vidūrathamṛgayāvarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
camatkārapurotpattiḥ śrutā tvatto mahāmate ||
tatkṣetrasya pramāṇaṃ yattadasmākaṃ prakīrtaya ||
yāni tatra ca puṇyāni tīrthānyāyatanāni ca ||
sahitāni prabhāveṇa tāni sarvāṇi kīrtaya
||2||चमत्कारपुरोत्पत्तिः श्रुता त्वत्तो महामते ॥
तत्क्षेत्रस्य प्रमाणं यत्तदस्माकं प्रकीर्तय ॥
यानि तत्र च पुण्यानि तीर्थान्यायतनानि च ॥
सहितानि प्रभावेण तानि सर्वाणि कीर्तय
sūta uvāca
pañcakrośapramāṇena kṣetraṃ brāhmaṇasattamāḥ ||
āyāmavyāsataścaiva camatkārapurottamam
||3||पञ्चक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रं ब्राह्मणसत्तमाः ॥
आयामव्यासतश्चैव चमत्कारपुरोत्तमम्
prācyāṃ tasya gayāśīrṣaṃ paścimena hareḥ padam ||
dakṣiṇottarayoścaiva gokarṇeśvarasaṃjñitau
||4||प्राच्यां तस्य गयाशीर्षं पश्चिमेन हरेः पदम् ॥
दक्षिणोत्तरयोश्चैव गोकर्णेश्वरसंज्ञितौ
hāṭakeśvara saṃjñaṃ tu pūrvamāsīddvijottamāḥ ||
tatkṣetraṃ prathitaṃ loke sarvapātakanāśanam
||5||हाटकेश्वर संज्ञं तु पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः ॥
तत्क्षेत्रं प्रथितं लोके सर्वपातकनाशनम्
yataḥ prabhṛti viprebhyo dattaṃ tena mahātmanā ||
camatkāreṇa tatsthānaṃ nāmnā khyātiṃ tato gatam
||6||यतः प्रभृति विप्रेभ्यो दत्तं तेन महात्मना ॥
चमत्कारेण तत्स्थानं नाम्ना ख्यातिं ततो गतम्
brāhmaṇā ūcuḥ
yadetadbhavatā proktaṃ tasya pūrve gayāśiraḥ ||
māhātmyaṃ tasya no brūhi sūtaputra savistaram
||7||यदेतद्भवता प्रोक्तं तस्य पूर्वे गयाशिरः ॥
माहात्म्यं तस्य नो ब्रूहि सूतपुत्र सविस्तरम्
sūta uvāca
āsīdvidūrathonāma haihayādhipatiḥ purā ||
yo vai dānapatirdakṣaḥ śatrupakṣakṣayāvahaḥ
||8||आसीद्विदूरथोनाम हैहयाधिपतिः पुरा ॥
यो वै दानपतिर्दक्षः शत्रुपक्षक्षयावहः
sa kadācinmṛgānhaṃtuṃ nṛpaḥ senāvṛto yayau ||
nānāvṛkṣalatākīrṇaṃ vanaṃ śvāpadasaṃkulam
||9||स कदाचिन्मृगान्हंतुं नृपः सेनावृतो ययौ ॥
नानावृक्षलताकीर्णं वनं श्वापदसंकुलम्
sa jaghāna mṛgāṃstatra śarairāśīviṣopamaiḥ ||
mahiṣāṃścavarāhāṃśca tarakṣūñcchambarānrurūn
||10||स जघान मृगांस्तत्र शरैराशीविषोपमैः ॥
महिषांश्चवराहांश्च तरक्षूञ्च्छम्बरान्रुरून्
siṃhānvyāghrāngajānmattāñcchataśo'tha sahasraśaḥ ||
atha tena mṛgo viddhaḥ śareṇā''nataparvaṇā
||11||सिंहान्व्याघ्रान्गजान्मत्ताञ्च्छतशोऽथ सहस्रशः ॥
अथ तेन मृगो विद्धः शरेणाऽऽनतपर्वणा
na papāta dharāpṛṣṭhe saśaro dudruve drutam ||
tataḥ sa kautukāviṣṭastasya pṛṣṭhe hayottamam ||
prerayāmāsa vegena manomārutavegadhṛk
||12||न पपात धरापृष्ठे सशरो दुद्रुवे द्रुतम् ॥
ततः स कौतुकाविष्टस्तस्य पृष्ठे हयोत्तमम् ॥
प्रेरयामास वेगेन मनोमारुतवेगधृक्
tataḥ sainyaṃ samutsajya mṛgaṃ lipsurmahīpatiḥ ||
anyadvanāṃtaraṃ prāpto raudraṃ cittabhayāvaham
||13||ततः सैन्यं समुत्सज्य मृगं लिप्सुर्महीपतिः ॥
अन्यद्वनांतरं प्राप्तो रौद्रं चित्तभयावहम्
kaṇṭakībadarīprāyaṃ śālmalīvanasaṃkulam ||
tathānyaiḥ kaṇṭakākīrṇai rūkṣai rvṛkṣaiḥ samanvitam
||14||कण्टकीबदरीप्रायं शाल्मलीवनसंकुलम् ॥
तथान्यैः कण्टकाकीर्णै रूक्षै र्वृक्षैः समन्वितम्
tatra rūkṣā'khilā bhūmirnirjalā tamasā vṛtā ||
cīrikolūkagṛdhāḍhyā śīrṣacchāyāvivarjitā
||15||तत्र रूक्षाऽखिला भूमिर्निर्जला तमसा वृता ॥
चीरिकोलूकगृधाढ्या शीर्षच्छायाविवर्जिता
grīṣme madhyagate sūrye mṛgākṛṣṭaḥ sa pārthivaḥ ||
dūrādhvānaṃ jagāmā'tha prāsapāṇirvarāśvagaḥ
||16||ग्रीष्मे मध्यगते सूर्ये मृगाकृष्टः स पार्थिवः ॥
दूराध्वानं जगामाऽथ प्रासपाणिर्वराश्वगः
tena tasyānugā bhṛtyāḥ sarve suśrāṃtavāhanāḥ ||
kṣutpipāsākulāḥ śrāṃtāḥ sthāne sthāne samāśritāḥ
||17||तेन तस्यानुगा भृत्याः सर्वे सुश्रांतवाहनाः ॥
क्षुत्पिपासाकुलाः श्रांताः स्थाने स्थाने समाश्रिताः
siṃhavyāghraistathā cānyaiḥ patitā naṣṭacetanāḥ ||
bhakṣyaṃte cetayanto'pi tathā'nye calanākṣamāḥ
||18||सिंहव्याघ्रैस्तथा चान्यैः पतिता नष्टचेतनाः ॥
भक्ष्यंते चेतयन्तोऽपि तथाऽन्ये चलनाक्षमाः
tataḥ so'pi mahīpālaḥ kṣutpipāsāsamākulaḥ ||
dṛṣṭvā tadvyasanaṃ prāptamātmanaḥ sevakaiḥ samam
||19||ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपासासमाकुलः ॥
दृष्ट्वा तद्व्यसनं प्राप्तमात्मनः सेवकैः समम्
kāṃtārasyāṃtamanvicchanprerayāmāsa taṃ hayam ||
jātyaṃ sarvaguṇopetaṃ kaśāghātaiḥ pratāḍayan
||20||कांतारस्यांतमन्विच्छन्प्रेरयामास तं हयम् ॥
जात्यं सर्वगुणोपेतं कशाघातैः प्रताडयन्
tataḥ sa nṛpatistena vāyuvegena vājinā ||
nīto dūraṃ durgamārgaṃ sarvajaṃtuvivarjitam
||21||ततः स नृपतिस्तेन वायुवेगेन वाजिना ॥
नीतो दूरं दुर्गमार्गं सर्वजंतुविवर्जितम्
evaṃ tasya narendrasya kāṃdiśīke'navasthite ||
so'śvo'pataddharāpṛṣṭhe so'pyadhastātturaṃgamāt
||22||एवं तस्य नरेन्द्रस्य कांदिशीकेऽनवस्थिते ॥
सोऽश्वोऽपतद्धरापृष्ठे सोऽप्यधस्तात्तुरंगमात्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye vidūrathamṛgayāvarṇanaṃnāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||