tathānyadapi tatrāsti puṣkaratritayaṃ śubham
sūta uvāca
tathānyadapi tatrāsti puṣkaratritayaṃ śubham ||
hāṭakeśvaraje kṣetre sarvapātakanāśanam
||1||तथान्यदपि तत्रास्ति पुष्करत्रितयं शुभम् ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वपातकनाशनम्
yasmindṛṣṭe'thavā spṛṣṭe kīrtite vā dvijottamāḥ ||
pātakaṃ nāśamāyāti bhāskareṇa tamo yathā
||2||यस्मिन्दृष्टेऽथवा स्पृष्टे कीर्तिते वा द्विजोत्तमाः ॥
पातकं नाशमायाति भास्करेण तमो यथा
punaṃti sarvatīrthāni snānāddānādasaṃśayam ||
puṣkarālokanādeva sarvapāpaiḥ pramucyate
||3||पुनंति सर्वतीर्थानि स्नानाद्दानादसंशयम् ॥
पुष्करालोकनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते
ṛṣaya ūcuḥ
śrūyate puṣkaraṃnāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
brahmaṇā nirmitaṃ tatra yacca yojanamātrakam
||4||श्रूयते पुष्करंनाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
ब्रह्मणा निर्मितं तत्र यच्च योजनमात्रकम्
uttare candrabhāgāyā nadyā yāvatsarasvatī ||
dakṣiṇe karatoyāyāḥ sīmeyaṃ puṣkaratraye
||5||उत्तरे चन्द्रभागाया नद्या यावत्सरस्वती ॥
दक्षिणे करतोयायाः सीमेयं पुष्करत्रये
asmākaṃ tu purā sūta tvayoktaṃ viyati sthitam ||
etannaḥ kautukaṃ sūta tatkathaṃ hāṭakeśvare ||
tatra kṣetre samāyātaṃ tasmāttvaṃ vaktumarhasi
||6||अस्माकं तु पुरा सूत त्वयोक्तं वियति स्थितम् ॥
एतन्नः कौतुकं सूत तत्कथं हाटकेश्वरे ॥
तत्र क्षेत्रे समायातं तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि
sūta uvāca
satyametanmahābhāgā yadbhavadbhirudāhṛtam ||
tasminkṣetre dvijaśreṣṭhāstacchṛṇudhvaṃ samāhitāḥ
||7||सत्यमेतन्महाभागा यद्भवद्भिरुदाहृतम् ॥
तस्मिन्क्षेत्रे द्विजश्रेष्ठास्तच्छृणुध्वं समाहिताः
sarvato vistarādvacmi namaskṛtya svayaṃ bhuvam
||8||सर्वतो विस्तराद्वच्मि नमस्कृत्य स्वयं भुवम्
brahmaloke nivasato brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ ||
devarṣirnāradaḥ prāpto bhrāṃtvā lokatrayaṃ muniḥ
||9||ब्रह्मलोके निवसतो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
देवर्षिर्नारदः प्राप्तो भ्रांत्वा लोकत्रयं मुनिः
sa natvā śirasā pādāvupaviṣṭasta dagrataḥ
||10||स नत्वा शिरसा पादावुपविष्टस्त दग्रतः
brahmovāca
kasmādvatsa cirāddṛṣṭaḥ kutaḥ prāpto'dhunā bhavān ||
kva bhrāṃtastvaṃ samācakṣva brūhi vatsātra kāraṇam
||11||कस्माद्वत्स चिराद्दृष्टः कुतः प्राप्तोऽधुना भवान् ॥
क्व भ्रांतस्त्वं समाचक्ष्व ब्रूहि वत्सात्र कारणम्
nārada uvāca
martyalokādvibho prāptaḥ sāṃprataṃ ca tvarānvitaḥ ||
tava pādaprapūjārthaṃ satyenātmānamālabhe
||12||मर्त्यलोकाद्विभो प्राप्तः सांप्रतं च त्वरान्वितः ॥
तव पादप्रपूजार्थं सत्येनात्मानमालभे
brahmovāca
kiṃvadantīṃ mamācakṣva martyalokasamudbhavām ||
kīdṛśāḥ pārthivāstatra kīdṛśā dvijasattamāḥ ||
kīdṛśā vyavahārāśca vartante tatra sāṃpratam
||13||किंवदन्तीं ममाचक्ष्व मर्त्यलोकसमुद्भवाम् ॥
कीदृशाः पार्थिवास्तत्र कीदृशा द्विजसत्तमाः ॥
कीदृशा व्यवहाराश्च वर्तन्ते तत्र सांप्रतम्
nārada uvāca
martyaloke kalirjātaḥ sāṃprataṃ surasattama
||14||मर्त्यलोके कलिर्जातः सांप्रतं सुरसत्तम
rājānaḥ satpathaṃ tyaktvā tathā lobhaparāyaṇāḥ ||
pīḍayaṃti ca lokāṃśca arthahetoḥ sunirghṛṇāḥ
||15||राजानः सत्पथं त्यक्त्वा तथा लोभपरायणाः ॥
पीडयंति च लोकांश्च अर्थहेतोः सुनिर्घृणाः
śauryabhāvaparityaktāḥ paradāravimardakāḥ ||
pūjayanti na te viprānna devānna gurūnapi
||16||शौर्यभावपरित्यक्ताः परदारविमर्दकाः ॥
पूजयन्ति न ते विप्रान्न देवान्न गुरूनपि
vedavikraya kartāro brāhmaṇāḥ śaucavarjitāḥ ||
pāpapratigrahāsaktāḥ sandhyāhīnāḥ sunirghṛṇāḥ
||17||वेदविक्रय कर्तारो ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः ॥
पापप्रतिग्रहासक्ताः सन्ध्याहीनाः सुनिर्घृणाः
kṛṣikarmaratā nityaṃ vaiśyavatpaśupālakāḥ ||
vaiśyāḥ sarve samucchedaṃ prayātā dharaṇītale
||18||कृषिकर्मरता नित्यं वैश्यवत्पशुपालकाः ॥
वैश्याः सर्वे समुच्छेदं प्रयाता धरणीतले
śūdrā nityaṃ dharmakāmāḥ śūdrāścaiva tapasvinaḥ ||
lokayātrākriyāḥ sarve prahasaṃti vyapatrapāḥ
||19||शूद्रा नित्यं धर्मकामाः शूद्राश्चैव तपस्विनः ॥
लोकयात्राक्रियाः सर्वे प्रहसंति व्यपत्रपाः
yasya cāsti gṛhe vittaṃ taruṇyaśca tathā striyaḥ ||
tenatena samaṃ sakhyaṃ prakurvanti narā bhuvi
||20||यस्य चास्ति गृहे वित्तं तरुण्यश्च तथा स्त्रियः ॥
तेनतेन समं सख्यं प्रकुर्वन्ति नरा भुवि
vidhavānāṃ vratasthānāṃ sarveṣāṃ liṃgināṃ tathā ||
hṛdi sthito mahānkāmo vratacaryābahiḥsthitāḥ
||21||विधवानां व्रतस्थानां सर्वेषां लिंगिनां तथा ॥
हृदि स्थितो महान्कामो व्रतचर्याबहिःस्थिताः
tīrthāni viplavaṃ yāṃtipāpalokaśritāni ca ||
kalebhīṃtāni sarvāṇi pradravanti diśo daśa
||22||तीर्थानि विप्लवं यांतिपापलोकश्रितानि च ॥
कलेभींतानि सर्वाणि प्रद्रवन्ति दिशो दश
ahaṃ tatra sthito yasmātkalikāle pitāmaha
||23||अहं तत्र स्थितो यस्मात्कलिकाले पितामह
kalikāle viśeṣeṇa svairiṇyo lalitaspṛhāḥ ||
bhartrā vivadamānāśca striyaḥ kārmaṇatatparāḥ ||
vṛthā vratāni kurvaṃti tyaktvā tāḥ svapateḥ kathām
||24||कलिकाले विशेषेण स्वैरिण्यो ललितस्पृहाः ॥
भर्त्रा विवदमानाश्च स्त्रियः कार्मणतत्पराः ॥
वृथा व्रतानि कुर्वंति त्यक्त्वा ताः स्वपतेः कथाम्
kalirbaliṣṭhaḥ sutarāṃ varadānena te kṛtaḥ ||
yadā martye bhavedyuddhaṃ kaṃḍūtirjāyate hṛdi
||29||कलिर्बलिष्ठः सुतरां वरदानेन ते कृतः ॥
यदा मर्त्ये भवेद्युद्धं कंडूतिर्जायते हृदि
svarge vā mastake caiva pātāle cātha pādayoḥ ||
sāṃprataṃ martyaloke ca mayā dṛṣṭamanekaśaḥ
||26||स्वर्गे वा मस्तके चैव पाताले चाथ पादयोः ॥
सांप्रतं मर्त्यलोके च मया दृष्टमनेकशः
śvaśrūṇāṃ ca vadhūnāṃ ca tathā janakaputrayoḥ ||
bāṃdhavānāṃ viśeṣeṇa tathā ca svāmibhṛtyayoḥ
||27||श्वश्रूणां च वधूनां च तथा जनकपुत्रयोः ॥
बांधवानां विशेषेण तथा च स्वामिभृत्ययोः
caurāṇāṃ pārthivānāṃ ca dampatyośca viśeṣataḥ ||
svalpodakāstathā meghāḥ svalpasasyā ca medinī
||28||चौराणां पार्थिवानां च दम्पत्योश्च विशेषतः ॥
स्वल्पोदकास्तथा मेघाः स्वल्पसस्या च मेदिनी
svalpakṣīrāstathā gāvaḥ kṣīre sarpirna vidyate ||
evaṃ yuddhāni teṣāṃ ca vīkṣamāṇo divāniśam
||29||स्वल्पक्षीरास्तथा गावः क्षीरे सर्पिर्न विद्यते ॥
एवं युद्धानि तेषां च वीक्षमाणो दिवानिशम्
ahaṃ martye paribhrāṃtaścirāttena samāgataḥ ||
bhūyo yāsyāmi tatraiva kaṇḍūtirmahatīsthitā
||30||अहं मर्त्ये परिभ्रांतश्चिरात्तेन समागतः ॥
भूयो यास्यामि तत्रैव कण्डूतिर्महतीस्थिता
tacchrutvā vacanaṃ tasya nāradasya pitāmahaḥ ||
puṣkarasya kṛte jātaścintāvyāku lateṃdriyaḥ
||31||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य पितामहः ॥
पुष्करस्य कृते जातश्चिन्ताव्याकु लतेंद्रियः
martye ca māmakaṃ tīrthaṃ puṣkaraṃnāma viśrutam ||
nāśaṃ yāsyati tannūnaṃ kalikālapariplutam
||32||मर्त्ये च मामकं तीर्थं पुष्करंनाम विश्रुतम् ॥
नाशं यास्यति तन्नूनं कलिकालपरिप्लुतम्
tasmādanyatra neṣyāmi kaliryatra na vidyate ||
yena tatra vimuṃcāmi nijaṃ tīrthaṃ ca puṣkaram
||33||तस्मादन्यत्र नेष्यामि कलिर्यत्र न विद्यते ॥
येन तत्र विमुंचामि निजं तीर्थं च पुष्करम्
kalikāle ca saṃprāpte sarvaprāṇibhayaṃkare ||
tatra prayāṃtu tīrthāni sarvā ṇyeva viśeṣataḥ
||34||कलिकाले च संप्राप्ते सर्वप्राणिभयंकरे ॥
तत्र प्रयांतु तीर्थानि सर्वा ण्येव विशेषतः
gate kalau prayāsyaṃti nijasthānamasaṃśayam
||35||गते कलौ प्रयास्यंति निजस्थानमसंशयम्
evaṃ niścitya manasā hastasthaṃ kamalaṃ tataḥ ||
provāca sādaraṃ tacca svayaṃ dhyātvā pitāmahaḥ
||36||एवं निश्चित्य मनसा हस्तस्थं कमलं ततः ॥
प्रोवाच सादरं तच्च स्वयं ध्यात्वा पितामहः
pata tvaṃ padma bhūpṛṣṭhe kaliryatra na vidyate ||
yenānayāmi tatraiva puṣkaraṃ tīrthamātmanaḥ
||37||पत त्वं पद्म भूपृष्ठे कलिर्यत्र न विद्यते ॥
येनानयामि तत्रैव पुष्करं तीर्थमात्मनः
tatastatpreṣitaṃ tena padmaṃ bhrāṃtvā mahītale ||
samaste patitaṃ kṣetre hāṭakeśvarasaṃbhave
||38||ततस्तत्प्रेषितं तेन पद्मं भ्रांत्वा महीतले ॥
समस्ते पतितं क्षेत्रे हाटकेश्वरसंभवे
dṛṣṭvā vedavido viprānsvādhyāyaniratāñchucīn ||
teṣāṃ yajñakriyābhiśca yajñopāṃtaiḥ samaṃtataḥ
||39||दृष्ट्वा वेदविदो विप्रान्स्वाध्यायनिरताञ्छुचीन् ॥
तेषां यज्ञक्रियाभिश्च यज्ञोपांतैः समंततः
yūpādyaiḥ sarvato vyāpte sadiśe gaganāṃgaṇe ||
ṛgyajuḥsāmaghoṣeṇa tathā cātharvajena ca
||40||यूपाद्यैः सर्वतो व्याप्ते सदिशे गगनांगणे ॥
ऋग्यजुःसामघोषेण तथा चाथर्वजेन च
digmaṇḍale tathā vyāpte nānyaḥ saṃśrūyate dhvaniḥ ||
tathā ca tārkikāṇāṃ ca vivādeṣu mahatsu ca
||41||दिग्मण्डले तथा व्याप्ते नान्यः संश्रूयते ध्वनिः ॥
तथा च तार्किकाणां च विवादेषु महत्सु च
vedāṃtānāṃ samastānāṃ vyākhyāne bahudhā kṛte ||
dṛśyante munayo yatra saṃsthitā niyameṣu ca
||42||वेदांतानां समस्तानां व्याख्याने बहुधा कृते ॥
दृश्यन्ते मुनयो यत्र संस्थिता नियमेषु च
ekāhārā nirāhārā ekāṃtarakṛtāśanāḥ ||
trirātropoṣitāścānye kṛcchracāṃdrāyaṇe ratāḥ
||43||एकाहारा निराहारा एकांतरकृताशनाः ॥
त्रिरात्रोपोषिताश्चान्ये कृच्छ्रचांद्रायणे रताः
mahāpārākiṇaścānye tathā māsopavāsinaḥ ||
aśmakuṭṭāśinaścānye dantolūkhalikāstathā
||44||महापाराकिणश्चान्ये तथा मासोपवासिनः ॥
अश्मकुट्टाशिनश्चान्ये दन्तोलूखलिकास्तथा
śīrṇaparṇāśinaścaike phalāhārā maharṣayaḥ ||
taddṛṣṭvā tādṛśaṃ kṣetraṃ saṃyuktaṃ vividhairguṇaiḥ
||45||शीर्णपर्णाशिनश्चैके फलाहारा महर्षयः ॥
तद्दृष्ट्वा तादृशं क्षेत्रं संयुक्तं विविधैर्गुणैः
tatastatpatitaṃ tatra puṇyaṃ jñātvā mahītale ||
yatra sthāne'patatpūrvaṃ tasmāduccalitaṃ punaḥ ||
anyasmiṃśca tataḥ sthāne dvitīye dvijasattamāḥ ||
tasmādapi tṛtīye tu tṛtīyaṃ paṃkajaṃ hitam
||47||ततस्तत्पतितं तत्र पुण्यं ज्ञात्वा महीतले ॥
यत्र स्थानेऽपतत्पूर्वं तस्मादुच्चलितं पुनः ॥
अन्यस्मिंश्च ततः स्थाने द्वितीये द्विजसत्तमाः ॥
तस्मादपि तृतीये तु तृतीयं पंकजं हितम्
tato gartātrayaṃ jātaṃ teṣu sthāneṣu ca triṣu ||
gartāsu ca jala jātaṃ svacchaṃ sphaṭikasaṃnibham
||48||ततो गर्तात्रयं जातं तेषु स्थानेषु च त्रिषु ॥
गर्तासु च जल जातं स्वच्छं स्फटिकसंनिभम्
etasminnaṃtare prāptaḥ svayameva pitāmahaḥ ||
tatra sthāne dvijaśreṣṭhā yajñakarmaprasiddhaye
||49||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः स्वयमेव पितामहः ॥
तत्र स्थाने द्विजश्रेष्ठा यज्ञकर्मप्रसिद्धये
dṛṣṭvā samaṃtataḥ kṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam ||
nānāvipraiḥ samākīrṇaṃ vedavedāṃgapāragaiḥ ||
tapasvibhistathānekairvratacaryāparāyaṇaiḥ
||50||दृष्ट्वा समंततः क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥
नानाविप्रैः समाकीर्णं वेदवेदांगपारगैः ॥
तपस्विभिस्तथानेकैर्व्रतचर्यापरायणैः
aho kṣetramaho kṣetraṃ puṇyaṃ ramyaṃ dvijapriyam ||
tasmāyajñaṃ kariṣyāmi kṣetre'smiṃśca dvijāśraye
||51||अहो क्षेत्रमहो क्षेत्रं पुण्यं रम्यं द्विजप्रियम् ॥
तस्मायज्ञं करिष्यामि क्षेत्रेऽस्मिंश्च द्विजाश्रये
ānayiṣyāmi taccāpi puṣkaratritayaṃ śubham ||
gartāsvetāsu puṇyāsu jyeṣṭhaṃ madhyaṃ kanīyakam
||52||आनयिष्यामि तच्चापि पुष्करत्रितयं शुभम् ॥
गर्तास्वेतासु पुण्यासु ज्येष्ठं मध्यं कनीयकम्
kalikāle ca saṃprāpte yena lopaṃ na gacchati ||
svayaṃ niścitya manasā copaviśya dharātale
||53||कलिकाले च संप्राप्ते येन लोपं न गच्छति ॥
स्वयं निश्चित्य मनसा चोपविश्य धरातले
dhyātvā ca suciraṃ kālamānayāmāsa tatra ca ||
puṣkaratritayaṃ śreṣṭhaṃ jyeṣṭhamadhyakanīyakam
||54||ध्यात्वा च सुचिरं कालमानयामास तत्र च ॥
पुष्करत्रितयं श्रेष्ठं ज्येष्ठमध्यकनीयकम्
tato'bravītsa hṛṣṭātmā hyetaddhi puṣkara trayam ||
mayā samyaksamānītaṃ kalikālabhayena ca
||55||ततोऽब्रवीत्स हृष्टात्मा ह्येतद्धि पुष्कर त्रयम् ॥
मया सम्यक्समानीतं कलिकालभयेन च
ye'tra snānaṃ kariṣyaṃti śraddhayā parayā yutāḥ ||
te yāsyaṃti parāṃ siddhimakṣayāṃ matprasādataḥ
||56||येऽत्र स्नानं करिष्यंति श्रद्धया परया युताः ॥
ते यास्यंति परां सिद्धिमक्षयां मत्प्रसादतः
ye ca śrāddhaṃ kariṣyaṃti kārtikyāṃ susamāhitāḥ ||
kariṣyaṃti gayāśīrṣe teṣāṃ puṇyaṃ mahattamam
||57||ये च श्राद्धं करिष्यंति कार्तिक्यां सुसमाहिताः ॥
करिष्यंति गयाशीर्षे तेषां पुण्यं महत्तमम्
tatrādyātpuṣkarātpuṇyaṃ labhiṣyaṃti śatādhikam ||
mayā yajñaḥ kṛtastatra kārtikyāṃ pūrvapuṣkare
||58||तत्राद्यात्पुष्करात्पुण्यं लभिष्यंति शताधिकम् ॥
मया यज्ञः कृतस्तत्र कार्तिक्यां पूर्वपुष्करे
vaiśākhyāṃ ca kariṣyāmi atrāhaṃ ca dvitīyake
||59||वैशाख्यां च करिष्यामि अत्राहं च द्वितीयके
evamuktvā tato brahmā hyādideśa sadāgatim ||
mamādeśāddrutaṃ vāyo samānaya puraṃdaram
||60||एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा ह्यादिदेश सदागतिम् ॥
ममादेशाद्द्रुतं वायो समानय पुरंदरम्
ādityairvasubhiḥ sārdhaṃ rudraiścaiva marudgaṇaiḥ ||
gaṃdharvairlokapālaiśca siddhairvidyādharaistathā
||61||आदित्यैर्वसुभिः सार्धं रुद्रैश्चैव मरुद्गणैः ॥
गंधर्वैर्लोकपालैश्च सिद्धैर्विद्याधरैस्तथा
yena me syātsahāyatvaṃ samaste yajñakarmaṇi ||
tacchrutvā sakalaṃ vāyurgatvā śakraniveśanam ||
kathayāmāsa tatsarvaṃ yaduktaṃ parameṣṭhinā
||62||येन मे स्यात्सहायत्वं समस्ते यज्ञकर्मणि ॥
तच्छ्रुत्वा सकलं वायुर्गत्वा शक्रनिवेशनम् ॥
कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं परमेष्ठिना
satvaraṃ prayayau tatra sarvairdevagaṇaiḥ saha ||
praṇipatya tatastaṃ sa brahmāṇaṃ vākyamabravīt
||63||सत्वरं प्रययौ तत्र सर्वैर्देवगणैः सह ॥
प्रणिपत्य ततस्तं स ब्रह्माणं वाक्यमब्रवीत्
ādeśo dīyatāṃ deva hyahamākāritastvayā ||
yadarthaṃ tatkariṣyāmi tasmācchīghraṃ nivedaya
||64||आदेशो दीयतां देव ह्यहमाकारितस्त्वया ॥
यदर्थं तत्करिष्यामि तस्माच्छीघ्रं निवेदय
brahmovāca
mayā śakrātra cānītaṃ supuṇyaṃ puṣkaratrayam ||
kalikālabhayāccaiva kariṣye tadahaṃ sthiram
||65||मया शक्रात्र चानीतं सुपुण्यं पुष्करत्रयम् ॥
कलिकालभयाच्चैव करिष्ये तदहं स्थिरम्
agniṣṭomatrayaṃ kṛtvā vaiśākhyāṃ ca yathārcitam ||
saṃbhāramāharasvāśu tadarthaṃ sarvameva hi
||66||अग्निष्टोमत्रयं कृत्वा वैशाख्यां च यथार्चितम् ॥
संभारमाहरस्वाशु तदर्थं सर्वमेव हि
brāhmaṇāṃśca tadarhāṃśca vedavedāṃgapāragān ||
tacchrutvā vinayācchakrastathetyuktvā tvarānvitaḥ ||
' saṃbhārānānayāmāsa tadarhāṃśca dvijottamān
||67||ब्राह्मणांश्च तदर्हांश्च वेदवेदांगपारगान् ॥
तच्छ्रुत्वा विनयाच्छक्रस्तथेत्युक्त्वा त्वरान्वितः ॥
' संभारानानयामास तदर्हांश्च द्विजोत्तमान्
tataścakāra vidhivadyajñaṃ sa prapitāmahaḥ ||
yathoktavidhinā sarvaṃ tathā saṃpūrṇadakṣiṇam
||68||ततश्चकार विधिवद्यज्ञं स प्रपितामहः ॥
यथोक्तविधिना सर्वं तथा संपूर्णदक्षिणम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye puṣkaratrayotpattipūrvakaṃ yajñasamāraṃbhārthamupakaraṇānayanabrāhmaṇāmantraṇādi prakārakathanaṃnāmaikonāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 179 ||