saptarṣyāśramamāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
tathānyo'sti dvijaśreṣṭhāstasminkṣetre śubhāvahe ||
saptarṣīṇāṃ suvikhyāta āśramaḥ sarvakāmadaḥ
||1||तथान्योऽस्ति द्विजश्रेष्ठास्तस्मिन्क्षेत्रे शुभावहे ॥
सप्तर्षीणां सुविख्यात आश्रमः सर्वकामदः
tatra śrāvaṇamāsasya paṃcadaśyāṃ samāhitaḥ ||
yaḥ karoti naraḥ snānaṃ sa labhedvāṃchitaṃ phalam
||2||तत्र श्रावणमासस्य पंचदश्यां समाहितः ॥
यः करोति नरः स्नानं स लभेद्वांछितं फलम्
kandamūlaphalaiḥ śākairyastatra śrāddhamācaret ||
sa prāpnoti phalaṃ kṛtsnaṃ rājasūyāśvamedhayoḥ
||3||कन्दमूलफलैः शाकैर्यस्तत्र श्राद्धमाचरेत् ॥
स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं राजसूयाश्वमेधयोः
paṃcamyāṃ śuklapakṣe tu māsi bhādrapade dvijāḥ ||
yastānpūjayate bhaktyā puṣpadhūpānulepanaiḥ ||
vidhinānena viprendrāḥ sarvāneva yathākramam
||4||पंचम्यां शुक्लपक्षे तु मासि भाद्रपदे द्विजाः ॥
यस्तान्पूजयते भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः ॥
विधिनानेन विप्रेन्द्राः सर्वानेव यथाक्रमम्
oṃ atraye namaḥ ||
oṃ vasiṣṭhāya namaḥ ||
oṃ kaśyapāya namaḥ ||
oṃ bharadvājāya namaḥ ||
oṃ gautamāya namaḥ ||
oṃ kauśikāya namaḥ ||
oṃ jamadagnaye namaḥ ||
oṃ aruṃdhatyai namaḥ ||
pūjāmaṃtraḥ ||
jahnukanyāpavitrāṃgā gṛhītajapamālikāḥ ||
gṛhṇaṃtvarghaṃ mayā dattamṛṣayaḥ sarvakāmadāḥ
||5||ॐ अत्रये नमः ॥
ॐ वसिष्ठाय नमः ॥
ॐ कश्यपाय नमः ॥
ॐ भरद्वाजाय नमः ॥
ॐ गौतमाय नमः ॥
ॐ कौशिकाय नमः ॥
ॐ जमदग्नये नमः ॥
ॐ अरुंधत्यै नमः ॥
पूजामंत्रः ॥
जह्नुकन्यापवित्रांगा गृहीतजपमालिकाः ॥
गृह्णंत्वर्घं मया दत्तमृषयः सर्वकामदाः
ṛṣaya ūcuḥ
tatra saptarṣibhistīrthaṃ kasminkāle vyavasthitam ||
vistarātsūtaja brūhi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||6||तत्र सप्तर्षिभिस्तीर्थं कस्मिन्काले व्यवस्थितम् ॥
विस्तरात्सूतज ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
anāvṛṣṭiḥ purā jātā loke dvādaśavārṣikī ||
sarvoṣadhikṣayo jātastato lokāḥ kṣayārditāḥ
||7||अनावृष्टिः पुरा जाता लोके द्वादशवार्षिकी ॥
सर्वोषधिक्षयो जातस्ततो लोकाः क्षयार्दिताः
asthiśeṣā nirutsāhāstyaktadharmavratakriyāḥ ||
abhakṣyabhakṣaṇaparāstathaivāpeyapāyinaḥ
||8||अस्थिशेषा निरुत्साहास्त्यक्तधर्मव्रतक्रियाः ॥
अभक्ष्यभक्षणपरास्तथैवापेयपायिनः
tyajaṃti mātaraḥ putrānkalatrāṇi tathā narāḥ ||
bhṛtyānsvānapi vitteśāḥ kā kathānyasamudbhavān
||9||त्यजंति मातरः पुत्रान्कलत्राणि तथा नराः ॥
भृत्यान्स्वानपि वित्तेशाः का कथान्यसमुद्भवान्
saṃtyaktānyagnihotrāṇi brāhmaṇairyājakairapi ||
vratāni vratibhirdāṃtairapi vṛddhatamairdvijāḥ
||10||संत्यक्तान्यग्निहोत्राणि ब्राह्मणैर्याजकैरपि ॥
व्रतानि व्रतिभिर्दांतैरपि वृद्धतमैर्द्विजाः
dṛśyate caiva yatraiva sasyaṃ vāpi kathaṃcana ||
hriyate lajjayā hīnaistatra kṣutkṣāmakairnaraiḥ
||11||दृश्यते चैव यत्रैव सस्यं वापि कथंचन ॥
ह्रियते लज्जया हीनैस्तत्र क्षुत्क्षामकैर्नरैः
evamannakṣaye jāte pīḍite dharaṇītale ||
saptarṣayaḥ kṣudhāviṣṭā babhramustatratatra ca
||12||एवमन्नक्षये जाते पीडिते धरणीतले ॥
सप्तर्षयः क्षुधाविष्टा बभ्रमुस्तत्रतत्र च
atriścaiva vasiṣṭhaśca kaśyapaḥ sumahātapāḥ ||
bharadvājastathā cānyo gautamaḥ saṃśitavrataḥ ||
kauśiko jamadagniśca tathaivāruṃdhatī satī
||13||अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपः सुमहातपाः ॥
भरद्वाजस्तथा चान्यो गौतमः संशितव्रतः ॥
कौशिको जमदग्निश्च तथैवारुंधती सती
atha teṣāṃ samastānāṃ caṃḍābhūtparicārikā ||
paśuvaktrastathā bhṛtyo vinayena samavitaḥ
||14||अथ तेषां समस्तानां चंडाभूत्परिचारिका ॥
पशुवक्त्रस्तथा भृत्यो विनयेन समवितः
tataste viṣayaṃ prāptā vṛṣādarbhimahīpateḥ ||
kṣutkṣāmā munayo'tyarthaṃ deśe cānartasaṃjñake
||15||ततस्ते विषयं प्राप्ता वृषादर्भिमहीपतेः ॥
क्षुत्क्षामा मुनयोऽत्यर्थं देशे चानर्तसंज्ञके
tatra bhikṣākṛte bhrāṃtāstataścaiva gṛhādgṛham ||
na grāsamapi sasyasya prāpnuvaṃste dvijottamāḥ
||6||तत्र भिक्षाकृते भ्रांतास्ततश्चैव गृहाद्गृहम् ॥
न ग्रासमपि सस्यस्य प्राप्नुवंस्ते द्विजोत्तमाः
tatastaiḥ patito bhūmau dṛṣṭo mṛtakumārakaḥ ||
maṃtrayitvā mithaḥ paścādgṛhīto bhakṣaṇāya ca
||17||ततस्तैः पतितो भूमौ दृष्टो मृतकुमारकः ॥
मंत्रयित्वा मिथः पश्चाद्गृहीतो भक्षणाय च
apacanyāvadagnau taṃ kṣudhayā paripīḍitāḥ ||
vṛṣādarbhirnṛpaḥ prāptaḥ śrutvā teṣāṃ viceṣṭitam
||18||अपचन्यावदग्नौ तं क्षुधया परिपीडिताः ॥
वृषादर्भिर्नृपः प्राप्तः श्रुत्वा तेषां विचेष्टितम्
vṛṣādarbhiruvāca
kimidaṃ garhitaṃ karma kriyate munisattamāḥ ||
rākṣasānāmayaṃ dharmo mahāmāṃsasya bhakṣaṇam
||19||किमिदं गर्हितं कर्म क्रियते मुनिसत्तमाः ॥
राक्षसानामयं धर्मो महामांसस्य भक्षणम्
so'haṃ sasyaṃ pradāsyāmi grāmānvrīhīnyavānapi ||
mama vākyādasaṃdigdhaṃ tyajardhvaṃ mṛtabālakam
||20||सोऽहं सस्यं प्रदास्यामि ग्रामान्व्रीहीन्यवानपि ॥
मम वाक्यादसंदिग्धं त्यजर्ध्वं मृतबालकम्
ṛṣaya ūcuḥ
prāyaścittaṃ samādiṣṭaṃ mahāmāṃsasya bhakṣaṇāt ||
pratigrahasya bhūpālā dāpatkāle'pi no nṛpa
||21||प्रायश्चित्तं समादिष्टं महामांसस्य भक्षणात् ॥
प्रतिग्रहस्य भूपाला दापत्कालेऽपि नो नृप
paścāttapaścariṣyāmo mahāmāṃsasamudbhavam ||
pātakaṃ nāśayiṣyāmo bhakṣayāmo vayaṃ tataḥ
||22||पश्चात्तपश्चरिष्यामो महामांससमुद्भवम् ॥
पातकं नाशयिष्यामो भक्षयामो वयं ततः
vṛṣādarbhi ruvāca
pratigraho dvijātīnāṃ proktā vṛttiraniṃditā ||
grāhyo mattastataḥ sarvairnātra kāryā vicāraṇā
||23||प्रतिग्रहो द्विजातीनां प्रोक्ता वृत्तिरनिंदिता ॥
ग्राह्यो मत्तस्ततः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा
ṛṣaya ūcuḥ
rāja pratigraho ghoro madhvāsvādo viṣopamaḥ ||
sa dūrādbrāhmaṇaistyājyo viśeṣātkṛtibhirnṛpa
||24||राज प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः ॥
स दूराद्ब्राह्मणैस्त्याज्यो विशेषात्कृतिभिर्नृप
daśasūnāsamaścakrī daśacakrisamo dhvajī ||
daśa dhvajisamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ
||25||दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी ॥
दश ध्वजिसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः
daśasūnāsahasreṇa tulyo rājapratigrahaḥ ||
kastasya pratigṛhṇāti lobhāḍhyo brāhmaṇo yathā
||26||दशसूनासहस्रेण तुल्यो राजप्रतिग्रहः ॥
कस्तस्य प्रतिगृह्णाति लोभाढ्यो ब्राह्मणो यथा
rauravādiṣu sarveṣu narakeṣu sa pacyate ||
tasmādgaccha gṛhe bhūpa svasti te'stu sadaiva hi
||27||रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु स पच्यते ॥
तस्माद्गच्छ गृहे भूप स्वस्ति तेऽस्तु सदैव हि
vayamanyatra yāsyāmo grahīṣyāmo na te dhanam ||
evamuktvātha te sarve munayaḥ śaṃsitavratāḥ
||28||वयमन्यत्र यास्यामो ग्रहीष्यामो न ते धनम् ॥
एवमुक्त्वाथ ते सर्वे मुनयः शंसितव्रताः
parityajya kumāraṃ taṃ mṛtaṃ tamapi bhūmipam ||
camatkārapuraṃ kṣetraṃ samuddiśya tato yayuḥ
||29||परित्यज्य कुमारं तं मृतं तमपि भूमिपम् ॥
चमत्कारपुरं क्षेत्रं समुद्दिश्य ततो ययुः
so'pi rājā tatastaistu bhartsito'tiruṣānvitaḥ ||
jijñāsārthaṃ tatasteṣāṃ cakre karma dvijottamāḥ
||30||सोऽपि राजा ततस्तैस्तु भर्त्सितोऽतिरुषान्वितः ॥
जिज्ञासार्थं ततस्तेषां चक्रे कर्म द्विजोत्तमाः
tataḥ suvarṇapūrṇāni vidhāyodumbarāṇi ca ||
teṣāṃ mārgāgrato bhūmau samaṃtādatha cākṣipat
||31||ततः सुवर्णपूर्णानि विधायोदुम्बराणि च ॥
तेषां मार्गाग्रतो भूमौ समंतादथ चाक्षिपत्
sūta uvāca
atha te munayo dṛṣṭvā patitāni dharātale ||
udumbarāṇi saṃdṛṣṭvā jagṛhuḥ kṣudhayārditāḥ
||32||अथ ते मुनयो दृष्ट्वा पतितानि धरातले ॥
उदुम्बराणि संदृष्ट्वा जगृहुः क्षुधयार्दिताः
atha tāni samālakṣya gurūṇi munisattamāḥ ||
atrirekaṃ parisphoṭya suvarṇaṃ vīkṣya cābravīt
||33||अथ तानि समालक्ष्य गुरूणि मुनिसत्तमाः ॥
अत्रिरेकं परिस्फोट्य सुवर्णं वीक्ष्य चाब्रवीत्
atriruvāca
nāsmākaṃ munayo'jñānaṃ nāsmākaṃ gṛhabuddhayaḥ ||
haimānimānvijānaṃto grahīṣyāma udumbarān
||34||नास्माकं मुनयोऽज्ञानं नास्माकं गृहबुद्धयः ॥
हैमानिमान्विजानंतो ग्रहीष्याम उदुम्बरान्
tasmādetāni saṃtyajya hemagarbhāṇi dūrataḥ ||
udumbarāṇi yāsyāmaḥ phalāni vigataspṛhāḥ
||35||तस्मादेतानि संत्यज्य हेमगर्भाणि दूरतः ॥
उदुम्बराणि यास्यामः फलानि विगतस्पृहाः
sārvabhaumo mahīpāla eko'nyaśca nirīhakaḥ ||
subhagastu tayornityaṃ bhūyādbhūyo nirīhakaḥ
||36||सार्वभौमो महीपाल एकोऽन्यश्च निरीहकः ॥
सुभगस्तु तयोर्नित्यं भूयाद्भूयो निरीहकः
dharmārthamapi viprāṇāṃ saṃcayo'rthasya garhitaḥ ||
prakṣālanāddhi paṃkasya dūrādasparśanaṃ varam
||37||धर्मार्थमपि विप्राणां संचयोऽर्थस्य गर्हितः ॥
प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्
tyajataḥ saṃcayānsarvānyāṃti hānimupadravāḥ ||
na hi sarvārthavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ
||38||त्यजतः संचयान्सर्वान्यांति हानिमुपद्रवाः ॥
न हि सर्वार्थवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः
nirdhanatvaṃ tathā rājyaṃ tulāyāṃ dhārayedbudhaḥ ||
akiṃcanatvamadhikaṃ jāyate saṃmatirmama
||39||निर्धनत्वं तथा राज्यं तुलायां धारयेद्बुधः ॥
अकिंचनत्वमधिकं जायते संमतिर्मम
kaśyapa uvāca
anartho'yaṃ mune prāpto yadarthasya parigrahaḥ ||
arthaiśvaryavimūḍhātmā śreyasā mucyate hi saḥ
||40||अनर्थोऽयं मुने प्राप्तो यदर्थस्य परिग्रहः ॥
अर्थैश्वर्यविमूढात्मा श्रेयसा मुच्यते हि सः
arthasaṃpadvimohāya vimoho narakāya ca ||
tasmādarthaṃ prayatnena śreyo'rthī dūratastyajet
||41||अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च ॥
तस्मादर्थं प्रयत्नेन श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत्
yorthena sādhyate dharmaḥ kṣayiṣṇuḥ sa prakīrtitaḥ ||
yaḥ punastapasā sādhyaḥ sa mokṣāyeti me matiḥ
||42||योर्थेन साध्यते धर्मः क्षयिष्णुः स प्रकीर्तितः ॥
यः पुनस्तपसा साध्यः स मोक्षायेति मे मतिः
bharadvāja uvāca
jīryaṃti jīryataḥ keśā daṃtā jīryaṃti jīryataḥ ||
cakṣuḥ śrotre tathā puṃsastṛṣṇaikā taruṇāyate
||43||जीर्यंति जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः ॥
चक्षुः श्रोत्रे तथा पुंसस्तृष्णैका तरुणायते
sūcyā sūtraṃ yathā vastraṃ saṃcārayati sūcikā ||
tadvatsaṃsārasūtraṃ ca vāṃchayātmā nayatyasau
||44||सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रं संचारयति सूचिका ॥
तद्वत्संसारसूत्रं च वांछयात्मा नयत्यसौ
yathā śṛṃgaṃ hi kāyena varddhamānena vardhate|
tadvattṛṣṇāpi vittena varddhamānena varddhate
||45||यथा शृंगं हि कायेन वर्द्धमानेन वर्धते।
तद्वत्तृष्णापि वित्तेन वर्द्धमानेन वर्द्धते
anaṃtapārā duṣpūrā tṛṣṇā duḥkhaśatāvahā ||
adharmabahulā caiva tasmāttāṃ parivarjayet
||46||अनंतपारा दुष्पूरा तृष्णा दुःखशतावहा ॥
अधर्मबहुला चैव तस्मात्तां परिवर्जयेत्
gautama uvāca
saṃtuṣṭaḥ kena cālyo'sti phalairapi vivarjitaḥ ||
sarvopīndriyalaulyena saṃkaṭe bhramati dvijāḥ
||47||संतुष्टः केन चाल्योऽस्ति फलैरपि विवर्जितः ॥
सर्वोपीन्द्रियलौल्येन संकटे भ्रमति द्विजाः
sarvatra saṃpadastasya saṃtuṣṭaṃ yasya mānasam ||
upānadgūḍhapādasya nanu carmāstṛteva bhūḥ
||48||सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् ॥
उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मास्तृतेव भूः
saṃtoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāṃtacetasām ||
kutastaddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām
||49||संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शांतचेतसाम् ॥
कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम्
asaṃtoṣaḥ paraṃ duḥkhaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham ||
sukhārthī puruṣastasmātsaṃtuṣṭaḥ satataṃ bhavet
||50||असंतोषः परं दुःखं संतोषः परमं सुखम् ॥
सुखार्थी पुरुषस्तस्मात्संतुष्टः सततं भवेत्
viśvāmitra uvāca
kāmaṃ kāmayamānasya yadi kāmaḥ sa sidhyati ||
tathānyo jāyate puṃsastatkṣaṇādeva kalpitaḥ
||51||कामं कामयमानस्य यदि कामः स सिध्यति ॥
तथान्यो जायते पुंसस्तत्क्षणादेव कल्पितः
na jātu kāmī kāmānāṃ sahasrairapi tuṣyati ||
haviṣā kṛṣṇavartmeva vāṃchā tasya vivardhate
||52||न जातु कामी कामानां सहस्रैरपि तुष्यति ॥
हविषा कृष्णवर्त्मेव वांछा तस्य विवर्धते
kāmānabhilaṣanmohānna naraḥ sukhamāpnuyāt ||
śyenālayatarucchāyāṃ vrajanniva kapiñjalaḥ
||53||कामानभिलषन्मोहान्न नरः सुखमाप्नुयात् ॥
श्येनालयतरुच्छायां व्रजन्निव कपिञ्जलः
nityaṃ sāgaraparyantāṃ yo bhuṅkte pṛthivīmimām ||
tulyāśmakāścanaścaiva sa kṛtārtho mahīpateḥ
||54||नित्यं सागरपर्यन्तां यो भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम् ॥
तुल्याश्मकाश्चनश्चैव स कृतार्थो महीपतेः
jamadagniruvāca
yo'rthaṃ prāpyādhamo vipraḥ śocitavyepi hṛṣyati ||
na ca paśyati mandātmā narakaṃ cā kutobhayaḥ
||55||योऽर्थं प्राप्याधमो विप्रः शोचितव्येपि हृष्यति ॥
न च पश्यति मन्दात्मा नरकं चा कुतोभयः
pratigrahasamarthānāṃ nivṛttānāṃ pratigrahāt ||
ya eva dadatāṃ lokāsta evāpratigṛhṇatām
||56||प्रतिग्रहसमर्थानां निवृत्तानां प्रतिग्रहात् ॥
य एव ददतां लोकास्त एवाप्रतिगृह्णताम्
arundhatyuvāca
bisataṃturyathā'nanto nālamāsādya saṃsthitaḥ ||
tṛṣṇā caivamanādyantā sthitā dehe śarīriṇām
||57||बिसतंतुर्यथाऽनन्तो नालमासाद्य संस्थितः ॥
तृष्णा चैवमनाद्यन्ता स्थिता देहे शरीरिणाम्
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ ||
yā'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham
||58||या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ॥
याऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
caṇḍovāca
sarpādivaddhanādyasmādbibhyatīme mameśvarāḥ ||
yatastato viśeṣeṇa kasmāttasmādbhayaṃ mama
||56||सर्पादिवद्धनाद्यस्माद्बिभ्यतीमे ममेश्वराः ॥
यतस्ततो विशेषेण कस्मात्तस्माद्भयं मम
paśumukha uvāca
yadācaranti vidvāṃsaḥ sadā dharmaparāyaṇāḥ|
. tadeva viduṣā kāryamātmano hitamicchatā
||60||यदाचरन्ति विद्वांसः सदा धर्मपरायणाः।
. तदेव विदुषा कार्यमात्मनो हितमिच्छता
sūta uvāca
ityuktvā hemagarbhāṇi tyaktvā tāni phalāni ca ||
ṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dṛḍhavratāḥ
||6||इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि त्यक्त्वा तानि फलानि च ॥
ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव दृढव्रताः
camatkārapurekṣetre viviśuste tataḥ param ||
dadṛśuḥ sahasā prāptaṃ parivrājaṃ śunomukham
||62||चमत्कारपुरेक्षेत्रे विविशुस्ते ततः परम् ॥
ददृशुः सहसा प्राप्तं परिव्राजं शुनोमुखम्
tenaiva sahitāstatra gatvā kiñcidvanāntaram ||
dṛṣṭavantastato hṛdyaṃ saraḥ paṃkajaśobhitam
||63||तेनैव सहितास्तत्र गत्वा किञ्चिद्वनान्तरम् ॥
दृष्टवन्तस्ततो हृद्यं सरः पंकजशोभितम्
tato bubhukṣayāviṣṭā bisānyādāya bhūriśaḥ ||
tīre nikṣipya sarasaścakruḥ puṇyāṃ jala kriyām
||64||ततो बुभुक्षयाविष्टा बिसान्यादाय भूरिशः ॥
तीरे निक्षिप्य सरसश्चक्रुः पुण्यां जल क्रियाम्
athottīryajalātsarve te sametya parasparam ||
bisāni tānyapaśyanta idaṃ vacanamabruvan
||65||अथोत्तीर्यजलात्सर्वे ते समेत्य परस्परम् ॥
बिसानि तान्यपश्यन्त इदं वचनमब्रुवन्
ṛṣaya ūcuḥ
kena kṣudhābhitaptānāmasmākaṃ nirdayātmanā ||
mṛṇālāni samastāni sthānādasmāddhṛtāni ca
||66||केन क्षुधाभितप्तानामस्माकं निर्दयात्मना ॥
मृणालानि समस्तानि स्थानादस्माद्धृतानि च
te śaṃkamānā anyonyamṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ ||
pracakruḥ śapathānraudrānātmanaḥ praviśuddhaye
||67||ते शंकमाना अन्योन्यमृषयः शंसितव्रताः ॥
प्रचक्रुः शपथान्रौद्रानात्मनः प्रविशुद्धये
kaśyapa uvāca
sarvabhakṣaḥ sadā so'stu nyāsalobhaṃ karotu vā ||
kūṭasākṣitvamabhye tu bisastainyaṃ karoti yaḥ
||68||सर्वभक्षः सदा सोऽस्तु न्यासलोभं करोतु वा ॥
कूटसाक्षित्वमभ्ये तु बिसस्तैन्यं करोति यः
dharmaṃ karotu daṃbhena rājānaṃ copasevatām ||
madhumāṃsaṃ sadāśnātu bisastainyaṃ karoti yaḥ ||
vasiṣṭha uvāca ||
anṛtau maithunaṃ yātu divā vāpyatha parvaṇi ||
atithiḥ syāttato'nyonyaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||70||धर्मं करोतु दंभेन राजानं चोपसेवताम् ॥
मधुमांसं सदाश्नातु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
अनृतौ मैथुनं यातु दिवा वाप्यथ पर्वणि ॥
अतिथिः स्यात्ततोऽन्योन्यं बिसस्तैन्यं करोति यः
bharadvāja uvāca
yodhigamya guroḥ śāstraṃ niṣkrayaṃ na prayacchati ||
tasyainasā sa yuktostu bisastainyaṃ karoti yaḥ
||71||योधिगम्य गुरोः शास्त्रं निष्क्रयं न प्रयच्छति ॥
तस्यैनसा स युक्तोस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः
nṛśaṃso'stu sa sarvatra samṛddhyā cāpyahaṃkṛtaḥ ||
matsarī piśunaścaiva bisastainyaṃ karoti yaḥ
||72||नृशंसोऽस्तु स सर्वत्र समृद्ध्या चाप्यहंकृतः ॥
मत्सरी पिशुनश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः
viśvāmitra uvāca
ekākī mṛṣṭama śnātu praśaṃsyādatha cātmanaḥ ||
vedavikrayakartāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ
||73||एकाकी मृष्टम श्नातु प्रशंस्यादथ चात्मनः ॥
वेदविक्रयकर्तास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः
jamadagniruvāca
kanyāṃ yacchatu vṛddhāya sa bhūyādvṛṣalī patiḥ ||
astu vārdhuṣiko nityaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||74||कन्यां यच्छतु वृद्धाय स भूयाद्वृषली पतिः ॥
अस्तु वार्धुषिको नित्यं बिसस्तैन्यं करोति यः
gautama uvāca
sa gṛhṇātvavikādānaṃ karotu hayavikrayam ||
prakaro tu gurorniṃdāṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||75||स गृह्णात्वविकादानं करोतु हयविक्रयम् ॥
प्रकरो तु गुरोर्निंदां बिसस्तैन्यं करोति यः
atriruvāca
mātaraṃ pitaraṃ nityaṃ durmatiḥ so'vamanyatām ||
śūdraṃ pṛcchatu dharmārthaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||76||मातरं पितरं नित्यं दुर्मतिः सोऽवमन्यताम् ॥
शूद्रं पृच्छतु धर्मार्थं बिसस्तैन्यं करोति यः
pratiśrutya na yo dadyādbrāhmaṇāya gavādikam ||
tasyainasā sa yujyeta bisastainyaṃ karoti yaḥ ||
aruṃdhatyuvāca ||
karotu patyuḥ pūrvaṃ sā bhojanaṃ śayanaṃ tathā ||
nārī duṣṭasamācārā bisastainyaṃ karoti yā
||78||प्रतिश्रुत्य न यो दद्याद्ब्राह्मणाय गवादिकम् ॥
तस्यैनसा स युज्येत बिसस्तैन्यं करोति यः ॥
अरुंधत्युवाच ॥
करोतु पत्युः पूर्वं सा भोजनं शयनं तथा ॥
नारी दुष्टसमाचारा बिसस्तैन्यं करोति या
caṇḍovāca
svāminaḥ pratikūlāstu dharmadveṣaṃ karotu ca ||
sādhudveṣaparā caiva bisastainyaṃ karoti yā
||79||स्वामिनः प्रतिकूलास्तु धर्मद्वेषं करोतु च ॥
साधुद्वेषपरा चैव बिसस्तैन्यं करोति या
paśumukha uvāca
svāmidroharato nityaṃ sa bhūyātpāpakṛnnaraḥ ||
sādhu dveṣaparaścaiva bisastainyaṃ karoti yaḥ
||80||स्वामिद्रोहरतो नित्यं स भूयात्पापकृन्नरः ॥
साधु द्वेषपरश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः
śunomukha uvāca
vedānsa paṭhatu nyāyādgṛhasthaḥ syātpriyātithiḥ ||
satyaṃ vadatu cājasraṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||81||वेदान्स पठतु न्यायाद्गृहस्थः स्यात्प्रियातिथिः ॥
सत्यं वदतु चाजस्रं बिसस्तैन्यं करोति यः
ṛṣaya ūcuḥ
iṣṭa eva dvijātīnāṃ yastvayā śapathaḥ kṛtaḥ ||
bisastainyaṃ hi cāsmākaṃ tannūnaṃ bhavatā kṛtam
||82||इष्ट एव द्विजातीनां यस्त्वया शपथः कृतः ॥
बिसस्तैन्यं हि चास्माकं तन्नूनं भवता कृतम्
śunomukha uvāca
mayā hṛtāni sarveṣāṃ bisānīmāni vo dvijāḥ ||
dharmānvai śrotukāmena māṃ jānīta puraṃdaram
||83||मया हृतानि सर्वेषां बिसानीमानि वो द्विजाः ॥
धर्मान्वै श्रोतुकामेन मां जानीत पुरंदरम्
yuṣmākaṃ parituṣṭo'smi lobhābhāvāddvijottamāḥ ||
tasmātsvargaṃ mayā sārddhaṃ śīghramāgamyatāmiti |
ā 84 ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
mokṣamārgaṃ samāsaktā na vayaṃ svargalipsavaḥ ||
tasmāttapaścariṣyāmaḥ sarasīha vimuktaye
||85||युष्माकं परितुष्टोऽस्मि लोभाभावाद्द्विजोत्तमाः ॥
तस्मात्स्वर्गं मया सार्द्धं शीघ्रमागम्यतामिति ।
ा ८४ ॥
ऋषय ऊचुः ॥
मोक्षमार्गं समासक्ता न वयं स्वर्गलिप्सवः ॥
तस्मात्तपश्चरिष्यामः सरसीह विमुक्तये
pūrṇā sāgaraparyaṃtāṃ caritvā pṛthivī mimām ||
prāṇayātrāṃ prakurvāṇā mṛṇālairmunisattamāḥ ||
tasmādgaccha tava śreyo bhūyādasmātsamāgamāt
||86||पूर्णा सागरपर्यंतां चरित्वा पृथिवी मिमाम् ॥
प्राणयात्रां प्रकुर्वाणा मृणालैर्मुनिसत्तमाः ॥
तस्माद्गच्छ तव श्रेयो भूयादस्मात्समागमात्
śakra uvāca
na vṛthā darśanaṃ me syātkadācidapi suvratāḥ ||
tasmādgṛhṇīta yaccitte sadābhīṣṭaṃ vyavasthitam
||87||न वृथा दर्शनं मे स्यात्कदाचिदपि सुव्रताः ॥
तस्माद्गृह्णीत यच्चित्ते सदाभीष्टं व्यवस्थितम्
ṛṣaya ūcuḥ
, āśramo'yaṃ suvikhyāto bhūyācchakra mahītale ||
nāmnāsmākaṃ tathā nṛṇāṃ sarvapātakanāśanaḥ
||88||, आश्रमोऽयं सुविख्यातो भूयाच्छक्र महीतले ॥
नाम्नास्माकं तथा नृणां सर्वपातकनाशनः
vayaṃ sthāsyāmahe nityamatraiva surasattama ||
tapo'rthaṃ bhāvitātmāno yāvanmokṣagatirdhruvā
||89||वयं स्थास्यामहे नित्यमत्रैव सुरसत्तम ॥
तपोऽर्थं भावितात्मानो यावन्मोक्षगतिर्ध्रुवा
indra uvāca
trailokye'pi suvikhyāta āśramo vo bhaviṣyati ||
tathā kāmapradaścaiva lokānāṃ saṃbhaviṣyati
||90||त्रैलोक्येऽपि सुविख्यात आश्रमो वो भविष्यति ॥
तथा कामप्रदश्चैव लोकानां संभविष्यति
yo yaṃ kāmamabhidhyāya śrāddhamatra kariṣyati ||
śrāvaṇe paurṇamāsyāṃ ca sa taṃ sarvamavā psyati
||91||यो यं काममभिध्याय श्राद्धमत्र करिष्यति ॥
श्रावणे पौर्णमास्यां च स तं सर्वमवा प्स्यति
niṣkāmo vā naro yastu śrāddhaṃ dānamathāpi vā ||
prakariṣyati mokṣaṃ sa samavāpsyatyasaṃśayam
||92||निष्कामो वा नरो यस्तु श्राद्धं दानमथापि वा ॥
प्रकरिष्यति मोक्षं स समवाप्स्यत्यसंशयम्
ye cātra dehaṃ tyakṣyaṃti yuṣmākaṃ cāśrame śubhe ||
api pāpasamāyuktāste yāsyaṃti parāṃ gatim
||93||ये चात्र देहं त्यक्ष्यंति युष्माकं चाश्रमे शुभे ॥
अपि पापसमायुक्तास्ते यास्यंति परां गतिम्
iṃgudairbadarairvāpi bilvairbhallātakairapi ||
pitṝnuddiśya yaḥ śrāddhaṃ kariṣyati samāhitaḥ
||94||इंगुदैर्बदरैर्वापि बिल्वैर्भल्लातकैरपि ॥
पितॄनुद्दिश्य यः श्राद्धं करिष्यति समाहितः
sa yāsyati parāṃ siddhiṃ durlabhāṃ tridaśairapi ||
sarvapāpavinirmuktaḥ stūyamānaśca kiṃnaraiḥ
||95||स यास्यति परां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्तूयमानश्च किंनरैः
sūta uvāca
evamuktvā sahasrākṣastaiḥ sarvairabhinaṃditaḥ 0|
jagāmādarśanaṃ te'pi sthitāstatra dvijottamāḥ
||96||एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्तैः सर्वैरभिनंदितः ०।
जगामादर्शनं तेऽपि स्थितास्तत्र द्विजोत्तमाः
tataḥ kāle gate te'pi kṛtvā tīvraṃ mahattapaḥ ||
saṃprāptāḥ paramaṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam
||97||ततः काले गते तेऽपि कृत्वा तीव्रं महत्तपः ॥
संप्राप्ताः परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्
taistatra sthāpitaṃ liṅgaṃ devadevasya śūlinaḥ ||
tasya saṃdarśanādeva naraḥ pāpādvimucyate
||98||तैस्तत्र स्थापितं लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः ॥
तस्य संदर्शनादेव नरः पापाद्विमुच्यते
yastalliṃgaṃ punarbhaktyā puṣpadhūpānulepanaiḥ ||
arcayetsa dhruvaṃ muktiṃ prāpnoti dvijasattamāḥ
||99||यस्तल्लिंगं पुनर्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः ॥
अर्चयेत्स ध्रुवं मुक्तिं प्राप्नोति द्विजसत्तमाः
etatpavitra māyuṣyaṃ sarvapātakanāśanam ||
saptarṣoṇāṃ samākhyātamāśramasyānukīrtanam
||100||एतत्पवित्र मायुष्यं सर्वपातकनाशनम् ॥
सप्तर्षोणां समाख्यातमाश्रमस्यानुकीर्तनम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye saptarṣyāśramamāhātmyavarṇanaṃnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||