rākṣasaprāpyaśrāddhavarṇanam
sūta uvāca
caturthe divase prāpte tato yajñasamudbhave ||
ṛtvigbhiryājñikaṃ karma prārabdhaṃ tadanaṃtaram
||1||चतुर्थे दिवसे प्राप्ते ततो यज्ञसमुद्भवे ॥
ऋत्विग्भिर्याज्ञिकं कर्म प्रारब्धं तदनंतरम्
somapānādikaṃ sarvaṃ paśorhiṃsādikaṃ tathā ||
paśorgudaṃ samādāya prasthātā ca vyadhārayat
||2||सोमपानादिकं सर्वं पशोर्हिंसादिकं तथा ॥
पशोर्गुदं समादाय प्रस्थाता च व्यधारयत्
ekāṃte sadaso madhye homārthaṃ dvijasattamāḥ ||
tasminvyākulatāṃ yāte brāhmaṇaḥ kaścidāgataḥ
||3||एकांते सदसो मध्ये होमार्थं द्विजसत्तमाः ॥
तस्मिन्व्याकुलतां याते ब्राह्मणः कश्चिदागतः
yuvā tatra praviṣṭastu māṃsa bhakṣaṇalālasaḥ ||
tato gudaṃ paśordṛṣṭvā bhakṣayāmāsa cotsukaṃ
||4||युवा तत्र प्रविष्टस्तु मांस भक्षणलालसः ॥
ततो गुदं पशोर्दृष्ट्वा भक्षयामास चोत्सुकं
etasminnaṃtare prāptaḥ prasthātā tasya saṃnidhau ||
bhakṣamāṇaṃ samālokya taṃ śaśāpa tataḥ param
||5||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः प्रस्थाता तस्य संनिधौ ॥
भक्षमाणं समालोक्य तं शशाप ततः परम्
dhigdhikpāpasamācāra homārthaṃ yadgudaṃ dhṛtam ||
tattvayā dūṣitaṃ laulyādyajñavighnakaraṃ kṛtam
||6||धिग्धिक्पापसमाचार होमार्थं यद्गुदं धृतम् ॥
तत्त्वया दूषितं लौल्याद्यज्ञविघ्नकरं कृतम्
ucchiṣṭena mayā homaḥ kartavyo naiva sāṃpratam ||
rākṣasānāmidaṃ karma yattvayā samanuṣṭhitam
||7||उच्छिष्टेन मया होमः कर्तव्यो नैव सांप्रतम् ॥
राक्षसानामिदं कर्म यत्त्वया समनुष्ठितम्
tasmāttvaṃ mama vākyena rākṣaso bhava mā ciram
||8||तस्मात्त्वं मम वाक्येन राक्षसो भव मा चिरम्
etasminneva kāle tu hyūrdhvakeśo'bhavaddhi saḥ ||
raktākṣaḥ śaṃkukarṇaśca kṛṣṇadanto'tibhairavaḥ
||9||एतस्मिन्नेव काले तु ह्यूर्ध्वकेशोऽभवद्धि सः ॥
रक्ताक्षः शंकुकर्णश्च कृष्णदन्तोऽतिभैरवः
lamboṣṭho vikarālāsyo māṃsamedovivarjitaḥ ||
tvagasthisnāyuśeṣaśca|
cāmuṇḍākṛtireva ca
||10||लम्बोष्ठो विकरालास्यो मांसमेदोविवर्जितः ॥
त्वगस्थिस्नायुशेषश्च।
चामुण्डाकृतिरेव च
sa ca viśvāvasurnāma pulastyasya suto muniḥ ||
maṃtrapūtasya māṃsasya bhakṣaṇārthaṃ samāgataḥ
||11||स च विश्वावसुर्नाम पुलस्त्यस्य सुतो मुनिः ॥
मंत्रपूतस्य मांसस्य भक्षणार्थं समागतः
vedavedāṃgatattvajaḥ pautrastu parameṣṭhinaḥ ||
taṃ dṛṣṭvā rākṣasākāraṃ vitresuḥ sarvato dvijāḥ
||12||वेदवेदांगतत्त्वजः पौत्रस्तु परमेष्ठिनः ॥
तं दृष्ट्वा राक्षसाकारं वित्रेसुः सर्वतो द्विजाः
rākṣoghnāni ca sūktāni jajapuścāpare tathā ||
keciccharaṇamāpannā viṣṇo rudrasya cāpare
||13||राक्षोघ्नानि च सूक्तानि जजपुश्चापरे तथा ॥
केचिच्छरणमापन्ना विष्णो रुद्रस्य चापरे
pitāmahasya cānye tu gāyatryāḥ śaraṇaṃ gatāḥ ||
rakṣarakṣeti jalpanto bhayasaṃtrastamānasāḥ
||14||पितामहस्य चान्ये तु गायत्र्याः शरणं गताः ॥
रक्षरक्षेति जल्पन्तो भयसंत्रस्तमानसाः
so'pi dṛṣṭvā tadātmānaṃ gataṃ rākṣasatāṃ dvijāḥ ||
bāṣpapūrṇekṣaṇo dīnaḥ pitāmahamupādravat
||15||सोऽपि दृष्ट्वा तदात्मानं गतं राक्षसतां द्विजाः ॥
बाष्पपूर्णेक्षणो दीनः पितामहमुपाद्रवत्
sa praṇamya tato vākyaṃ kṛtāṃjaliruvāca tam
||16||स प्रणम्य ततो वाक्यं कृतांजलिरुवाच तम्
pautro'haṃ tava deveśa pulastyasya suto dvijaḥ ||
nīto rākṣasatāmadya prasthātrā kopato vibho
||17||पौत्रोऽहं तव देवेश पुलस्त्यस्य सुतो द्विजः ॥
नीतो राक्षसतामद्य प्रस्थात्रा कोपतो विभो
jihvālaulyena deveśa paśorgudamajānatā ||
bhakṣitaṃ tanmayā deva homārthaṃ yatprakalpitam
||18||जिह्वालौल्येन देवेश पशोर्गुदमजानता ॥
भक्षितं तन्मया देव होमार्थं यत्प्रकल्पितम्
tasmānmānuṣatāprāptyai mama dehe dayāṃ kuru ||
rākṣasatvaṃ yathā yāti tathā nītirvidhīyatām
||19||तस्मान्मानुषताप्राप्त्यै मम देहे दयां कुरु ॥
राक्षसत्वं यथा याति तथा नीतिर्विधीयताम्
' tacchrutvā jalpitaṃ tasya dayāṃ kṛtvā pitāmahaḥ ||
pratiprasthātaraṃ sāmavākyametaduvāca ha
||20||' तच्छ्रुत्वा जल्पितं तस्य दयां कृत्वा पितामहः ॥
प्रतिप्रस्थातरं सामवाक्यमेतदुवाच ह
bālo'yaṃ mama pautrastu kṛtyākṛtyaṃ na vetti ca ||
tasmāttvaṃ rākṣasaṃ bhāvaṃ harasvāsya dvijottama
||21||बालोऽयं मम पौत्रस्तु कृत्याकृत्यं न वेत्ति च ॥
तस्मात्त्वं राक्षसं भावं हरस्वास्य द्विजोत्तम
tacchrutvā sa muniḥ prāha prāyaścittaṃ makhe tava ||
anena janitaṃ deva gudaṃ dūṣayatā vibho
||22||तच्छ्रुत्वा स मुनिः प्राह प्रायश्चित्तं मखे तव ॥
अनेन जनितं देव गुदं दूषयता विभो
tasmādeṣa mayā śapto yajñavighnakaro mama ||
nāhamasya hariṣyāmi rākṣasatvaṃ kathaṃcana
||23||तस्मादेष मया शप्तो यज्ञविघ्नकरो मम ॥
नाहमस्य हरिष्यामि राक्षसत्वं कथंचन
narmaṇāpi mayā proktaṃ kadācinnānṛtaṃ vacaḥ
||24||नर्मणापि मया प्रोक्तं कदाचिन्नानृतं वचः
brahmovāca
prāyaścittaṃ kariṣye'haṃ yajñasyāsya prasiddhaye ||
dakṣiṇā gauryathoktā ca kṛtvā homaṃ vidhānataḥ ||
tvamasya rākṣasaṃ bhāvaṃ 'harasva mama vākyataḥ
||25||प्रायश्चित्तं करिष्येऽहं यज्ञस्यास्य प्रसिद्धये ॥
दक्षिणा गौर्यथोक्ता च कृत्वा होमं विधानतः ॥
त्वमस्य राक्षसं भावं 'हरस्व मम वाक्यतः
so'bravīcchītalo vahniryadi syāduṣṇaguḥ śaśī ||
tanme syādanyathā vākyaṃ vyāhṛtaṃ prapitāmaha
||26||सोऽब्रवीच्छीतलो वह्निर्यदि स्यादुष्णगुः शशी ॥
तन्मे स्यादन्यथा वाक्यं व्याहृतं प्रपितामह
tasya tadvacanaṃ śrutvā jñātvā caiva tu niścitam ||
viśvāvasuṃ vidhiḥ prāha tato rākṣasarūpiṇam
||27||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा चैव तु निश्चितम् ॥
विश्वावसुं विधिः प्राह ततो राक्षसरूपिणम्
tvaṃ vatsānena rūpeṇa tiṣṭha tāvadvaco mama ||
kuruṣva te prayacchāmi yena sthānamanuttamam
||28||त्वं वत्सानेन रूपेण तिष्ठ तावद्वचो मम ॥
कुरुष्व ते प्रयच्छामि येन स्थानमनुत्तमम्
camatkārapurasyāsya paścimasthānamāśritāḥ ||
santyanye rākṣasāstatra maryādāyāṃ vyavasthitāḥ
||29||चमत्कारपुरस्यास्य पश्चिमस्थानमाश्रिताः ॥
सन्त्यन्ये राक्षसास्तत्र मर्यादायां व्यवस्थिताः
laṃkāyāṃ rākṣasāścaiva prārthayanto'tra sadgatim ||
te cāgatya tamuddeśaṃ tapaḥ kurvaṃti suvratāḥ
||3||लंकायां राक्षसाश्चैव प्रार्थयन्तोऽत्र सद्गतिम् ॥
ते चागत्य तमुद्देशं तपः कुर्वंति सुव्रताः
tatra prabhutvamātiṣṭha nāgarāṇāṃ hite sthitaḥ ||
rākṣasā bahavaḥ saṃti kūṣmāṃḍāśca piśācakāḥ
||31||तत्र प्रभुत्वमातिष्ठ नागराणां हिते स्थितः ॥
राक्षसा बहवः संति कूष्मांडाश्च पिशाचकाः
ye cānye rākṣasāḥ kecidduṣṭabhāvasamāśritāḥ ||
tatra gacchaṃti ye sarve nigṛhṇaṃti ca tatkṣaṇāt
||32||ये चान्ये राक्षसाः केचिद्दुष्टभावसमाश्रिताः ॥
तत्र गच्छंति ये सर्वे निगृह्णंति च तत्क्षणात्
bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca kūṣmāṃḍāśca viśeṣataḥ ||
nāgaraṃ tu puro dṛṣṭvā tadbhayādyāṃti dūrataḥ
||33||भूताः प्रेताः पिशाचाश्च कूष्मांडाश्च विशेषतः ॥
नागरं तु पुरो दृष्ट्वा तद्भयाद्यांति दूरतः
tadgaccha putra tatra tvaṃ sarveṣāmadhipo bhava ||
rākṣasānāṃ mayā dattaṃ tava rājyaṃ ca sāṃpratam
||34||तद्गच्छ पुत्र तत्र त्वं सर्वेषामधिपो भव ॥
राक्षसानां मया दत्तं तव राज्यं च सांप्रतम्
rākṣasa uvāca
ādhipatye sthitasyaivaṃ rākṣasānāṃ pitāmaha ||
kiṃ mayā tatra bhoktavyaṃ tebhyo deyaṃ ca kiṃ vada
||35||आधिपत्ये स्थितस्यैवं राक्षसानां पितामह ॥
किं मया तत्र भोक्तव्यं तेभ्यो देयं च किं वद
rājñā caiva yato deyaṃ bhṛtyānāṃ bhojanaṃ vibho ||
tanmamācakṣva deveśa dayāṃ kṛtvā mamopari
||36||राज्ञा चैव यतो देयं भृत्यानां भोजनं विभो ॥
तन्ममाचक्ष्व देवेश दयां कृत्वा ममोपरि
na karoti ca yo rājā|
bhṛtyavargasya poṣaṇam ||
rauravaṃ narakaṃ yāti sa evaṃ hi śrutaṃ mayā
||37||न करोति च यो राजा।
भृत्यवर्गस्य पोषणम् ॥
रौरवं नरकं याति स एवं हि श्रुतं मया
brahmovāca
yacchrāddhaṃ dakṣiṇāhīnaṃ tilairdarbhairvivarjitam ||
tatsarvaṃ te mayā dattaṃ yadyapi syātsutīrthagam
||38||यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं तिलैर्दर्भैर्विवर्जितम् ॥
तत्सर्वं ते मया दत्तं यद्यपि स्यात्सुतीर्थगम्
yacchrāddhaṃ sūkaraḥ paśyennārī vātha rajasvalā ||
kauleyako'tha vāleyastatsarvaṃ te bhaviṣyati
||39||यच्छ्राद्धं सूकरः पश्येन्नारी वाथ रजस्वला ॥
कौलेयकोऽथ वालेयस्तत्सर्वं ते भविष्यति
vidhihīnaṃ tu yacchrāddhaṃ darbhervā mūlavarjitaiḥ ||
vitasteradhikairvāpi tatsarvaṃ te bhaviṣyati
||40||विधिहीनं तु यच्छ्राद्धं दर्भेर्वा मूलवर्जितैः ॥
वितस्तेरधिकैर्वापि तत्सर्वं ते भविष्यति
tilaṃ vā tailapakvaṃ vā śūkadhānyamathāpi vā ||
na yatra dīyate śrāddhe tatte śrāddhaṃ bhaviṣyati
||41||तिलं वा तैलपक्वं वा शूकधान्यमथापि वा ॥
न यत्र दीयते श्राद्धे तत्ते श्राद्धं भविष्यति
asnātairyatkṛtaṃ śrāddhaṃ yaccādhautāṃbaraiḥ kṛtam ||
tailābhyaṃgayutaiścaiva tatte sarvaṃ bhaviṣyati
||42||अस्नातैर्यत्कृतं श्राद्धं यच्चाधौतांबरैः कृतम् ॥
तैलाभ्यंगयुतैश्चैव तत्ते सर्वं भविष्यति
yadvā māhiṣiko bhuṃkte śvitrī vā kunakho'pi vā ||
kuṣṭhī vātha dvijo bhuṃkte tatte śrāddhaṃ bhaviṣyati
||43||यद्वा माहिषिको भुंक्ते श्वित्री वा कुनखोऽपि वा ॥
कुष्ठी वाथ द्विजो भुंक्ते तत्ते श्राद्धं भविष्यति
hīnāṃgo vā'tha yadbhuṃkte'dhikāṃgo vātha niṃditaḥ ||
mahāvyādhigṛhīto vā cauro vārddhuṣiko'pi vā ||
yatra bhuṃkte'thavā śrāddhe tatte śrāddhaṃ bhaviṣyati
||44||हीनांगो वाऽथ यद्भुंक्तेऽधिकांगो वाथ निंदितः ॥
महाव्याधिगृहीतो वा चौरो वार्द्धुषिकोऽपि वा ॥
यत्र भुंक्तेऽथवा श्राद्धे तत्ते श्राद्धं भविष्यति
śyāvadantastu yadbhuṃkte yadbhuṃkte vṛṣalīpatiḥ ||
vinagno vātha yadbhuṃkte tatte śrāddhaṃ bhaviṣyati
||45||श्यावदन्तस्तु यद्भुंक्ते यद्भुंक्ते वृषलीपतिः ॥
विनग्नो वाथ यद्भुंक्ते तत्ते श्राद्धं भविष्यति
yo yajño dakṣiṇāhīno yaścāśaucayutaiḥ kṛtaḥ ||
brahmacaryavihīnastu tatphalaṃ te bhaviṣyati
||46||यो यज्ञो दक्षिणाहीनो यश्चाशौचयुतैः कृतः ॥
ब्रह्मचर्यविहीनस्तु तत्फलं ते भविष्यति
yasminnaivātithiḥ pūjyaḥ śrāddhe vā yajñakarmaṇi ||
saṃprāpte vaiśvadevāṃte tatte sarvaṃ bhaviṣyati
||47||यस्मिन्नैवातिथिः पूज्यः श्राद्धे वा यज्ञकर्मणि ॥
संप्राप्ते वैश्वदेवांते तत्ते सर्वं भविष्यति
1 āvāhanātparaṃ yatra maunaṃ na śrāddhadaścaret ||
brāhmaṇo vā'tha bhoktā ca tatte śrāddhaṃ bhaviṣyati
||48||१ आवाहनात्परं यत्र मौनं न श्राद्धदश्चरेत् ॥
ब्राह्मणो वाऽथ भोक्ता च तत्ते श्राद्धं भविष्यति
mṛnmayeṣu ca pātreṣu yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ ||
bhinnapātreṣu vā yacca tatte sarvaṃ bhaviṣyati
||49||मृन्मयेषु च पात्रेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥
भिन्नपात्रेषु वा यच्च तत्ते सर्वं भविष्यति
pratyakṣalavaṇaṃ yatra takraṃ vā vikṛtaṃ bhavet ||
jātīpuṣpapradānaṃ ca tatte sarvaṃ bhaviṣyati
||50||प्रत्यक्षलवणं यत्र तक्रं वा विकृतं भवेत् ॥
जातीपुष्पप्रदानं च तत्ते सर्वं भविष्यति
yajamāno dvijo vātha brahmacaryavivarjitaḥ ||
tacchrāddhaṃ te mayā dattaṃ tripātreṇa vivarjitam
||51||यजमानो द्विजो वाथ ब्रह्मचर्यविवर्जितः ॥
तच्छ्राद्धं ते मया दत्तं त्रिपात्रेण विवर्जितम्
āyasena tu pātreṇa yatrānnaṃ ca pradīyate ||
tacchrāddhaṃ te mayā dattaṃ tathānyadapi hīyate
||52||आयसेन तु पात्रेण यत्रान्नं च प्रदीयते ॥
तच्छ्राद्धं ते मया दत्तं तथान्यदपि हीयते
maṃtrakriyābhyāṃ yatkicidrātrau dattaṃ hutaṃ tathā ||
sakrāṃtisomaparvabhyāṃ vyati riktaṃ tu kutsitam
||53||मंत्रक्रियाभ्यां यत्किचिद्रात्रौ दत्तं हुतं तथा ॥
सक्रांतिसोमपर्वभ्यां व्यति रिक्तं तु कुत्सितम्
ityuktvā virarāmāśu brahmā lokapitāmahaḥ ||
rākṣasaḥ so'pi tatrāpi lebhe sthānaṃ tu rākṣasam
||54||इत्युक्त्वा विररामाशु ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
राक्षसः सोऽपि तत्रापि लेभे स्थानं तु राक्षसम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭha nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye rākṣasaprāpyaśrāddhavarṇanaṃnāma saptāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 187 ||