hāṭakeśvarakṣetramāhātmye'jāgṛhotpattimāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
tathā'nyāpi ca tatrāsti devatā dvijasattamāḥ ||
ajāgṛheti vikhyātā sarvarogakṣayāvahā
||1||तथाऽन्यापि च तत्रास्ति देवता द्विजसत्तमाः ॥
अजागृहेति विख्याता सर्वरोगक्षयावहा
ajāpālo yadā rājā sarvalokahite rataḥ ||
ajārūpāḥ prayāṃti sma vyādhayaḥ sakalā dvijāḥ ||
tadā rātrau samānīya tasminsthāne dadhāti saḥ
||2||अजापालो यदा राजा सर्वलोकहिते रतः ॥
अजारूपाः प्रयांति स्म व्याधयः सकला द्विजाः ॥
तदा रात्रौ समानीय तस्मिन्स्थाने दधाति सः
tatastadāśrayātsthānamajāgṛhamiti smṛtam ||
sarvairjanairdharā pṛṣṭhedarśanādvyādhināśanam
||3||ततस्तदाश्रयात्स्थानमजागृहमिति स्मृतम् ॥
सर्वैर्जनैर्धरा पृष्ठेदर्शनाद्व्याधिनाशनम्
tatraiśvaryamabhūtpūrvaṃ yattadbrāhmaṇasattamāḥ ||
ahaṃ vaḥ kīrtayiṣyāmi śrotavyaṃ susamāhitaiḥ
||4||तत्रैश्वर्यमभूत्पूर्वं यत्तद्ब्राह्मणसत्तमाः ॥
अहं वः कीर्तयिष्यामि श्रोतव्यं सुसमाहितैः
tatrāgato dvijaḥ kaścitkṣetre tāpasarūpadhṛk ||
tīrthayātrāprasaṃgena rātrau prāptaḥ śramānvitaḥ
||5||तत्रागतो द्विजः कश्चित्क्षेत्रे तापसरूपधृक् ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन रात्रौ प्राप्तः श्रमान्वितः
ajāvṛṃdamathālokya niviṣṭaṃ susukhānvitam ||
romaṃtha karmasaṃyuktaṃ viśvastamakutobhayam
||6||अजावृंदमथालोक्य निविष्टं सुसुखान्वितम् ॥
रोमंथ कर्मसंयुक्तं विश्वस्तमकुतोभयम्
sa jñātvā mānuṣeṇātra bhavitavyamasaṃśayam ||
na śūnyāḥ paśavo rātrau sthāsyaṃti vijane vane
||7||स ज्ञात्वा मानुषेणात्र भवितव्यमसंशयम् ॥
न शून्याः पशवो रात्रौ स्थास्यंति विजने वने
tataḥ phūtkṛtya phūkṛtya divaṃ yāvanna saṃdadhe ||
kaścidvācaṃ prasuptaśca tāvattatraiva ciṃtayan
||8||ततः फूत्कृत्य फूकृत्य दिवं यावन्न संदधे ॥
कश्चिद्वाचं प्रसुप्तश्च तावत्तत्रैव चिंतयन्
avaśyaṃ mānuṣeṇātra paśūnāṃ rakṣaṇāya ca ||
āgaṃtavyaṃ kuto'pyāśu tasmāttiṣṭhāmi nirbhayaḥ
||9||अवश्यं मानुषेणात्र पशूनां रक्षणाय च ॥
आगंतव्यं कुतोऽप्याशु तस्मात्तिष्ठामि निर्भयः
evaṃ tasya prasuptasya gatā sā rajanī tataḥ ||
tatastvaritavattasya suśrāṃtasya dvijottamāḥ
||10||एवं तस्य प्रसुप्तस्य गता सा रजनी ततः ॥
ततस्त्वरितवत्तस्य सुश्रांतस्य द्विजोत्तमाः
atha yāvatprabhāte sa prapaśyati nijāṃ tanum ||
tāvatkuṣṭhādibhī rogaiḥ samaṃtātparivāritām
||11||अथ यावत्प्रभाते स प्रपश्यति निजां तनुम् ॥
तावत्कुष्ठादिभी रोगैः समंतात्परिवारिताम्
aśaktaścalituṃ sthānādapi caikaṃ padaṃ kvacit ||
tejo hīno'pi raudreṇa cintayāmāsa vai tataḥ
||12||अशक्तश्चलितुं स्थानादपि चैकं पदं क्वचित् ॥
तेजो हीनोऽपि रौद्रेण चिन्तयामास वै ततः
kimidaṃ kāraṇaṃ yena mamaiṣā saṃsthitā tanuḥ ||
akasmādeva rogo'yaṃ calituṃ naiva ca kṣamaḥ
||13||किमिदं कारणं येन ममैषा संस्थिता तनुः ॥
अकस्मादेव रोगोऽयं चलितुं नैव च क्षमः
evaṃ cintayamānasya tasya viprasya tatkṣaṇāt ||
dvādaśārkapratīkāśaḥ puruṣaḥ samupāgataḥ
||14||एवं चिन्तयमानस्य तस्य विप्रस्य तत्क्षणात् ॥
द्वादशार्कप्रतीकाशः पुरुषः समुपागतः
taṃ yūthaṃ kālayāmāsa tataḥ saṃjñābhirāhvayan ||
pṛthaktvena samādāya yaṣṭiṃ savyena pāṇinā
||15||तं यूथं कालयामास ततः संज्ञाभिराह्वयन् ॥
पृथक्त्वेन समादाय यष्टिं सव्येन पाणिना
athāpaśyatsa taṃ vipraṃ vyādhibhiḥ sarvato vṛtam ||
aśaktaṃ calituṃ kvāpi tataḥ provāca sādaram
||16||अथापश्यत्स तं विप्रं व्याधिभिः सर्वतो वृतम् ॥
अशक्तं चलितुं क्वापि ततः प्रोवाच सादरम्
kastvamevaṃvidhaḥ prāptaḥ sthāne cātra dvijottama ||
nāsti rājye mama vyādhiḥ kasyacitkutracitsphuṭam
||17||कस्त्वमेवंविधः प्राप्तः स्थाने चात्र द्विजोत्तम ॥
नास्ति राज्ये मम व्याधिः कस्यचित्कुत्रचित्स्फुटम्
ajonāma narendro'haṃ yadi te śrotramāgataḥ ||
vyādhīṃśca cchāgarūpeṇa rakṣāmi janakāraṇāt
||18||अजोनाम नरेन्द्रोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः ॥
व्याधींश्च च्छागरूपेण रक्षामि जनकारणात्
tasmādbrūhi śarīrastho yaste vyādhirvyavasthitaḥ ||
yenā'haṃ nigrahaṃ tasya karomi dvijasattama
||19||तस्माद्ब्रूहि शरीरस्थो यस्ते व्याधिर्व्यवस्थितः ॥
येनाऽहं निग्रहं तस्य करोमि द्विजसत्तम
brāhmaṇa uvāca
tīrthayātrāparo'haṃ ca bhramāmi kṣitimaṃḍale ||
krameṇā'tra samāyātaḥ kṣetre'sminhāṭakeśvare
||20||तीर्थयात्रापरोऽहं च भ्रमामि क्षितिमंडले ॥
क्रमेणाऽत्र समायातः क्षेत्रेऽस्मिन्हाटकेश्वरे
niśāvaktre nṛpaśreṣṭha vāsaḥ saṃciṃtito mayā ||
dṛṣṭvā'mūṃśca paśūnbhūpa mānuṣaṃ bhāvyameva hi
||21||निशावक्त्रे नृपश्रेष्ठ वासः संचिंतितो मया ॥
दृष्ट्वाऽमूंश्च पशून्भूप मानुषं भाव्यमेव हि
tataścātra prasupto'haṃ paśūnāmaṃtike nṛpa
||22||ततश्चात्र प्रसुप्तोऽहं पशूनामंतिके नृप
atha yāvatprabhāte'haṃ prapaśyāmi nijāṃ tanum ||
tāvatkuṣṭhādirogaiśca samaṃtātparivāritām
||23||अथ यावत्प्रभातेऽहं प्रपश्यामि निजां तनुम् ॥
तावत्कुष्ठादिरोगैश्च समंतात्परिवारिताम्
nānyatkiṃcinnṛpaśreṣṭha kāraṇaṃ vedmi tattvataḥ ||
kimetena nṛpaśreṣṭha bhūyobhūyaḥ prajalpatā ||
bahutvātkuru tasmānme yathā syānnīrujā tanuḥ
||24||नान्यत्किंचिन्नृपश्रेष्ठ कारणं वेद्मि तत्त्वतः ॥
किमेतेन नृपश्रेष्ठ भूयोभूयः प्रजल्पता ॥
बहुत्वात्कुरु तस्मान्मे यथा स्यान्नीरुजा तनुः
tataste vyādhayaḥ proktā ajāpālena bhūbhujā ||
kenājñā khaṃḍitā me'dya ko vadhyaḥ sāṃprataṃ mama
||25||ततस्ते व्याधयः प्रोक्ता अजापालेन भूभुजा ॥
केनाज्ञा खंडिता मेऽद्य को वध्यः सांप्रतं मम
vyādhaya ūcuḥ
mā kopaṃ kuru bhūpāla kṛtye'smiṃstvaṃ kathaṃcana ||
yasmādeṣa dvijo viṣṭaḥ sāṃprataṃ vyādhibhistribhiḥ
||26||मा कोपं कुरु भूपाल कृत्येऽस्मिंस्त्वं कथंचन ॥
यस्मादेष द्विजो विष्टः सांप्रतं व्याधिभिस्त्रिभिः
rājayakṣmā ca kuṣṭhaṃ ca pāmā ca dvijasattama ||
ete saṃsargajā doṣāstrayo'dyāpi prakīrtitāḥ
||27||राजयक्ष्मा च कुष्ठं च पामा च द्विजसत्तम ॥
एते संसर्गजा दोषास्त्रयोऽद्यापि प्रकीर्तिताः
eteṣāṃ prathamau yau dvau nivṛttirahitau smṛtau ||
auṣadhaiścaiva maṃtraiśca śeṣā nāśaṃ vrajaṃti ca
||28||एतेषां प्रथमौ यौ द्वौ निवृत्तिरहितौ स्मृतौ ॥
औषधैश्चैव मंत्रैश्च शेषा नाशं व्रजंति च
ābhyāṃ ca brahmaśāposti yena nāsti nivartanam ||
tasmādatra nṛpaśreṣṭha kuru yatte kṣamaṃ bhavet
||29||आभ्यां च ब्रह्मशापोस्ति येन नास्ति निवर्तनम् ॥
तस्मादत्र नृपश्रेष्ठ कुरु यत्ते क्षमं भवेत्
etena brāhmaṇenaite spṛṣṭā rājaṃstrayopi ca ||
tasmāttāvattanuṃ cāsyāviśatāṃ tāvasaṃśayam
||30||एतेन ब्राह्मणेनैते स्पृष्टा राजंस्त्रयोपि च ॥
तस्मात्तावत्तनुं चास्याविशतां तावसंशयम्
aparaṃ śṛṇu bhūpāla vacanaṃ no mukhāccyutam ||
hitāya sarvajaṃtūnāṃ tava śreyovivṛddhaye
||3||अपरं शृणु भूपाल वचनं नो मुखाच्च्युतम् ॥
हिताय सर्वजंतूनां तव श्रेयोविवृद्धये
yatra sthānaṃ ciraṃ tatra medinyāṃ vihitaṃ nṛpa|
purīṣaṃ ca samāviddhā tenaiṣā medinī drutam
||32||यत्र स्थानं चिरं तत्र मेदिन्यां विहितं नृप।
पुरीषं च समाविद्धा तेनैषा मेदिनी द्रुतम्
kālāṃtarepi ye martyā bhūmyāmasyāṃ samāgatāḥ|
bhūmeḥ sparśaṃ kariṣyaṃti te bhaviṣyaṃti cedṛśāḥ
||33||कालांतरेपि ये मर्त्या भूम्यामस्यां समागताः।
भूमेः स्पर्शं करिष्यंति ते भविष्यंति चेदृशाः
vayaṃ śeṣā mahārāja vyādhayo ye vyavasthitāḥ|
tvayā muktvā bhaviṣyāmo mantrauṣadhavaśānugāḥ
||34||वयं शेषा महाराज व्याधयो ये व्यवस्थिताः।
त्वया मुक्त्वा भविष्यामो मन्त्रौषधवशानुगाः
naitau punastu durgrāhyau brahmaśāpa samudbhavau
||35||नैतौ पुनस्तु दुर्ग्राह्यौ ब्रह्मशाप समुद्भवौ
tacchrutvā pārthivaḥ so'pi tasminsthāne vyavasthitaḥ ||
taṃ brāhmaṇaṃ punaḥ prāha na bhetavyaṃ tvayā dvija
||36||तच्छ्रुत्वा पार्थिवः सोऽपि तस्मिन्स्थाने व्यवस्थितः ॥
तं ब्राह्मणं पुनः प्राह न भेतव्यं त्वया द्विज
ahaṃ tvāṃ rakṣayiṣyāmi vyādherasmātsudāruṇāt ||
atra tasmātpratīkṣasva kañcitkālaṃ mamājñayā
||37||अहं त्वां रक्षयिष्यामि व्याधेरस्मात्सुदारुणात् ॥
अत्र तस्मात्प्रतीक्षस्व कञ्चित्कालं ममाज्ञया
evamuktvā tataścakre tadarthaṃ sumahattapaḥ ||
ārādhayanprabhaktyā ca samyaktāṃ kṣetradevatām
||38||एवमुक्त्वा ततश्चक्रे तदर्थं सुमहत्तपः ॥
आराधयन्प्रभक्त्या च सम्यक्तां क्षेत्रदेवताम्
muṃḍenātharvaśīrṣeṇa divārātramataṃdritaḥ ||
kṣetrapālotthasūktena vāstusūktena ca dvijāḥ
||39||मुंडेनाथर्वशीर्षेण दिवारात्रमतंद्रितः ॥
क्षेत्रपालोत्थसूक्तेन वास्तुसूक्तेन च द्विजाः
siddhārthai raktapuṣpaiśca guggulena sudhūpitaiḥ ||
homaṃ kurvannṛpaḥ paścānnīlarudrānviśeṣataḥ
||4||सिद्धार्थै रक्तपुष्पैश्च गुग्गुलेन सुधूपितैः ॥
होमं कुर्वन्नृपः पश्चान्नीलरुद्रान्विशेषतः
atha naktāvasānena tasya homasya cotthitā ||
bhittvā dharātalaṃ devī mantrākṛṣṭā vinirgatā
||41||अथ नक्तावसानेन तस्य होमस्य चोत्थिता ॥
भित्त्वा धरातलं देवी मन्त्राकृष्टा विनिर्गता
devatā tasya kṣetrasya tataḥ provāca taṃ nṛpam
||42||देवता तस्य क्षेत्रस्य ततः प्रोवाच तं नृपम्
ekāhaṃ tava bhūpāla homasyāsya prabhāvataḥ ||
vinirgatā dharāpṛṣṭhātkṣetrasyāsyādhipā smṛtā
||43||एकाहं तव भूपाल होमस्यास्य प्रभावतः ॥
विनिर्गता धरापृष्ठात्क्षेत्रस्यास्याधिपा स्मृता
tasmādvada mahābhāga yatte kṛtyaṃ karomyaham ||
parāṃ tuṣṭimanuprāptā tasmādbrūhi yadīpsitam
||44||तस्माद्वद महाभाग यत्ते कृत्यं करोम्यहम् ॥
परां तुष्टिमनुप्राप्ता तस्माद्ब्रूहि यदीप्सितम्
rājovāca
atra sthāne sadā stheyaṃ tvayā devi viśeṣataḥ ||
vyādhisaṃsargajo doṣo bhūmerasyā yathā vrajet
||45||अत्र स्थाने सदा स्थेयं त्वया देवि विशेषतः ॥
व्याधिसंसर्गजो दोषो भूमेरस्या यथा व्रजेत्
adyaprabhṛti deveśi tathā nītirvidhīyatām ||
no cedasyāḥ prasaṃgena prabhaviṣyaṃti mānavāḥ
||46||अद्यप्रभृति देवेशि तथा नीतिर्विधीयताम् ॥
नो चेदस्याः प्रसंगेन प्रभविष्यंति मानवाः
vyādhigrastā yathā vipro yo'yaṃ saṃdṛśyate puraḥ ||
mayātra vyādhayaḥ kālaṃ ciraṃ saṃsthāpitā yataḥ ||
bhaviṣyati ca me doṣo no ceddevi na saṃśayaḥ
||47||व्याधिग्रस्ता यथा विप्रो योऽयं संदृश्यते पुरः ॥
मयात्र व्याधयः कालं चिरं संस्थापिता यतः ॥
भविष्यति च मे दोषो नो चेद्देवि न संशयः
tathāyaṃ brāhmaṇo rogāttvatprasādātsureśvari ||
mukto bhavatu medinyāmatra stheyaṃ sadā tvayā
||48||तथायं ब्राह्मणो रोगात्त्वत्प्रसादात्सुरेश्वरि ॥
मुक्तो भवतु मेदिन्यामत्र स्थेयं सदा त्वया
kṣetradevatovāca
etatsthānaṃ mayā sarvaṃ vyādhidoṣavivarjitam ||
vihitaṃ sarvadaivātra sthāsye'hamiha sarvadā
||49||एतत्स्थानं मया सर्वं व्याधिदोषविवर्जितम् ॥
विहितं सर्वदैवात्र स्थास्येऽहमिह सर्वदा
sāṃprataṃ yo'tra me sthāne vyādhigrastaḥ sameṣyati ||
pūjayiṣyati māṃ bhaktyā nīrogaḥ sa bhaviṣyati
||50||सांप्रतं योऽत्र मे स्थाने व्याधिग्रस्तः समेष्यति ॥
पूजयिष्यति मां भक्त्या नीरोगः स भविष्यति
tasmādadya dvijeṃdro'yaṃ māṃ pūjayatu sādaram ||
bhaktyā paramayā yuktaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ
||51||तस्मादद्य द्विजेंद्रोऽयं मां पूजयतु सादरम् ॥
भक्त्या परमया युक्तः शुचिर्भूत्वा समाहितः
atra kṣetre parā'nyāsti vikhyātā caṃdrakūpikā|
tasyāṃ snātu yathānyāyaṃ nityameva mahīpate
||52||अत्र क्षेत्रे पराऽन्यास्ति विख्याता चंद्रकूपिका।
तस्यां स्नातु यथान्यायं नित्यमेव महीपते
dakṣaśāpapraśaptena yā caṃdreṇa purā kṛtā ||
svasnānārthaṃ kṣayavyādhipragrastena mahātmanā
||53||दक्षशापप्रशप्तेन या चंद्रेण पुरा कृता ॥
स्वस्नानार्थं क्षयव्याधिप्रग्रस्तेन महात्मना
tathā khaṇḍaśilānāma devatā cātra tiṣṭhati ||
saubhāgyakūpikāsnānaṃ kṛtvā tāṃ ca prapaśyatu
||54||तथा खण्डशिलानाम देवता चात्र तिष्ठति ॥
सौभाग्यकूपिकास्नानं कृत्वा तां च प्रपश्यतु
yā kṛtā kāmadevena kuṣṭhagrastena vai purā |
snapanārthaṃ ca kuṣṭhasya vināśāya ca sādaram
||55||या कृता कामदेवेन कुष्ठग्रस्तेन वै पुरा ।
स्नपनार्थं च कुष्ठस्य विनाशाय च सादरम्
tathā cāpsarasāṃ kuṇḍamatrāsti nṛpasattama ||
tatra snātvā raverahni tataḥ pāmā praśāmyati
||96||तथा चाप्सरसां कुण्डमत्रास्ति नृपसत्तम ॥
तत्र स्नात्वा रवेरह्नि ततः पामा प्रशाम्यति
sūta uvāca
tataḥ sa brāhmaṇaḥ prāpya supuṇyāṃ candrakūpikām ||
snānaṃ kṛtvā ca tāṃ devīṃ pūjayāmāsa bhaktitaḥ ||
yāvanmāsaṃ tato muktaḥ satvaraṃ rājayakṣmaṇā ||
57 tataḥ saubhāgyakūpīṃ tāṃ dṛṣṭvā kāmavinirmitām ||
tathā snānaṃ vidhāyātha paśyankhaṃḍaśilāṃ ca tām
||58||ततः स ब्राह्मणः प्राप्य सुपुण्यां चन्द्रकूपिकाम् ॥
स्नानं कृत्वा च तां देवीं पूजयामास भक्तितः ॥
यावन्मासं ततो मुक्तः सत्वरं राजयक्ष्मणा ॥
५७ ततः सौभाग्यकूपीं तां दृष्ट्वा कामविनिर्मिताम् ॥
तथा स्नानं विधायाथ पश्यन्खंडशिलां च ताम्
tadvanmāsena nirmuktaḥ kuṣṭhena dvijasattamāḥ ||
tasyā devyāḥ prabhāvena kūpikāyāṃ viśeṣataḥ
||59||तद्वन्मासेन निर्मुक्तः कुष्ठेन द्विजसत्तमाः ॥
तस्या देव्याः प्रभावेन कूपिकायां विशेषतः
tataścāpsarasāṃ kuṃḍe snātvaikaṃ ravivāsaram ||
pāmayā saṃparityakto buddhyeva viṣayātmakaḥ
||60||ततश्चाप्सरसां कुंडे स्नात्वैकं रविवासरम् ॥
पामया संपरित्यक्तो बुद्ध्येव विषयात्मकः
tataḥ sa brāhmaṇo jāto dvādaśārkasamaprabhaḥ ||
toṣeṇa mahatā yukto dattāśīstasya bhūpateḥ
||61||ततः स ब्राह्मणो जातो द्वादशार्कसमप्रभः ॥
तोषेण महता युक्तो दत्ताशीस्तस्य भूपतेः
prayayau vāṃchitaṃ deśamanujñātaśca bhūbhujā ||
devatāyāṃ praṇāmaṃ ca tābhyāṃ kṛtvā punaḥpunaḥ
||62||प्रययौ वांछितं देशमनुज्ञातश्च भूभुजा ॥
देवतायां प्रणामं च ताभ्यां कृत्वा पुनःपुनः
sopi rājā sadoṣāṃstānajārūpānvilokya ca ||
svasyaiva brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā taṃ tathā saṃpraharṣitaḥ
||63||सोपि राजा सदोषांस्तानजारूपान्विलोक्य च ॥
स्वस्यैव ब्राह्मणं दृष्ट्वा तं तथा संप्रहर्षितः
svayaṃ ca prayayau tatra yatrastho hāṭakeśvaraḥ ||
tenaiva ca śarīreṇa nijakāṃtāsamanvitaḥ
||64||स्वयं च प्रययौ तत्र यत्रस्थो हाटकेश्वरः ॥
तेनैव च शरीरेण निजकांतासमन्वितः
ajāgṛhe sthitā yasmātsā devī kṣetradevatā ||
ajāgṛhā tataḥ khyātā sarvatraiva dvijottamāḥ
||65||अजागृहे स्थिता यस्मात्सा देवी क्षेत्रदेवता ॥
अजागृहा ततः ख्याता सर्वत्रैव द्विजोत्तमाः
adyāpi yakṣmaṇā grasto yastāṃ pūjayate naraḥ ||
tainaiva vidhinā samyaksa nīrogo drutaṃ bhavet
||66||अद्यापि यक्ष्मणा ग्रस्तो यस्तां पूजयते नरः ॥
तैनैव विधिना सम्यक्स नीरोगो द्रुतं भवेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye'jāgṛhotpattimāhātmyavarṇanaṃnāma trayastriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 133 ||