evaṃ śakre divaṃ prāpte deveṣu sakaleṣu ca
viśvāmitra uvāca
evaṃ śakre divaṃ prāpte deveṣu sakaleṣu ca ||
gautamaḥ svāśramaṃ prāpatkopena mahatā jvalan
||1||एवं शक्रे दिवं प्राप्ते देवेषु सकलेषु च ॥
गौतमः स्वाश्रमं प्रापत्कोपेन महता ज्वलन्
tataḥ sa kathayāmāsa sarvaṃ devaviceṣṭitam ||
varadānaṃ ca śakrāya śatānandasya cāgrataḥ
||2||ततः स कथयामास सर्वं देवविचेष्टितम् ॥
वरदानं च शक्राय शतानन्दस्य चाग्रतः
tacchrutvā pitaraṃ prāha vinayāvanataḥ sthitaḥ ||
tātāṃbāyā na kasmāttvaṃ prasādaṃ prakaroṣi me
||3||तच्छ्रुत्वा पितरं प्राह विनयावनतः स्थितः ॥
तातांबाया न कस्मात्त्वं प्रसादं प्रकरोषि मे
utthāpane na te kiñcidasādhyaṃ vidyate vibho ||
tasmātkuru prasādaṃ me yathā syānmama cāṃbayā
||4||उत्थापने न ते किञ्चिदसाध्यं विद्यते विभो ॥
तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मम चांबया
samāgamo muniśreṣṭha dīnasyotkaṇṭhitasya ca ||
tasmādutthāpya tāṃ tūrṇaṃ prāyaścittavidhiṃ tataḥ ||
tasmādādiśa me kṣipraṃ yena śuddhiḥ prajāyate
||5||समागमो मुनिश्रेष्ठ दीनस्योत्कण्ठितस्य च ॥
तस्मादुत्थाप्य तां तूर्णं प्रायश्चित्तविधिं ततः ॥
तस्मादादिश मे क्षिप्रं येन शुद्धिः प्रजायते
gautama uvāca
madyāvaliptabhāṃḍasya yadi śuddhiḥ prajāyate ||
tatstrīṇāṃ jāyateśuddhiryonau śukrābhiṣecanāt
||6||मद्यावलिप्तभांडस्य यदि शुद्धिः प्रजायते ॥
तत्स्त्रीणां जायतेशुद्धिर्योनौ शुक्राभिषेचनात्
brāhmaṇastu surāṃ pītvā mauṃjīhomena śudhyati ||
tiṃginīṃ sādhayitvā ca na tu nārī vidharmitā
||7||ब्राह्मणस्तु सुरां पीत्वा मौंजीहोमेन शुध्यति ॥
तिंगिनीं साधयित्वा च न तु नारी विधर्मिता
madyabhāṃḍamapi prāyo yathāvadvahniśodhitam ||
viśudhyati tathā nārī vahnidagdhā viśudhyati ||
yasyā reto'tha saṃkrāṃta mudarāṃte'nyasaṃbhavam
||8||मद्यभांडमपि प्रायो यथावद्वह्निशोधितम् ॥
विशुध्यति तथा नारी वह्निदग्धा विशुध्यति ॥
यस्या रेतोऽथ संक्रांत मुदरांतेऽन्यसंभवम्
etasmātkāraṇānmātā mayā te putra sā śilā ||
vihitā na hi tasyāśca viśuddhistu kathañcana
||9||एतस्मात्कारणान्माता मया ते पुत्र सा शिला ॥
विहिता न हि तस्याश्च विशुद्धिस्तु कथञ्चन
śatānanda uvāca
yadyevaṃ sādhayiṣyāmi tatkṛte'haṃ hutāśanam ||
viṣaṃ vā bhakṣayiṣyāmi patiṣyāmi jalāśaye
||10||यद्येवं साधयिष्यामि तत्कृतेऽहं हुताशनम् ॥
विषं वा भक्षयिष्यामि पतिष्यामि जलाशये
māturviyogatastāta satyametanmayoditam ||
dharmadroṇāḥ sthitāścānye manvādyā munayastathā
||11||मातुर्वियोगतस्तात सत्यमेतन्मयोदितम् ॥
धर्मद्रोणाः स्थिताश्चान्ये मन्वाद्या मुनयस्तथा
itihāsapurāṇāni vedāṃtāni bahūni ca ||
saṃciṃtya tāta sarvāṇi dehi śuddhiṃ mamāpi tām ||
mama mātuḥ kariṣyāmi no cetprāṇaparikṣayam
||12||इतिहासपुराणानि वेदांतानि बहूनि च ॥
संचिंत्य तात सर्वाणि देहि शुद्धिं ममापि ताम् ॥
मम मातुः करिष्यामि नो चेत्प्राणपरिक्षयम्
viśvāmitra uvāca
tacchrutvā suciraṃ dhyātvā gautamaḥ prāha taṃ sutam ||
pariṣvajya svabāhubhyāṃ mūrdhnyāghrāya tataḥ param
||13||तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा गौतमः प्राह तं सुतम् ॥
परिष्वज्य स्वबाहुभ्यां मूर्ध्न्याघ्राय ततः परम्
yadyevaṃ vatsa mā kārṣīḥ sāhasaṃ pāpasaṃbhavam ||
ātmadehavighātena śrūyatāṃ vacanaṃ mama
||14||यद्येवं वत्स मा कार्षीः साहसं पापसंभवम् ॥
आत्मदेहविघातेन श्रूयतां वचनं मम
medhyatve tava mātuśca śuddhirjñātā mayā purā ||
yayā sā mama harmyārhā bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||15||मेध्यत्वे तव मातुश्च शुद्धिर्ज्ञाता मया पुरा ॥
यया सा मम हर्म्यार्हा भविष्यति न संशयः
utpatsyate ravervaṃśe rāmarūpī janā rdanaḥ ||
rāvaṇasya vadhārthāya mānuṣaṃ rūpamāsthitaḥ ||
tasya pādasya saṃsparśādbhūyaḥ śuddhā bhaviṣyati|
tasmātpratīkṣya tāvattvamautsukyaṃ vraja putraka ||
etatsamyaṅmayā jñātaṃ vatsa divyena cakṣuṣā
||18||उत्पत्स्यते रवेर्वंशे रामरूपी जना र्दनः ॥
रावणस्य वधार्थाय मानुषं रूपमास्थितः ॥
तस्य पादस्य संस्पर्शाद्भूयः शुद्धा भविष्यति।
तस्मात्प्रतीक्ष्य तावत्त्वमौत्सुक्यं व्रज पुत्रक ॥
एतत्सम्यङ्मया ज्ञातं वत्स दिव्येन चक्षुषा
etacchrutvā tathetyuktvā śatānandaḥ praharṣitaḥ ||
sthitaḥ pratīkṣamāṇastu taṃ kālaṃ mātṛvatsalaḥ
||19||एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा शतानन्दः प्रहर्षितः ॥
स्थितः प्रतीक्षमाणस्तु तं कालं मातृवत्सलः
tataḥ kālena mahatā rāmarūpī janārdanaḥ ||
rāvaṇasya vadhārthāya jāto daśarathālaye
||20||ततः कालेन महता रामरूपी जनार्दनः ॥
रावणस्य वधार्थाय जातो दशरथालये
sa mayā bhagavā viṣṇurbālabhāvena saṃsthitaḥ ||
nijayajñasyarakṣārthaṃ samānītaḥ svamāśramam ||
rākṣasānāṃ vināśāya yajñakarmavināśinām
||21||स मया भगवा विष्णुर्बालभावेन संस्थितः ॥
निजयज्ञस्यरक्षार्थं समानीतः स्वमाश्रमम् ॥
राक्षसानां विनाशाय यज्ञकर्मविनाशिनाम्
hataistai rākṣasai raudrairmama pūrṇo'bhavanmakhaḥ ||
ayodhyāyāḥ samānītaḥ sa mayā raghunaṃdanaḥ
||22||हतैस्तै राक्षसै रौद्रैर्मम पूर्णोऽभवन्मखः ॥
अयोध्यायाः समानीतः स मया रघुनंदनः
sītāyāśca vivāhārthaṃ lakṣmaṇena samanvitaḥ ||
śrutvā svayaṃvaraṃ tasyāḥ pārthivānāṃ samāgamam
||23||सीतायाश्च विवाहार्थं लक्ष्मणेन समन्वितः ॥
श्रुत्वा स्वयंवरं तस्याः पार्थिवानां समागमम्
tato mārge mayā dṛṣṭā gautamasyāśrame śubhe ||
ahilyā sā śilā rūpā pramāṇena mahattamā
||24||ततो मार्गे मया दृष्टा गौतमस्याश्रमे शुभे ॥
अहिल्या सा शिला रूपा प्रमाणेन महत्तमा
tataḥ prokto mayā rāmaḥ spṛśemāṃ vatsa pāṇinā ||
mānuṣatvaṃ labhedyena gautamasya priyā muneḥ ||
śāpadoṣeṇa saṃjātā śileyaṃ tasya sanmuneḥ
||25||ततः प्रोक्तो मया रामः स्पृशेमां वत्स पाणिना ॥
मानुषत्वं लभेद्येन गौतमस्य प्रिया मुनेः ॥
शापदोषेण संजाता शिलेयं तस्य सन्मुनेः
avikalpaṃ tato rāmo mama vākyena tāṃ śilām ||
pasparśa pārthivaśreṣṭha kautū halasamanvitaḥ
||26||अविकल्पं ततो रामो मम वाक्येन तां शिलाम् ॥
पस्पर्श पार्थिवश्रेष्ठ कौतू हलसमन्वितः
atha rāmeṇa saṃspṛṣṭā sahasaivāṃganā muneḥ ||
śuśubhe mānuṣī jātā divyarūpavapurdharā
||27||अथ रामेण संस्पृष्टा सहसैवांगना मुनेः ॥
शुशुभे मानुषी जाता दिव्यरूपवपुर्धरा
tataḥ sā lajjayā''viṣṭā praṇipatya ca gautamam ||
smaramāṇā''tmanaḥ kṛtyaṃ yacchakreṇa samanvitam
||28||ततः सा लज्जयाऽऽविष्टा प्रणिपत्य च गौतमम् ॥
स्मरमाणाऽऽत्मनः कृत्यं यच्छक्रेण समन्वितम्
prāyaścittaṃ mama svāmindehi sarvamaśeṣataḥ ||
yannarasya samāyoge parasyāha prajāpatiḥ
||29||प्रायश्चित्तं मम स्वामिन्देहि सर्वमशेषतः ॥
यन्नरस्य समायोगे परस्याह प्रजापतिः
ahaṃ duṣkaramapyetatkariṣyāmi na saṃśayaḥ ||
yena śuddhirbhavenmahyaṃ puraścaraṇasevanāt
||30||अहं दुष्करमप्येतत्करिष्यामि न संशयः ॥
येन शुद्धिर्भवेन्मह्यं पुरश्चरणसेवनात्
tataḥ saṃciṃtya suciraṃ provāca gautamastadā ||
kuru cāndrāyaṇaśataṃ kṛcchrāṇāṃ ca sahasrakam
||31||ततः संचिंत्य सुचिरं प्रोवाच गौतमस्तदा ॥
कुरु चान्द्रायणशतं कृच्छ्राणां च सहस्रकम्
prājāpatyāyutaṃ cāpi tīrthayātrāparāyaṇā ||
aṣṭaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu yāni tīrthāni bhūtale ||
teṣāṃ saṃdarśanātsamyaktataḥ śuddhimavāpsyasi
||32||प्राजापत्यायुतं चापि तीर्थयात्रापरायणा ॥
अष्टषष्टिषु तीर्थेषु यानि तीर्थानि भूतले ॥
तेषां संदर्शनात्सम्यक्ततः शुद्धिमवाप्स्यसि
sā tathaiti pratijñāya nityaṃ vrataparāyaṇā ||
aṣṭaṣaṣṭisu tīrtheṣu vārāṇasyādiṣu kramāt
||33||सा तथैति प्रतिज्ञाय नित्यं व्रतपरायणा ॥
अष्टषष्टिसु तीर्थेषु वाराणस्यादिषु क्रमात्
babhrāma tāni liṃgāni pūjayantī prabhaktitaḥ ||
krameṇaiva tu saṃprāptā hāṭakeśvarasaṃbhavam
||34||बभ्राम तानि लिंगानि पूजयन्ती प्रभक्तितः ॥
क्रमेणैव तु संप्राप्ता हाटकेश्वरसंभवम्
yāvatpaśyati sā sādhvī tāvannāgabilo mahān ||
pūrito nāgareṇaiva mārgaḥ pātālasaṃbhavaḥ
||35||यावत्पश्यति सा साध्वी तावन्नागबिलो महान् ॥
पूरितो नागरेणैव मार्गः पातालसंभवः
gacchaṃti yena pūrvaṃ tu tīrthayātrāparāyaṇāḥ ||
hāṭakeśvaradevasya darśanārthaṃ munīśvarāḥ
||36||गच्छंति येन पूर्वं तु तीर्थयात्रापरायणाः ॥
हाटकेश्वरदेवस्य दर्शनार्थं मुनीश्वराः
atha sā cintayāmāsa na dṛṣṭe tu sureśvare ||
hāṭakeśvaradeve ca na hi yātrāphalaṃ labhet
||37||अथ सा चिन्तयामास न दृष्टे तु सुरेश्वरे ॥
हाटकेश्वरदेवे च न हि यात्राफलं लभेत्
tasmāttapaḥ kari ṣyāmi sthitvā caiva suduṣkaram ||
yenāhaṃ tatprabhāvena taṃ paśyāmi sureśvaram
||38||तस्मात्तपः करि ष्यामि स्थित्वा चैव सुदुष्करम् ॥
येनाहं तत्प्रभावेन तं पश्यामि सुरेश्वरम्
evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā tapastepe suduṣkaram ||
darśanārthaṃ hi devasya pātālanilayasya ca
||39||एवं सा निश्चयं कृत्वा तपस्तेपे सुदुष्करम् ॥
दर्शनार्थं हि देवस्य पातालनिलयस्य च
paṃcāgnisādhakā grīṣme hemante salilāśrayā ||
varṣāsvākāśaśayanā sā babhūva tapasvinī
||40||पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे हेमन्ते सलिलाश्रया ॥
वर्षास्वाकाशशयना सा बभूव तपस्विनी
haraliṃgaṃ pratiṣṭhāpya svanāmnā cāṃtike tadā ||
trikālaṃ pūjayāmāsa gandhapuṣpānulepanaiḥ
||41||हरलिंगं प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना चांतिके तदा ॥
त्रिकालं पूजयामास गन्धपुष्पानुलेपनैः
evaṃ tapasi saṃsthāyāstasyāḥ kālo mahāngataḥ ||
na ca saṃdarśanaṃ jātaṃ hāṭakeśvarasaṃbhavam
||42||एवं तपसि संस्थायास्तस्याः कालो महान्गतः ॥
न च संदर्शनं जातं हाटकेश्वरसंभवम्
kasyacittvatha kālasya śatānandaśca tatsutaḥ ||
sa tāmanveṣamāṇastu tasminkṣetre samāgataḥ ||
mātṛsneha parītātmā tīrthānveṣaṇatatparaḥ
||43||कस्यचित्त्वथ कालस्य शतानन्दश्च तत्सुतः ॥
स तामन्वेषमाणस्तु तस्मिन्क्षेत्रे समागतः ॥
मातृस्नेह परीतात्मा तीर्थान्वेषणतत्परः
atha tāṃ tatra saṃvīkṣya dāruṇe tapasi sthitām ||
praṇipatya sthito dīnaḥ saduḥkho vākyamabravīt
||44||अथ तां तत्र संवीक्ष्य दारुणे तपसि स्थिताम् ॥
प्रणिपत्य स्थितो दीनः सदुःखो वाक्यमब्रवीत्
kimatra kliśyate kāyastapaḥ kṛtvā sudāruṇam ||
saptaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu yāni liṃgāni teṣu ca
||45||किमत्र क्लिश्यते कायस्तपः कृत्वा सुदारुणम् ॥
सप्तषष्टिषु तीर्थेषु यानि लिंगानि तेषु च
māheśvarāṇi liṃgāni tāni dṛṣṭāni ca tvayā ||
etatpātālasaṃsthaṃ ca hāṭakeśvarasaṃjñitam
||46||माहेश्वराणि लिंगानि तानि दृष्टानि च त्वया ॥
एतत्पातालसंस्थं च हाटकेश्वरसंज्ञितम्
na paśyati naraḥ kaściddṛṣṭaṃ kṣetre na kenacit ||
tena śuddhiśca saṃjātā svabhartrā vihitā tu yā
||47||न पश्यति नरः कश्चिद्दृष्टं क्षेत्रे न केनचित् ॥
तेन शुद्धिश्च संजाता स्वभर्त्रा विहिता तु या
tasmādāgaccha gacchāmastātāśrāmapade śubhe ||
tvanmārgaṃ vīkṣate tātaḥ karṣuko varṣaṇaṃ yathā ||
āhilyovāca ||
yāvatpaśyāmi no devaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam ||
tāvadgacchāmi no gehaṃ yadā paśyāmi taṃ haram
||49||तस्मादागच्छ गच्छामस्ताताश्रामपदे शुभे ॥
त्वन्मार्गं वीक्षते तातः कर्षुको वर्षणं यथा ॥
आहिल्योवाच ॥
यावत्पश्यामि नो देवं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥
तावद्गच्छामि नो गेहं यदा पश्यामि तं हरम्
tadā yāsye gṛhaṃ putra niścayo'yaṃ mayā kṛtaḥ
||50||तदा यास्ये गृहं पुत्र निश्चयोऽयं मया कृतः
tacchrutvā so'pi tāṃ prāha hyeṣa cenniścayastava ||
mayā'pi tātapārśve tu pragaṃtavyaṃ tvayā -pa
||51||तच्छ्रुत्वा सोऽपि तां प्राह ह्येष चेन्निश्चयस्तव ॥
मयाऽपि तातपार्श्वे तु प्रगंतव्यं त्वया -प
evamuktvā tataḥ sopi sthāpayāmāsa śāṃbha vam ||
liṃgaṃ ca pūjayāmāsa trikālaṃ tapasi sthitaḥ
||52||एवमुक्त्वा ततः सोपि स्थापयामास शांभ वम् ॥
लिंगं च पूजयामास त्रिकालं तपसि स्थितः
śatānandastu rājarṣiḥ gandhapuṣpānulepanaiḥ ||
naivedyairvividhaiḥ sūktairvedoktaiḥ paryatoṣayat
||53||शतानन्दस्तु राजर्षिः गन्धपुष्पानुलेपनैः ॥
नैवेद्यैर्विविधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः पर्यतोषयत्
ṣaṣṭhānnakālabhojyasya vratacaryāratasya ca ||
evaṃ tasyā'pi saṃsthasya gataḥ kālo mahānmune ||
na ca tuṣyati deveśa stābhyāṃ dvābhyāṃ kathañcana
||54||षष्ठान्नकालभोज्यस्य व्रतचर्यारतस्य च ॥
एवं तस्याऽपि संस्थस्य गतः कालो महान्मुने ॥
न च तुष्यति देवेश स्ताभ्यां द्वाभ्यां कथञ्चन
tataḥ kālena mahatā gautamo'pi mahāmuniḥ ||
ājagāma svayaṃ tatra putradarśanalālasaḥ
||55||ततः कालेन महता गौतमोऽपि महामुनिः ॥
आजगाम स्वयं तत्र पुत्रदर्शनलालसः
sa dṛṣṭvā bhāryayā sārdhaṃ putraṃ tapasi saṃsthitam ||
tutoṣa prathamaṃ tāvatpaścāduḥkhasamanvitaḥ
||56||स दृष्ट्वा भार्यया सार्धं पुत्रं तपसि संस्थितम् ॥
तुतोष प्रथमं तावत्पश्चादुःखसमन्वितः
aho bata mahatkaṣṭaṃ putro me kṛśatāṃ gataḥ ||
tapasaḥ saṃprabhāvena nayāmi svagṛhaṃ katham ||
bhāryeyaṃ ca tathā mahyaṃ vivarṇā tu kṛśā sthitā
||57||अहो बत महत्कष्टं पुत्रो मे कृशतां गतः ॥
तपसः संप्रभावेन नयामि स्वगृहं कथम् ॥
भार्येयं च तथा मह्यं विवर्णा तु कृशा स्थिता
evaṃ saṃciṃtya manasā tāvubhau pratyabhāṣata ||
gamyatāṃ svagṛhaṃ kṛtvā tapasaḥ saṃnivartanam
||58||एवं संचिंत्य मनसा तावुभौ प्रत्यभाषत ॥
गम्यतां स्वगृहं कृत्वा तपसः संनिवर्तनम्
śatānanda uvāca
tātāṃbā bahudhā proktā tapasaḥ saṃnivartane ||
no gacchati tathā harmyamadṛṣṭe hāṭakeśvare
||59||तातांबा बहुधा प्रोक्ता तपसः संनिवर्तने ॥
नो गच्छति तथा हर्म्यमदृष्टे हाटकेश्वरे
ahaṃ tayā vihīnastu naiva yāsyāmi niścitam ||
evaṃ jñātvā mahābhāga yadyuktaṃ tatsamācara
||60||अहं तया विहीनस्तु नैव यास्यामि निश्चितम् ॥
एवं ज्ञात्वा महाभाग यद्युक्तं तत्समाचर
gautama uvāca
yadyevaṃ niścayo vatsa tava mātuśca saṃsthitaḥ ||
ahaṃ te darśayiṣyāmi tapasā hāṭakeśvaram
||61||यद्येवं निश्चयो वत्स तव मातुश्च संस्थितः ॥
अहं ते दर्शयिष्यामि तपसा हाटकेश्वरम्
evamuktvā tataḥ so'pi tapaścakre mahāmuniḥ ||
ekāṃtaropavāsastu sthito varṣaśataṃ muniḥ ||
ṣaṣṭhānnakālabhojī ca tāvatkāle tato'bhavat
||62||एवमुक्त्वा ततः सोऽपि तपश्चक्रे महामुनिः ॥
एकांतरोपवासस्तु स्थितो वर्षशतं मुनिः ॥
षष्ठान्नकालभोजी च तावत्काले ततोऽभवत्
trirātrabhojī paścācca sa babhūva munīśvaraḥ|
tāvatkālaṃ phalairninye tāvatkālaṃ jalāśanaḥ ||
vāyubhakṣastato bhūyastāvatkālamabhūnmuniḥ
||63||त्रिरात्रभोजी पश्चाच्च स बभूव मुनीश्वरः।
तावत्कालं फलैर्निन्ये तावत्कालं जलाशनः ॥
वायुभक्षस्ततो भूयस्तावत्कालमभून्मुनिः
tato varṣasahasrāṃte parame saṃvyavasthite ||
prabhidya medinīpṛṣṭhaṃ niṣkrāṃtaṃ liṃgamuttamam ||
64 dvādaśārkapratīkāśaṃ sarvalakṣaṇalakṣitama ||
etasminnaṃtare devaḥ śaṃbhuḥ pratyakṣatāṃ gataḥ
||65||ततो वर्षसहस्रांते परमे संव्यवस्थिते ॥
प्रभिद्य मेदिनीपृष्ठं निष्क्रांतं लिंगमुत्तमम् ॥
६४ द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम ॥
एतस्मिन्नंतरे देवः शंभुः प्रत्यक्षतां गतः
etasminneva kāle tu bhagavāñchaśiśekharaḥ ||
tasya dṛṣṭipathaṃ gatvā vākyametaduvāca ha
||66||एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः ॥
तस्य दृष्टिपथं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
gautamā'haṃ pratuṣṭaste tapasā'nena suvrata
||67||गौतमाऽहं प्रतुष्टस्ते तपसाऽनेन सुव्रत
etacca māmakaṃ liṃgaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam ||
pātālācca viniṣkrāṃtaṃ tava bhaktyā mahāmune
||68||एतच्च मामकं लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥
पातालाच्च विनिष्क्रांतं तव भक्त्या महामुने
etadarthaṃ tapastaptaṃ sabhāryeṇa tvayā hi tat ||
saputreṇākhilaṃ jātaṃ phalaṃ tasya yathepsitam
||69||एतदर्थं तपस्तप्तं सभार्येण त्वया हि तत् ॥
सपुत्रेणाखिलं जातं फलं तस्य यथेप्सितम्
etatpaśyatu te bhāryā ahilyā divyarūpiṇī ||
aṣṭaṣaṣṭyudbhavaṃ yena yātrāphalamavāpnuyāt
||70||एतत्पश्यतु ते भार्या अहिल्या दिव्यरूपिणी ॥
अष्टषष्ट्युद्भवं येन यात्राफलमवाप्नुयात्
tvaṃ cāpi prārthaya varaṃ yena sarvaṃ dadāmi te
||71||त्वं चापि प्रार्थय वरं येन सर्वं ददामि ते
gautama uvāca
hāṭakeśvarasaṃjñe tu sakṛddṛṣṭe ca yatphalam ||
pātālasthe ca yatpuṇyaṃ narāṇāṃ jāyate phalam ||
dṛṣṭenānena tatpuṇyaṃ pūjitena viśeṣataḥ
||72||हाटकेश्वरसंज्ञे तु सकृद्दृष्टे च यत्फलम् ॥
पातालस्थे च यत्पुण्यं नराणां जायते फलम् ॥
दृष्टेनानेन तत्पुण्यं पूजितेन विशेषतः
anye'pi ye janāstacca pūjayaṃti prabhaktitaḥ ||
caitraśuklacaturdaśyāṃ te prayāṃtu triviṣṭapam
||73||अन्येऽपि ये जनास्तच्च पूजयंति प्रभक्तितः ॥
चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां ते प्रयांतु त्रिविष्टपम्
etalliṃgaṃ na jānaṃti narāḥ siddhyabhikāṃkṣiṇaḥ ||
viśaṃti vivaraṃ tena hāṭakeśvarakāṃkṣayā
||74||एतल्लिंगं न जानंति नराः सिद्ध्यभिकांक्षिणः ॥
विशंति विवरं तेन हाटकेश्वरकांक्षया
api pāpasamopetā liṃgasyāsya prabhāvataḥ ||
paradārodbhavā tpāpādahilyeśvaradarśanāt
||79||अपि पापसमोपेता लिंगस्यास्य प्रभावतः ॥
परदारोद्भवा त्पापादहिल्येश्वरदर्शनात्
mucyaṃte mānavāstadvacchatānaṃdeśvarādapi ||
tasmindine vihitayā tābhyāṃ caiva prapūjayā
||76||मुच्यंते मानवास्तद्वच्छतानंदेश्वरादपि ॥
तस्मिन्दिने विहितया ताभ्यां चैव प्रपूजया
viśvāmitra uvāca
etasminneva kāle tu vyāptaḥ svargo'khilo nṛpa ||
mānuṣairapi pāpāḍhyaiḥ sarvadharmavivarjitaiḥ
||77||एतस्मिन्नेव काले तु व्याप्तः स्वर्गोऽखिलो नृप ॥
मानुषैरपि पापाढ्यैः सर्वधर्मविवर्जितैः
na kaścitkurute yajñaṃ tīrtha yātrāmathāparam ||
na vrataṃ niyamaṃ caiva dānasyāpi kathāmapi
||78||न कश्चित्कुरुते यज्ञं तीर्थ यात्रामथापरम् ॥
न व्रतं नियमं चैव दानस्यापि कथामपि
tacca liṃgatrayaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā saṃpūjya bhaktitaḥ
||79||तच्च लिंगत्रयं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा संपूज्य भक्तितः
tato bhītāḥ surāḥ sarve saspardhairmānuṣairvṛtāḥ ||
procuḥ puraṃdaraṃ gatvā vyathayā prayā yutāḥ
||80||ततो भीताः सुराः सर्वे सस्पर्धैर्मानुषैर्वृताः ॥
प्रोचुः पुरंदरं गत्वा व्यथया प्रया युताः
martyaloke sahasrākṣa sarve dharmāḥ kṣayaṃ gatāḥ ||
api pāpasamācārā abhyetya puruṣā iha
||81||मर्त्यलोके सहस्राक्ष सर्वे धर्माः क्षयं गताः ॥
अपि पापसमाचारा अभ्येत्य पुरुषा इह
asmābhiḥ saha garvāḍhyāḥ spardhāṃ kurvaṃti sarvadā ||
hāṭakeśvaraje kṣetre liṃgatrayamanuttamam
||82||अस्माभिः सह गर्वाढ्याः स्पर्धां कुर्वंति सर्वदा ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे लिंगत्रयमनुत्तमम्
yatsthitaṃ sthāpitaṃ tatra gautamena mahātmanā ||
saputreṇa sadāreṇa tasya pūjāprabhāvataḥ
||83||यत्स्थितं स्थापितं तत्र गौतमेन महात्मना ॥
सपुत्रेण सदारेण तस्य पूजाप्रभावतः
api pāpasamācārā ihāgacchaṃti te'khilāḥ ||
yamasya narakāḥ sarve sāṃprataṃ śūnyatāṃ gatāḥ
||84||अपि पापसमाचारा इहागच्छंति तेऽखिलाः ॥
यमस्य नरकाः सर्वे सांप्रतं शून्यतां गताः
gautamena samānītaḥ pātālāddhāṭakeśvaraḥ ||
tapasā toṣayitvā tu tatra sthāne sureśvaraḥ
||85||गौतमेन समानीतः पातालाद्धाटकेश्वरः ॥
तपसा तोषयित्वा तु तत्र स्थाने सुरेश्वरः
tatprabhāvādayaṃ jāto vyavahāro dharātale
||86||तत्प्रभावादयं जातो व्यवहारो धरातले
evaṃ jñātvā pravartaṃte yathā yajñāstathā kuru ||
tairvinā naiva tṛptiḥ syādasmākaṃ ca kathaṃcana
||87||एवं ज्ञात्वा प्रवर्तंते यथा यज्ञास्तथा कुरु ॥
तैर्विना नैव तृप्तिः स्यादस्माकं च कथंचन
tacchrutvā vāsavastatra samāhūya ca manmatham ||
krodhaṃ lobhaṃ tathā daṃbhaṃ matsaraṃ dveṣasaṃyutam
||98||तच्छ्रुत्वा वासवस्तत्र समाहूय च मन्मथम् ॥
क्रोधं लोभं तथा दंभं मत्सरं द्वेषसंयुतम्
gatvā dharātalaṃ sarve mamādeśāddrutaṃ tataḥ ||
svaśaktyā vārayadhvaṃ bho gautameśvarapūjakān
||89||गत्वा धरातलं सर्वे ममादेशाद्द्रुतं ततः ॥
स्वशक्त्या वारयध्वं भो गौतमेश्वरपूजकान्
ahilyeśvaradevasya śatānaṃdeśvarasya ca ||
śakrādeśaṃ tu saṃprāpya te gatā dharaṇītale
||90||अहिल्येश्वरदेवस्य शतानंदेश्वरस्य च ॥
शक्रादेशं तु संप्राप्य ते गता धरणीतले
kāmādikā narānbhejurgautameśvarapūjakān ||
tathā'hilyeśvarasyāpi śatānaṃdeśvarasya ca
||91||कामादिका नरान्भेजुर्गौतमेश्वरपूजकान् ॥
तथाऽहिल्येश्वरस्यापि शतानंदेश्वरस्य च
tato bhūyo makhā jātāḥ samagre dharaṇītale ||
saṃpūrṇadakṣiṇāḥ sarve vatāni niyamāstathā
||92||ततो भूयो मखा जाताः समग्रे धरणीतले ॥
संपूर्णदक्षिणाः सर्वे वतानि नियमास्तथा
tīrthayātrā japo homo yāścānyāḥ sukṛtakriyāḥ ||
etatsarvaṃ mayā khyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dharādhipa
||93||तीर्थयात्रा जपो होमो याश्चान्याः सुकृतक्रियाः ॥
एतत्सर्वं मया ख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि धराधिप
gayākūpyanuṣaṃgeṇa śakragautamaceṣṭitam ||
bālamaṇḍanamāhātmyaṃ śakreśvarasamanvitam
||94||गयाकूप्यनुषंगेण शक्रगौतमचेष्टितम् ॥
बालमण्डनमाहात्म्यं शक्रेश्वरसमन्वितम्
indrasya sthāpanaṃ martye ahilyākhyānameva ca ||
gautameśvaramāhātmyaṃ tathāhilyeśvarasya ca
||95||इन्द्रस्य स्थापनं मर्त्ये अहिल्याख्यानमेव च ॥
गौतमेश्वरमाहात्म्यं तथाहिल्येश्वरस्य च
yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ śraddhayā parayā yutaḥ ||
sa mucyetpātakātsadyaḥ paradārasamudbhavāt
||96||यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं श्रद्धया परया युतः ॥
स मुच्येत्पातकात्सद्यः परदारसमुद्भवात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye gautameśvarāhilyeśvara śatānandeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭottaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 208 ||