aśūnyaśayanavratamāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
prabhūtāni tvayoktāni vratāni niyamāstathā ||
prasupte puṃḍarīkākṣe yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate
||1||प्रभूतानि त्वयोक्तानि व्रतानि नियमास्तथा ॥
प्रसुप्ते पुंडरीकाक्षे येषां संख्या न विद्यते
aśaktyā hi śarīrasya niyamānāṃ kathaṃ caret ||
vrataṃ hi sukumārāṃgo dānairvāpi vadasva naḥ
||2||अशक्त्या हि शरीरस्य नियमानां कथं चरेत् ॥
व्रतं हि सुकुमारांगो दानैर्वापि वदस्व नः
sūta uvāca
aśakto niyamaṃ kartuṃ sukumāro bhavettu yaḥ ||
tena tatra prakartavyaṃ vikhyātaṃ bhīṣmapaṃcakam
||3||अशक्तो नियमं कर्तुं सुकुमारो भवेत्तु यः ॥
तेन तत्र प्रकर्तव्यं विख्यातं भीष्मपंचकम्
kārttikasya site pakṣa ekādaśyāṃ samāhitaḥ ||
prātarutthāya vipreṃdra kartavyaṃ daṃtadhāvanam
||4||कार्त्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्यां समाहितः ॥
प्रातरुत्थाय विप्रेंद्र कर्तव्यं दंतधावनम्
tatastu niyamaṃ kuryādvāsudevaparāyaṇaḥ ||
pūrvoktānāṃ ca sarveṣāṃ niyamānāṃ dvijottamāḥ
||5||ततस्तु नियमं कुर्याद्वासुदेवपरायणः ॥
पूर्वोक्तानां च सर्वेषां नियमानां द्विजोत्तमाः
upavāsaḥ prakartavyastasminnahani bhaktitaḥ ||
aśaktyā vā śarīrasya hemaṃ dadyātsvaśaktitaḥ
||6||उपवासः प्रकर्तव्यस्तस्मिन्नहनि भक्तितः ॥
अशक्त्या वा शरीरस्य हेमं दद्यात्स्वशक्तितः
brāhmaṇāya haviṣyānnaṃ dātavyaṃ vaiṣṇavairnaraiḥ|
evaṃ pañcadinaṃ yāvatkartavyaṃ vratamuttamam
||7||ब्राह्मणाय हविष्यान्नं दातव्यं वैष्णवैर्नरैः।
एवं पञ्चदिनं यावत्कर्तव्यं व्रतमुत्तमम्
pūjanīyo hṛṣīkeśo jalaśāyisvarūpadhṛk ||
gaṃdhairdhūpaiśca naivedyai rātrijāgaraṇairapi
||8||पूजनीयो हृषीकेशो जलशायिस्वरूपधृक् ॥
गंधैर्धूपैश्च नैवेद्यै रात्रिजागरणैरपि
ṣaṣṭhe'hani tato jāte pūjayedbrāhmaṇottamān ||
tāṃśca vastrairhiraṇyena miṣṭānnena prabhaktitaḥ
||9||षष्ठेऽहनि ततो जाते पूजयेद्ब्राह्मणोत्तमान् ॥
तांश्च वस्त्रैर्हिरण्येन मिष्टान्नेन प्रभक्तितः
tataḥ kṛtāṃjalirbhūtvā yācayedbrāhmaṇottamān ||
sarve me niyamāḥ prāptā yuṣmākaṃ ca prasādataḥ
||10||ततः कृतांजलिर्भूत्वा याचयेद्ब्राह्मणोत्तमान् ॥
सर्वे मे नियमाः प्राप्ता युष्माकं च प्रसादतः
tatastairapi vaktavyaṃ caturmāsīsamudbhavam ||
vratānāṃ niyamānāṃ ca vrataṃ bhūyāttavākhilam
||11||ततस्तैरपि वक्तव्यं चतुर्मासीसमुद्भवम् ॥
व्रतानां नियमानां च व्रतं भूयात्तवाखिलम्
tato visarjya tānviprānbhojanaṃ svayamācaret ||
sarvāhāreṇa rājeṃdra paṃcagavyaprapūrvakam
||12||ततो विसर्ज्य तान्विप्रान्भोजनं स्वयमाचरेत् ॥
सर्वाहारेण राजेंद्र पंचगव्यप्रपूर्वकम्
yaḥ karoti vrataṃ tasya phalaṃ syādbahupuṇyadam ||
yaḥ punarvratametaddhi kurute dinapaṃcakam ||
upavāsaparastasya phalaṃ śataguṇaṃ bhavet
||13||यः करोति व्रतं तस्य फलं स्याद्बहुपुण्यदम् ॥
यः पुनर्व्रतमेतद्धि कुरुते दिनपंचकम् ॥
उपवासपरस्तस्य फलं शतगुणं भवेत्
ekādaśyāṃ hareḥ pūjāṃ jātipuṣpaiḥ samācaret ||
dvādaśyāṃ bilvapatreṇa śatapatryā tataḥ param ||
trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ surabhyā bhaktipūrvakam
||14||एकादश्यां हरेः पूजां जातिपुष्पैः समाचरेत् ॥
द्वादश्यां बिल्वपत्रेण शतपत्र्या ततः परम् ॥
त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां सुरभ्या भक्तिपूर्वकम्
bhṛṃgarājena puṇyena paurṇamāsyāṃ prapūjayet ||
pratipaddivase sarvaiḥ pūjanīyo janārdanaḥ ||
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam
||15||भृंगराजेन पुण्येन पौर्णमास्यां प्रपूजयेत् ॥
प्रतिपद्दिवसे सर्वैः पूजनीयो जनार्दनः ॥
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्
pratipaddivase sarvānprāśayetkāyaśuddhaye ||
agaraṃ guggulaṃ caiva karpūraṃ tagaraṃ tvacā
||16||प्रतिपद्दिवसे सर्वान्प्राशयेत्कायशुद्धये ॥
अगरं गुग्गुलं चैव कर्पूरं तगरं त्वचा
ekaikaṃ nirvapeddhūpaṃ pratipaddivase'khilam ||
jalaśāyī jagadyoniḥ śeṣaparyaṃkamāśritaḥ
||17||एकैकं निर्वपेद्धूपं प्रतिपद्दिवसेऽखिलम् ॥
जलशायी जगद्योनिः शेषपर्यंकमाश्रितः
arghaṃ gṛhṇātu me devo bhīṣmapaṃcakasiddhaye ||
maṃtreṇānena dātavyo hyargho devasya bhaktitaḥ
||18||अर्घं गृह्णातु मे देवो भीष्मपंचकसिद्धये ॥
मंत्रेणानेन दातव्यो ह्यर्घो देवस्य भक्तितः
śaṃkhatoyaṃ samādāya sapuṣpaphalacaṃdanaiḥ ||
naivedyaṃ paramānnaṃ ca svaśaktyā nirvapeddvijāḥ
||19||शंखतोयं समादाय सपुष्पफलचंदनैः ॥
नैवेद्यं परमान्नं च स्वशक्त्या निर्वपेद्द्विजाः
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ vrataṃ vai bhīṣmapaṃcakam ||
saṃprāpyate phalaṃ caiva vratānāṃ niyamaiḥ saha
||20||एतद्वः सर्वमाख्यातं व्रतं वै भीष्मपंचकम् ॥
संप्राप्यते फलं चैव व्रतानां नियमैः सह
ṛṣaya ūcuḥ
yadetadbhavatā proktamaśūnyaśāyinīvratam ||
indreṇa yatkṛtaṃ pūrvaṃ tuṣṭyarthaṃ cakrapāṇinaḥ ||
prasuptasya mahābhāga phalaṃ caiva prakīrtitam
||21||यदेतद्भवता प्रोक्तमशून्यशायिनीव्रतम् ॥
इन्द्रेण यत्कृतं पूर्वं तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः ॥
प्रसुप्तस्य महाभाग फलं चैव प्रकीर्तितम्
kasminkāle prakartavyaṃ kenaiva vidhinā tathā ||
tasmātsūta mahābhāga vidhānaṃ vistarādvada
||22||कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं केनैव विधिना तथा ॥
तस्मात्सूत महाभाग विधानं विस्तराद्वद
sūta uvāca
śrāvaṇyāṃ samatītāyāṃ dvitīyādivase sthite ||
prātarutthāya viprendrā nakṣatre viṣṇudaivate ||
pāpiṣṭhaiḥ patitairmlecchaiḥ saṃbhāṣaṃ naiva kārayet
||23||श्रावण्यां समतीतायां द्वितीयादिवसे स्थिते ॥
प्रातरुत्थाय विप्रेन्द्रा नक्षत्रे विष्णुदैवते ॥
पापिष्ठैः पतितैर्म्लेच्छैः संभाषं नैव कारयेत्
tato madhyāhnasamaye snātvā dhautāṃbaraḥ śuciḥ ||
jalaśāyinamāsādya maṃtreṇānena pūjayet
||24||ततो मध्याह्नसमये स्नात्वा धौतांबरः शुचिः ॥
जलशायिनमासाद्य मंत्रेणानेन पूजयेत्
śrīvatsadhāriñchrīkāṃta śrīdhāmañchrīpate'vyaya ||
gārhasthyaṃ mā praṇāśaṃ me yātu dharmārthakāmadam
||25||श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीधामञ्छ्रीपतेऽव्यय ॥
गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम्
pitaro mā praṇaśyaṃtu mā praṇaśyaṃtu cāgnayaḥ ||
devatā mā praṇaśyaṃtu matto dāṃpatyabhedataḥ
||26||पितरो मा प्रणश्यंतु मा प्रणश्यंतु चाग्नयः ॥
देवता मा प्रणश्यंतु मत्तो दांपत्यभेदतः
lakṣmyā viyujyase kṛṣṇa na kadācidyathā bhavān ||
tathā kalatrasambandho deva mā me praṇaśyatu
||27||लक्ष्म्या वियुज्यसे कृष्ण न कदाचिद्यथा भवान् ॥
तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे प्रणश्यतु
lakṣmyā hyaśūnyaṃ śayanaṃ yathā te deva sarvadā ||
śayyā mamāpyaśūnyāstu tathā janmani janmani
||28||लक्ष्म्या ह्यशून्यं शयनं यथा ते देव सर्वदा ॥
शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनि जन्मनि
evamarthaṃ nivedyātha tato vipraṃ prapūjayet ||
yathāśaktyā dvijaśreṣṭhā vittaśāṭhyaṃ vivarjayet
||29||एवमर्थं निवेद्याथ ततो विप्रं प्रपूजयेत् ॥
यथाशक्त्या द्विजश्रेष्ठा वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्
evaṃ bhādrapade māsi āśvine kārtike tathā ||
pūjayecca jagannāthaṃ jalaśāyinamacyutam
||30||एवं भाद्रपदे मासि आश्विने कार्तिके तथा ॥
पूजयेच्च जगन्नाथं जलशायिनमच्युतम्
akṣārabhojanaṃ kāryaṃ viśeṣāttailavarjitam ||
samāptau ca tato dadyādbrāhmaṇeṃdrāya bhaktitaḥ
||31||अक्षारभोजनं कार्यं विशेषात्तैलवर्जितम् ॥
समाप्तौ च ततो दद्याद्ब्राह्मणेंद्राय भक्तितः
phalavrīhisamopetāṃ śayyāṃ vastrasamanvitām ||
suvarṇaṃ dakṣiṇāyāṃ ca tathaiva ca phalaṃ labhet
||32||फलव्रीहिसमोपेतां शय्यां वस्त्रसमन्विताम् ॥
सुवर्णं दक्षिणायां च तथैव च फलं लभेत्
evaṃ yaḥ kurute samyagvratametatsamāhitaḥ ||
tasya tuṣṭipathaṃ yāti jalaśāyī jagadguruḥ
||33||एवं यः कुरुते सम्यग्व्रतमेतत्समाहितः ॥
तस्य तुष्टिपथं याति जलशायी जगद्गुरुः
yathā śakrasya saṃtuṣṭaḥ pūrvameva dvijottamāḥ ||
aśūnyaṃ śayanaṃ tasya bhavejjanmani janmani
||34||यथा शक्रस्य संतुष्टः पूर्वमेव द्विजोत्तमाः ॥
अशून्यं शयनं तस्य भवेज्जन्मनि जन्मनि
aṣṭamāsakṛtaṃ pāpamajñānājjñānato'pi vā ||
aśūnyaśayanātsarvaṃ vratānnāśaṃ nayetpumān
||35||अष्टमासकृतं पापमज्ञानाज्ज्ञानतोऽपि वा ॥
अशून्यशयनात्सर्वं व्रतान्नाशं नयेत्पुमान्
putrahīnā ca yā nārī kākavandhyā ca yā bhavet ||
vidhavā yā karotyetadvratamevaṃ samāhitā ||
tasyāstuṣṭo jagannāthaḥ kāyaśuddhiṃ prayacchati
||36||पुत्रहीना च या नारी काकवन्ध्या च या भवेत् ॥
विधवा या करोत्येतद्व्रतमेवं समाहिता ॥
तस्यास्तुष्टो जगन्नाथः कायशुद्धिं प्रयच्छति
na tasyā jāyate buddhiḥ kadācitpāpasaṃbhavā ||
na kāmopahatā buddhiḥ kathaṃcidapi jāyate
||37||न तस्या जायते बुद्धिः कदाचित्पापसंभवा ॥
न कामोपहता बुद्धिः कथंचिदपि जायते
kumārikāpi yā samyagvratametatsamācaret ||
sā patiṃ labhate viprāḥ kulīnaṃ rūpasaṃyutam
||38||कुमारिकापि या सम्यग्व्रतमेतत्समाचरेत् ॥
सा पतिं लभते विप्राः कुलीनं रूपसंयुतम्
niṣkāmaḥ kurute yastu vratametatsamāhitaḥ ||
cāturmāsyudbhavānāṃ ca niyamānāṃ phalaṃ labhet
||39||निष्कामः कुरुते यस्तु व्रतमेतत्समाहितः ॥
चातुर्मास्युद्भवानां च नियमानां फलं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye jalaśāyyupākhyāne aśūnyaśayanavratamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 265 ||