapi kiṃcana
||45||एवं प्रकुर्वतस्तुभ्यं पुत्रो वृद्धिं प्रयास्यति ।
तथा राष्ट्रं च कोशश्च यच्चान्यदपि किंचन
tataḥ praṇamya tānhṛṣṭo gatvā nijaniveśanam ||
utsavaṃ putrajanmotthaṃ cakre taiḥ preritaḥ sadā
||46||ततः प्रणम्य तान्हृष्टो गत्वा निजनिवेशनम् ॥
उत्सवं पुत्रजन्मोत्थं चक्रे तैः प्रेरितः सदा
saṃbhārānpreṣayāmāsa camatkārapure tataḥ ||
māsāṃte cābhiṣekaśca grāhyo vai vidhipūrvakam
||47||संभारान्प्रेषयामास चमत्कारपुरे ततः ॥
मासांते चाभिषेकश्च ग्राह्यो वै विधिपूर्वकम्
te'pi brāhmaṇaśārdūlāścātuścaraṇasaṃbhavāḥ ||
krameṇa śāṃtikaṃ cakrurbrahmacaryaparāyaṇāḥ
||48||तेऽपि ब्राह्मणशार्दूलाश्चातुश्चरणसंभवाः ॥
क्रमेण शांतिकं चक्रुर्ब्रह्मचर्यपरायणाः
māsaṃ māsaṃ prati sadā śāṃtā dāṃtā jiteṃdriyāḥ ||
tato māsā vasāne'nye cakrustacchāṃtikaṃ dvijāḥ
||49||मासं मासं प्रति सदा शांता दांता जितेंद्रियाः ॥
ततो मासा वसानेऽन्ये चक्रुस्तच्छांतिकं द्विजाः
so'pi rājā'tha māsāṃte samāgatya subhaktitaḥ ||
abhiṣekaṃ samādāya pūjayitvā dvijottamān
||50||सोऽपि राजाऽथ मासांते समागत्य सुभक्तितः ॥
अभिषेकं समादाय पूजयित्वा द्विजोत्तमान्
vāsobhirmukuṭaiścaiva gobhūdānena kevalam ||
saṃtarpyānyāṃstathā viprānsvasthānaṃ yāti bhūmipaḥ
||51||वासोभिर्मुकुटैश्चैव गोभूदानेन केवलम् ॥
संतर्प्यान्यांस्तथा विप्रान्स्वस्थानं याति भूमिपः
evaṃ pravartamāne ca śāṃtike tatra bhūpateḥ ||
jagāma sumahānkālaḥ kṣemārogyadhanāgamaiḥ
||52||एवं प्रवर्तमाने च शांतिके तत्र भूपतेः ॥
जगाम सुमहान्कालः क्षेमारोग्यधनागमैः
kasyacittvatha kālasya māsādāvapi bhūpateḥ ||
prārabdhe śāṃtike tasminmahāvyādhirajāyata
||53||कस्यचित्त्वथ कालस्य मासादावपि भूपतेः ॥
प्रारब्धे शांतिके तस्मिन्महाव्याधिरजायत
tatputrasya viśeṣeṇa tathaivāṃtaḥpurasya ca ||
rāṣṭrasya ca samagrasya vāhanānāṃ tathā kṣayaḥ
||54||तत्पुत्रस्य विशेषेण तथैवांतःपुरस्य च ॥
राष्ट्रस्य च समग्रस्य वाहनानां तथा क्षयः
sa tataḥ preṣayāmāsa śāṃtyarthaṃ tatra satpure ||
susaṃbhārānviśeṣeṇa dakṣiṇāśca viśeṣataḥ
||55||स ततः प्रेषयामास शांत्यर्थं तत्र सत्पुरे ॥
सुसंभारान्विशेषेण दक्षिणाश्च विशेषतः
yathāyathā dvijāstatra homaṃ kurvaṃti pāvake ||
tathā sarve viśeṣeṇa rogā vardhaṃti sarvaśaḥ
||56||यथायथा द्विजास्तत्र होमं कुर्वंति पावके ॥
तथा सर्वे विशेषेण रोगा वर्धंति सर्वशः
mriyante vājinastasya bṛhanto vāraṇāstathā ||
śatravaḥ sarvakāṣṭhāsu vigrahārthamupasthitāḥ
||57||म्रियन्ते वाजिनस्तस्य बृहन्तो वारणास्तथा ॥
शत्रवः सर्वकाष्ठासु विग्रहार्थमुपस्थिताः
tataḥ sa vyākulībhūto rogagrasto mahīpatiḥ ||
camatkārapuraṃ prāpya sarvānviprānuvāca ha
||58||ततः स व्याकुलीभूतो रोगग्रस्तो महीपतिः ॥
चमत्कारपुरं प्राप्य सर्वान्विप्रानुवाच ह
yuṣmābhiḥ svāmibhiḥ saṃsthairāpado'bhibhavaṃti mām ||
tatkimetanmahābhāgāḥ kṣīyante mama saṃpadaḥ ||
rogāścaiva vivardhaṃte śatrusaṃghaiḥ samanvitāḥ
||59||युष्माभिः स्वामिभिः संस्थैरापदोऽभिभवंति माम् ॥
तत्किमेतन्महाभागाः क्षीयन्ते मम संपदः ॥
रोगाश्चैव विवर्धंते शत्रुसंघैः समन्विताः
tasmādviśeṣato homaḥ kāryo rogapraśāṃtaye ||
. dānāni ca viśiṣṭāni pradāsyāmi dvijanmanām
||60||तस्माद्विशेषतो होमः कार्यो रोगप्रशांतये ॥
. दानानि च विशिष्टानि प्रदास्यामि द्विजन्मनाम्
tataste brāhmaṇāḥ sarve pratyakṣaṃ tasya bhūpateḥ ||
cakruḥ samāhitā bhūtvā śāṃtikaṃ taddhitāya ca
||61||ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः ॥
चक्रुः समाहिता भूत्वा शांतिकं तद्धिताय च
yathāyathā prayuñjīranhomāṃte susamā hitāḥ ||
tathātathāsya bhūpasya vṛddhiṃ rogaḥ pragacchati
||62||यथायथा प्रयुञ्जीरन्होमांते सुसमा हिताः ॥
तथातथास्य भूपस्य वृद्धिं रोगः प्रगच्छति
etasminnaṃtare kruddhāste sarve dvijasattamāḥ ||
grahānuddiśya sūryādīñchāpāya kṛtaniścayāḥ
||63||एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धास्ते सर्वे द्विजसत्तमाः ॥
ग्रहानुद्दिश्य सूर्यादीञ्छापाय कृतनिश्चयाः
brāhmaṇā ūcuḥ
pūjitā api sadbhaktyā vidhānena tathā grahāḥ ||
pīḍayaṃti puraṃ rājñaḥ saputrapaśubāṃdhavam
||69||पूजिता अपि सद्भक्त्या विधानेन तथा ग्रहाः ॥
पीडयंति पुरं राज्ञः सपुत्रपशुबांधवम्
evaṃ te niścayaṃ kṛtvā śucībhūya samāhitāḥ ||
yāvadyacchaṃti tacchāpaṃ grahebhyaḥ krodhamūrchitāḥ
||65||एवं ते निश्चयं कृत्वा शुचीभूय समाहिताः ॥
यावद्यच्छंति तच्छापं ग्रहेभ्यः क्रोधमूर्छिताः
tāvadvahniruvācedaṃ mūrto bhūtvā dvijottamān ||
mā prayacchata vipreṃdrāḥ śāpaṃ kopātkathaṃcana
||66||तावद्वह्निरुवाचेदं मूर्तो भूत्वा द्विजोत्तमान् ॥
मा प्रयच्छत विप्रेंद्राः शापं कोपात्कथंचन
grahebhyo doṣamuktebhyaḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama ||
māsimāsi prakurvaṃti homaṃ te ṣoḍaśa dvijāḥ
||67||ग्रहेभ्यो दोषमुक्तेभ्यः श्रूयतां वचनं मम ॥
मासिमासि प्रकुर्वंति होमं ते षोडश द्विजाः
teṣāṃ madhyasthitaścaikastrijāto brāhmaṇādhamaḥ ||
tena taddūṣitaṃ dravyaṃ samagraṃ homasaṃbhavam ||
mayā dattaṃ na gṛhṇaṃti te grahā bhāskarādayaḥ ||
tena kurvaṃti bhūpasya pīḍāmapyadhikāmimām
||69||तेषां मध्यस्थितश्चैकस्त्रिजातो ब्राह्मणाधमः ॥
तेन तद्दूषितं द्रव्यं समग्रं होमसंभवम् ॥
मया दत्तं न गृह्णंति ते ग्रहा भास्करादयः ॥
तेन कुर्वंति भूपस्य पीडामप्यधिकामिमाम्
tasmādenaṃ parityajya homaṃ kuruta mā ciram ||
yena prītiṃ parāṃ yāṃti grahāḥ sarve'rkapūrvakāḥ
||70||तस्मादेनं परित्यज्य होमं कुरुत मा चिरम् ॥
येन प्रीतिं परां यांति ग्रहाः सर्वेऽर्कपूर्वकाः
ārogyaśca bhavedrājā gataśatruḥ sutānvitaḥ ||
satataṃ sukhamabhyeti macchāṃtikaprabhāvataḥ
||71||आरोग्यश्च भवेद्राजा गतशत्रुः सुतान्वितः ॥
सततं सुखमभ्येति मच्छांतिकप्रभावतः
evamuktvā sa bhagavānvahniścādarśanaṃ gataḥ ||
te'pi viprā viṣaṇṇāsyā lajjayā parayā vṛtāḥ
||72||एवमुक्त्वा स भगवान्वह्निश्चादर्शनं गतः ॥
तेऽपि विप्रा विषण्णास्या लज्जया परया वृताः
tatastaṃ pāvakaṃ bhūyaḥ stuvaṃtastatra ca sthitāḥ ||
procurvaiśvānaraṃ brūhi trijāto yo'tra ca dvijaḥ
||73||ततस्तं पावकं भूयः स्तुवंतस्तत्र च स्थिताः ॥
प्रोचुर्वैश्वानरं ब्रूहि त्रिजातो योऽत्र च द्विजः
yena taṃ saṃparityajya kurmaḥ karma praśāṃtaye ||
niḥśeṣameva doṣāṇāṃ bhūpasyāsya mahātmanaḥ
||74||येन तं संपरित्यज्य कुर्मः कर्म प्रशांतये ॥
निःशेषमेव दोषाणां भूपस्यास्य महात्मनः
vahniruvāca
nāhaṃ doṣaṃ dvijedrāṇāṃ jānannapi kathaṃcana ||
bravīmi brāhmaṇā vandyā mama sarve dharātale
||75||नाहं दोषं द्विजेद्राणां जानन्नपि कथंचन ॥
ब्रवीमि ब्राह्मणा वन्द्या मम सर्वे धरातले
brāhmaṇā ūcuḥ
yadi taṃ brāhmaṇaṃ vahne nāsmākaṃ kīrtayiṣyasi ||
tatte śāpaṃ pradāsyāmastasmācchīghraṃ vadasva naḥ
||76||यदि तं ब्राह्मणं वह्ने नास्माकं कीर्तयिष्यसि ॥
तत्ते शापं प्रदास्यामस्तस्माच्छीघ्रं वदस्व नः
sūta uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vahnirbhayasamanvitaḥ ||
ciraṃ viciṃtayāmāsa kurve'taḥ kiṃ śubhāvaham
||77||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वह्निर्भयसमन्वितः ॥
चिरं विचिंतयामास कुर्वेऽतः किं शुभावहम्
brāhmaṇaṃ dūṣayiṣyāmi yadi tāvacca pātakam ||
bhaviṣyati na saṃdehaḥ śāpaścāpi tadudbhavaḥ
||78||ब्राह्मणं दूषयिष्यामि यदि तावच्च पातकम् ॥
भविष्यति न संदेहः शापश्चापि तदुद्भवः
kīrtayiṣyāmi vā naiva vidyamānaṃ dvijottamam ||
śapiṣyati na saṃdehaḥ kruddhā āśīviṣopamāḥ
||79||कीर्तयिष्यामि वा नैव विद्यमानं द्विजोत्तमम् ॥
शपिष्यति न संदेहः क्रुद्धा आशीविषोपमाः
evaṃ ciṃtayatastasya gātre svedo'bhavanmahān ||
yena tatpūritaṃ kuṇḍaṃ homārthaṃ yatprakalpitam
||80||एवं चिंतयतस्तस्य गात्रे स्वेदोऽभवन्महान् ॥
येन तत्पूरितं कुण्डं होमार्थं यत्प्रकल्पितम्
tataḥ provāca tānviprānkṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ|
vepamāno bhayatrastaḥkuṇḍānniṣkramya pāvakaḥ
||81||ततः प्रोवाच तान्विप्रान्कृतांजलिपुटः स्थितः।
वेपमानो भयत्रस्तःकुण्डान्निष्क्रम्य पावकः
nāhaṃ svajihvayā doṣaṃ brāhmaṇasya samudbhavam ||
kathañcitkīrtayiṣyāmi tasmācchṛṇvantu bho dvijāḥ
||92||नाहं स्वजिह्वया दोषं ब्राह्मणस्य समुद्भवम् ॥
कथञ्चित्कीर्तयिष्यामि तस्माच्छृण्वन्तु भो द्विजाः
atra sveda jale viprā ye sthitāḥ ṣoḍaśa dvijāḥ ||
te snānamadya kurvaṃtu praviśuddhyarthamātmanaḥ
||83||अत्र स्वेद जले विप्रा ये स्थिताः षोडश द्विजाः ॥
ते स्नानमद्य कुर्वंतु प्रविशुद्ध्यर्थमात्मनः
eteṣāṃ madhyago yaśca trijātaḥ sa bhaviṣyati ||
tasya visphoṭakairyuktaṃ snātasyāṃgaṃ bhaviṣyati
||84||एतेषां मध्यगो यश्च त्रिजातः स भविष्यति ॥
तस्य विस्फोटकैर्युक्तं स्नातस्यांगं भविष्यति
tataste brāhmaṇāḥ sarve kramāttatra nimajjanam ||
cakruḥ śuddhiṃ gatāścāpi muktvaikaṃ brāhmaṇaṃ tadā
||85||ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्रमात्तत्र निमज्जनम् ॥
चक्रुः शुद्धिं गताश्चापि मुक्त्वैकं ब्राह्मणं तदा
hāhākārastato jajñe mahāṃstatra janodbhavaḥ ||
dṛṣṭvā visphoṭakairyuktamakasmāttaṃ dvijottamam
||86||हाहाकारस्ततो जज्ञे महांस्तत्र जनोद्भवः ॥
दृष्ट्वा विस्फोटकैर्युक्तमकस्मात्तं द्विजोत्तमम्
so'pi lajjānvito vipraḥ kṛtvā'dho vadanaṃ tataḥ ||
niṣkrāṃto'tha sabhāmadhyātsthānādviprasamudbhavāt
||87||सोऽपि लज्जान्वितो विप्रः कृत्वाऽधो वदनं ततः ॥
निष्क्रांतोऽथ सभामध्यात्स्थानाद्विप्रसमुद्भवात्
vahniruvāca
etadvaḥ sādhitaṃ kṛtyaṃ mayā pūrvaṃ dvijottamāḥ|
tasmādyāsye nijaṃ sthānaṃ bhavadbhiḥ pāramāpitaḥ
||88||एतद्वः साधितं कृत्यं मया पूर्वं द्विजोत्तमाः।
तस्माद्यास्ये निजं स्थानं भवद्भिः पारमापितः
na vṛthā darśanaṃ me syādapi svapre dvijottamāḥ ||
tasmātsamprārthyatāṃ kiṃcidabhīṣṭaṃ hṛdi saṃsthitam
||89||न वृथा दर्शनं मे स्यादपि स्वप्रे द्विजोत्तमाः ॥
तस्मात्सम्प्रार्थ्यतां किंचिदभीष्टं हृदि संस्थितम्
brāhmaṇā ūcuḥ
etattava jalaṃ vahne svedajaṃ sarvadaiva tu ||
sthiraṃ bhavatu cātraiva viśuddhyarthaṃ dvijanmanām
||90||एतत्तव जलं वह्ने स्वेदजं सर्वदैव तु ॥
स्थिरं भवतु चात्रैव विशुद्ध्यर्थं द्विजन्मनाम्
anyajāto naro yo'tra prakaroti nimajjanam ||
tasya cihnaṃ tvayā kāryaṃ visphoṭakasamudbhavam
||91||अन्यजातो नरो योऽत्र प्रकरोति निमज्जनम् ॥
तस्य चिह्नं त्वया कार्यं विस्फोटकसमुद्भवम्
bāḍhamityeva sa procyā gatoṃ'tardhānameva hi ||
pāvakaste dvijāḥ sarve maṃtraṃ cakruḥ parasparam
||92||बाढमित्येव स प्रोच्या गतोंऽतर्धानमेव हि ॥
पावकस्ते द्विजाः सर्वे मंत्रं चक्रुः परस्परम्
adyaprabhṛti sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ samudbhavam ||
śuddhiratra prakartavyā pitṛmātṛsamuddbhavā
||93||अद्यप्रभृति सर्वेषां ब्राह्मणानां समुद्भवम् ॥
शुद्धिरत्र प्रकर्तव्या पितृमातृसमुद्द्भवा
' camatkārapurottho yaḥ kaścidvipraḥ prakīrtitaḥ ||
so'tra snāto viśuddhaśca vijñeyaḥ kulaputrakaḥ
||94||' चमत्कारपुरोत्थो यः कश्चिद्विप्रः प्रकीर्तितः ॥
सोऽत्र स्नातो विशुद्धश्च विज्ञेयः कुलपुत्रकः
tasmai kanyā pradātavyā sa śrāddhārho bhaviṣyati|
dharmakṛtyeṣu sarveṣu yojanīyaḥ sa eva hi
||95||तस्मै कन्या प्रदातव्या स श्राद्धार्हो भविष्यति।
धर्मकृत्येषु सर्वेषु योजनीयः स एव हि
aṣṭaṣaṣṭiṣu gotreṣu militeṣu yathākramam ||
tatpratyakṣaṃ viśuddho yaḥ sa śuddhaḥ paṃktipāvanaḥ
||96||अष्टषष्टिषु गोत्रेषु मिलितेषु यथाक्रमम् ॥
तत्प्रत्यक्षं विशुद्धो यः स शुद्धः पंक्तिपावनः
apavādāśca ye kecidbrahmahatyādikāḥ sthitāḥ ||
anye'pi durjanaiḥ proktā dharmasandehakārakāḥ
||97||अपवादाश्च ये केचिद्ब्रह्महत्यादिकाः स्थिताः ॥
अन्येऽपि दुर्जनैः प्रोक्ता धर्मसन्देहकारकाः
te sarve'tra viśuddhāḥ syurvijñeyāḥ kulaputrakāḥ ||
apavādāstathā cānye nāśaṃ yāsyaṃti cākhilāḥ
||98||ते सर्वेऽत्र विशुद्धाः स्युर्विज्ञेयाः कुलपुत्रकाः ॥
अपवादास्तथा चान्ये नाशं यास्यंति चाखिलाः
yāvannātra kṛtaṃ snānaṃ pratyakṣaṃ ca dvijanmanām ||
sarveṣāṃ tāvadevā'tra na sa vipro bhavetsphuṭam
||99||यावन्नात्र कृतं स्नानं प्रत्यक्षं च द्विजन्मनाम् ॥
सर्वेषां तावदेवाऽत्र न स विप्रो भवेत्स्फुटम्
sūta uvāca
evaṃ te samayaṃ kṛtvā camatkārapurodbhavāḥ ||
brāhmaṇāḥ śāṃtikaṃ cakrurhitārthaṃ tasya bhūpateḥ
||100||एवं ते समयं कृत्वा चमत्कारपुरोद्भवाः ॥
ब्राह्मणाः शांतिकं चक्रुर्हितार्थं तस्य भूपतेः
tasminkuṇḍe tataḥ snānaṃ kṛtaṃ sarvairmahātmabhiḥ ||
bhayatrastairviśuddhyarthaṃ śeṣairapi mahātmabhiḥ
||101||तस्मिन्कुण्डे ततः स्नानं कृतं सर्वैर्महात्मभिः ॥
भयत्रस्तैर्विशुद्ध्यर्थं शेषैरपि महात्मभिः
tato nīrogatāṃ prāptaḥ sa bhūpastatkṣaṇādvijāḥ ||
yastatra kurute snānamadyāpi dvijasattamāḥ
||102||ततो नीरोगतां प्राप्तः स भूपस्तत्क्षणाद्विजाः ॥
यस्तत्र कुरुते स्नानमद्यापि द्विजसत्तमाः
kārtikyāṃ paradārotthaiḥ sa vimucyeta pātakaiḥ ||
eṣāṃ yugatraye śuddhirāsīttatra dvijanmanām
||103||कार्तिक्यां परदारोत्थैः स विमुच्येत पातकैः ॥
एषां युगत्रये शुद्धिरासीत्तत्र द्विजन्मनाम्
kulaśīlavihīnānāmanyeṣāmapi pāpmanām ||
matvā kaliyugaṃ ghoraṃ paradārasuraṃjitam ||
tatra śuddhistataḥ sarvaiḥ kṛtā vipraiśca vācikā
||104||कुलशीलविहीनानामन्येषामपि पाप्मनाम् ॥
मत्वा कलियुगं घोरं परदारसुरंजितम् ॥
तत्र शुद्धिस्ततः सर्वैः कृता विप्रैश्च वाचिका
purato devadevasya brahmaṇo dvijasattamāḥ ||
pitṛmātṛjavaṃśasya viśuddhyarthamataṃdritaiḥ
||5||पुरतो देवदेवस्य ब्रह्मणो द्विजसत्तमाः ॥
पितृमातृजवंशस्य विशुद्ध्यर्थमतंद्रितैः
adyāpi kurute tatra yaḥ snānaṃ dvijasattamāḥ ||
trijāto dahyate tatra vahninā sa na saṃśayaḥ
||106||अद्यापि कुरुते तत्र यः स्नानं द्विजसत्तमाः ॥
त्रिजातो दह्यते तत्र वह्निना स न संशयः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakevarakṣetramāhātmye damayantyupākhyāne trijātakaviśuddhaye'gnikuṃḍamāhātmyavarṇanaṃnāma trayodaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 113 ||