kuśeśvaralaveśvarapratiṣṭhāvarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
rākṣasaistatra liṃgāni yāni bhaktyā samanvitaiḥ ||
sthāpitāni ca māhātmyaṃ teṣāṃ sūta prakīrtaya
||1||राक्षसैस्तत्र लिंगानि यानि भक्त्या समन्वितैः ॥
स्थापितानि च माहात्म्यं तेषां सूत प्रकीर्तय
sūta uvāca
teṣāṃ pūjākṛte raudrā rākṣasā balavattarāḥ ||
laṃkāpuryāḥ samāyāṃti sadaiva śataśaḥ purā
||2||तेषां पूजाकृते रौद्रा राक्षसा बलवत्तराः ॥
लंकापुर्याः समायांति सदैव शतशः पुरा
āgacchanto vrajantaste mārge kṣetre ca tatra ca ||
bhakṣayanti janaughāṃśca bālavṛddhāñjanānapi
||3||आगच्छन्तो व्रजन्तस्ते मार्गे क्षेत्रे च तत्र च ॥
भक्षयन्ति जनौघांश्च बालवृद्धाञ्जनानपि
tataste mānavāḥ sarve pradravaṃtaḥ samaṃtataḥ ||
itaścetaśca dhāvanti prāṇarakṣaṇatatparāḥ
||4||ततस्ते मानवाः सर्वे प्रद्रवंतः समंततः ॥
इतश्चेतश्च धावन्ति प्राणरक्षणतत्पराः
tathānye bahavo gatvā hyayodhyākhyāṃ mahāpurīm ||
rāmaputraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ kuśaṃ procuḥ suduḥkhitāḥ
||5||तथान्ये बहवो गत्वा ह्ययोध्याख्यां महापुरीम् ॥
रामपुत्रं नृपश्रेष्ठं कुशं प्रोचुः सुदुःखिताः
tava pitrā samaṃ prāptāḥ pūrvaṃ ye rākṣasā nṛpa ||
hāṭakeśvaraje kṣetre vibhīṣaṇapuraḥsarāḥ
||6||तव पित्रा समं प्राप्ताः पूर्वं ये राक्षसा नृप ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विभीषणपुरःसराः
saṃsthāpitāni liṃgāni caturvaktrāṇi tatra vai ||
rākṣaseṃdraiḥ svamantraistaistasya kṣetrasya paścime
||7||संस्थापितानि लिंगानि चतुर्वक्त्राणि तत्र वै ॥
राक्षसेंद्रैः स्वमन्त्रैस्तैस्तस्य क्षेत्रस्य पश्चिमे
tenaiva cānuṣaṃgeṇa samāgacchaṃti nityaśaḥ ||
tasminkṣetre prakurvaṃti tathā lokasya bhakṣaṇam
||8||तेनैव चानुषंगेण समागच्छंति नित्यशः ॥
तस्मिन्क्षेत्रे प्रकुर्वंति तथा लोकस्य भक्षणम्
yadi vā tāni liṃgāni kaścitsaṃpūjayennaraḥ ||
sadyo vināśamāyāti so'pyanartho mahānabhūt
||9||यदि वा तानि लिंगानि कश्चित्संपूजयेन्नरः ॥
सद्यो विनाशमायाति सोऽप्यनर्थो महानभूत्
tasmādyadi na rakṣā naḥ kariṣyasi mahīpate ||
tacchanairyāsyate lokaḥ sarvo'yaṃ saṃkṣayaṃ dhruvam
||10||तस्माद्यदि न रक्षा नः करिष्यसि महीपते ॥
तच्छनैर्यास्यते लोकः सर्वोऽयं संक्षयं ध्रुवम्
tacca kṣetraṃ viśeṣeṇa yatrāgacchaṃti te sadā ||
rākṣasāḥ krūrakarmāṇo mahāmāṃsasya lolupāḥ
||11||तच्च क्षेत्रं विशेषेण यत्रागच्छंति ते सदा ॥
राक्षसाः क्रूरकर्माणो महामांसस्य लोलुपाः
tacchrutvā sa nṛpastūrṇaṃ svāmātyānāṃ nyavedayat ||
rājyabhāraṃ tatastatra balena sahito yayau
||12||तच्छ्रुत्वा स नृपस्तूर्णं स्वामात्यानां न्यवेदयत् ॥
राज्यभारं ततस्तत्र बलेन सहितो ययौ
atha prāptaṃ kuśaṃ dṛṣṭvā hataśeṣā dvijottamāḥ ||
procustaṃ bhartsayitvā tu vacanaiḥ paruṣākṣaraiḥ
||13||अथ प्राप्तं कुशं दृष्ट्वा हतशेषा द्विजोत्तमाः ॥
प्रोचुस्तं भर्त्सयित्वा तु वचनैः परुषाक्षरैः
kimevaṃ kriyate rājyaṃ yathā tvaṃ kṣatriyādhamaḥ ||
karoṣi yatra vidhvaṃsaṃ rākṣasai rnīyate janaḥ
||14||किमेवं क्रियते राज्यं यथा त्वं क्षत्रियाधमः ॥
करोषि यत्र विध्वंसं राक्षसै र्नीयते जनः
nūnaṃ jāto na rāmeṇa bhavānrāvaṇasaṃbhavaḥ ||
yenopekṣasi sarvānno rākṣasaiḥ paripīḍitān
||15||नूनं जातो न रामेण भवान्रावणसंभवः ॥
येनोपेक्षसि सर्वान्नो राक्षसैः परिपीडितान्
satyametatpurā proktaṃ nītiśāstravicakṣaṇaiḥ ||
yasya varṇasya yo rājā sa varṇaḥ sukhamedhate
||16||सत्यमेतत्पुरा प्रोक्तं नीतिशास्त्रविचक्षणैः ॥
यस्य वर्णस्य यो राजा स वर्णः सुखमेधते
tasmāttvaṃ rākṣasodbhūto rākṣasairdvijasattamān ||
upekṣase tataḥ sarvānbhakṣyamāṇāṃstathāparān
||17||तस्मात्त्वं राक्षसोद्भूतो राक्षसैर्द्विजसत्तमान् ॥
उपेक्षसे ततः सर्वान्भक्ष्यमाणांस्तथापरान्
ārtānāṃ yatra lokānāṃ doṣaiḥ pārthivasaṃbhavaiḥ ||
pataṃtyaśrūṇi bhūpṛṣṭhe tatra rājā sa doṣabhāk
||18||आर्तानां यत्र लोकानां दोषैः पार्थिवसंभवैः ॥
पतंत्यश्रूणि भूपृष्ठे तत्र राजा स दोषभाक्
kuśa uvāca
prasādaḥ kriyatāṃ viprā na mayā jñātamīdṛśam ||
rākṣasebhyaḥ samutpanno brāhmaṇānāṃ parābhavaḥ
||19||प्रसादः क्रियतां विप्रा न मया ज्ञातमीदृशम् ॥
राक्षसेभ्यः समुत्पन्नो ब्राह्मणानां पराभवः
adyaprabhṛti yaḥ kaścidvināśaṃ nīyate kvacit ||
brāhmaṇo vā'thavā'nyo'pi tadbhavenmama pātakam
||20||अद्यप्रभृति यः कश्चिद्विनाशं नीयते क्वचित् ॥
ब्राह्मणो वाऽथवाऽन्योऽपि तद्भवेन्मम पातकम्
evamuktvā tatastūrṇaṃ preṣayāmāsa rāghavaḥ ||
vibhīṣaṇāya saṃkruddho dūtaṃ bhayavivarjitam
||21||एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं प्रेषयामास राघवः ॥
विभीषणाय संक्रुद्धो दूतं भयविवर्जितम्
gaccha dūta drutaṃ gatvā tvayā vācyo vibhīṣaṇaḥ ||
rāmocitastvayā sneho mayā saha kṛto mahān
||22||गच्छ दूत द्रुतं गत्वा त्वया वाच्यो विभीषणः ॥
रामोचितस्त्वया स्नेहो मया सह कृतो महान्
yadrākṣasagaṇaiḥ sārdhaṃ mama bhūmiṃ samaṃtataḥ ||
tvaṃ kleśayasi durbuddhe māṃ viśvāsya subhāṣitaiḥ
||23||यद्राक्षसगणैः सार्धं मम भूमिं समंततः ॥
त्वं क्लेशयसि दुर्बुद्धे मां विश्वास्य सुभाषितैः
mama pitrā kṛteyaṃ te pratiṣṭhā rākṣasādhama ||
tena no hanmi te bhrātā yathā tātena śātitaḥ
||24||मम पित्रा कृतेयं ते प्रतिष्ठा राक्षसाधम ॥
तेन नो हन्मि ते भ्राता यथा तातेन शातितः
viṣavṛkṣo'pi yo vṛddhiṃ svayameva praṇīyate ||
kathaṃ saṃchidyate so'tra svayameva manīṣibhiḥ
||25||विषवृक्षोऽपि यो वृद्धिं स्वयमेव प्रणीयते ॥
कथं संछिद्यते सोऽत्र स्वयमेव मनीषिभिः
tasmādadya dinādūrdhvaṃ yadi kaścinniśācaraḥ ||
samudrasyottaraṃ pāraṃ kathaṃcidāgamiṣyati
||26||तस्मादद्य दिनादूर्ध्वं यदि कश्चिन्निशाचरः ॥
समुद्रस्योत्तरं पारं कथंचिदागमिष्यति
tadahaṃ satvaraṃ prāpya laṃkāṃ tava purīmimām ||
sasainyo dhvaṃsayiṣyāmi tathā sarvānniśācarān
||27||तदहं सत्वरं प्राप्य लंकां तव पुरीमिमाम् ॥
ससैन्यो ध्वंसयिष्यामि तथा सर्वान्निशाचरान्
tvāṃ ca baddhvā dṛḍhaiḥ pāśairnigaḍaiśca susaṃyatam ||
kārāsaṃsthaṃ kariṣyāmi sadya eva na saṃśayaḥ
||28||त्वां च बद्ध्वा दृढैः पाशैर्निगडैश्च सुसंयतम् ॥
कारासंस्थं करिष्यामि सद्य एव न संशयः
evamuktastato dūto gatvā setuṃ drutaṃ tataḥ ||
dṛṣṭvā rāmeśvaraṃ devaṃ yāvadagre vyava sthitaḥ
||29||एवमुक्तस्ततो दूतो गत्वा सेतुं द्रुतं ततः ॥
दृष्ट्वा रामेश्वरं देवं यावदग्रे व्यव स्थितः
tāvatpṛṣṭo janaiḥ kaiścitkastvaṃ vatsa ihāgataḥ ||
kena kāryeṇa no brūhi nātra gacchaṃti mānavāḥ
||30||तावत्पृष्टो जनैः कैश्चित्कस्त्वं वत्स इहागतः ॥
केन कार्येण नो ब्रूहि नात्र गच्छंति मानवाः
dūta uvāca
ahaṃ kuśena bhūpena vibhīṣaṇagṛhaṃ prati ||
preṣitaḥ kāryamuddiśya tatra yāsyāmyahaṃ katham
||31||अहं कुशेन भूपेन विभीषणगृहं प्रति ॥
प्रेषितः कार्यमुद्दिश्य तत्र यास्याम्यहं कथम्
janā ūcuḥ
nātaḥ paraṃ naraḥ kaścidgantuṃ śaktaḥ kathaṃcana ||
bhagnaḥ seturyato madhye rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
||32||नातः परं नरः कश्चिद्गन्तुं शक्तः कथंचन ॥
भग्नः सेतुर्यतो मध्ये रामेणाक्लिष्टकर्मणा
tasmādatraiva te kāryaṃ siddhiṃ dūta prayāsyati ||
vibhīṣaṇakṛtaṃ sarvaṃ darśanāttasya rakṣasaḥ
||33||तस्मादत्रैव ते कार्यं सिद्धिं दूत प्रयास्यति ॥
विभीषणकृतं सर्वं दर्शनात्तस्य रक्षसः
sarvadā rākṣasendro'sau śubhaṃ rāmeśvaratrayam ||
trikālaṃ pūjayatyeva niyamaṃ samupāśritaḥ
||34||सर्वदा राक्षसेन्द्रोऽसौ शुभं रामेश्वरत्रयम् ॥
त्रिकालं पूजयत्येव नियमं समुपाश्रितः
laṃkādvāre sthito yo vai setukhaṇḍe maheśvaraḥ ||
prabhāte kurute tasya svayaṃ pūjāṃ vibhīṣaṇaḥ
||35||लंकाद्वारे स्थितो यो वै सेतुखण्डे महेश्वरः ॥
प्रभाते कुरुते तस्य स्वयं पूजां विभीषणः
jalamadhyagataṃ yacca setukhaṃḍaṃ dvitīyakam ||
tatra rāmeśvaro yaśca madhyāhne taṃ prapūjayet
||36||जलमध्यगतं यच्च सेतुखंडं द्वितीयकम् ॥
तत्र रामेश्वरो यश्च मध्याह्ने तं प्रपूजयेत्
enaṃ deva niśīthe ca sarvadāgatya bhaktitaḥ ||
saṃpūjayenna sandehaḥ satyametatprakīrtitam
||37||एनं देव निशीथे च सर्वदागत्य भक्तितः ॥
संपूजयेन्न सन्देहः सत्यमेतत्प्रकीर्तितम्
tasmāttiṣṭha tvamavyagraḥ sthāne'traiva samāhitaḥ ||
yāvadāgamanaṃ tasya rākṣasasya mahātmanaḥ
||38||तस्मात्तिष्ठ त्वमव्यग्रः स्थानेऽत्रैव समाहितः ॥
यावदागमनं तस्य राक्षसस्य महात्मनः
tenaiva sahitaḥ paścātsvecchayā tasya mandiram ||
prayāsyasi gṛhaṃ vāpi svakīyaṃ tadvisarjitaḥ
||39||तेनैव सहितः पश्चात्स्वेच्छया तस्य मन्दिरम् ॥
प्रयास्यसि गृहं वापि स्वकीयं तद्विसर्जितः
atha teṣāṃ tadākarṇya sa dūto harṣasaṃyutaḥ ||
bāḍhamityeva coktvātha tatra caiva vyavasthitaḥ
||40||अथ तेषां तदाकर्ण्य स दूतो हर्षसंयुतः ॥
बाढमित्येव चोक्त्वाथ तत्र चैव व्यवस्थितः
atha prāpte niśārdhe sa rākṣasaiḥ parivāritaḥ ||
vibhīṣaṇaḥ samāyātastasminnāyatane śubhe
||41||अथ प्राप्ते निशार्धे स राक्षसैः परिवारितः ॥
विभीषणः समायातस्तस्मिन्नायतने शुभे
vimānavaramārūḍhaḥ stūyamānaḥ samantataḥ ||
rākṣasairbaṃdirūpaistairgīyamānastathā paraiḥ
||42||विमानवरमारूढः स्तूयमानः समन्ततः ॥
राक्षसैर्बंदिरूपैस्तैर्गीयमानस्तथा परैः
uttīrya ca vimānāgryātkṛtvā'tha triḥ pradakṣiṇām ||
rāmeśvaraṃ praṇamyoccaiḥ stotrametaccakāra saḥ
||43||उत्तीर्य च विमानाग्र्यात्कृत्वाऽथ त्रिः प्रदक्षिणाम् ॥
रामेश्वरं प्रणम्योच्चैः स्तोत्रमेतच्चकार सः
namaste devadeveśa bhaktānāmabhayaprada ||
sarvataḥ pāṇipādaṃ te sarvatokṣiśiromukham
||44||नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयप्रद ॥
सर्वतः पाणिपादं ते सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvaṃ caṃdrastvaṃ prabhākaraḥ ||
tvaṃ viṣṇustvaṃ caturvaktraḥ śakrastvaṃ parameśvaraḥ
||45||त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं चंद्रस्त्वं प्रभाकरः ॥
त्वं विष्णुस्त्वं चतुर्वक्त्रः शक्रस्त्वं परमेश्वरः
yathā tilagataṃ tailaṃ gūḍhaṃ tiṣṭhati sarvadā ||
tathā tvaṃ sarva lokeṣu gūḍhastiṣṭhasi śaṃkara
||495||यथा तिलगतं तैलं गूढं तिष्ठति सर्वदा ॥
तथा त्वं सर्व लोकेषु गूढस्तिष्ठसि शंकर
yathā kāṣṭhagato vahniḥ saṃsthito'pi na lakṣyate ||
mūḍhaiḥ sarvatrasaṃsthopi tathā tvaṃ naiva lakṣyase
||47||यथा काष्ठगतो वह्निः संस्थितोऽपि न लक्ष्यते ॥
मूढैः सर्वत्रसंस्थोपि तथा त्वं नैव लक्ष्यसे
yathā dadhigataṃ sarpirnigūḍhatvena saṃsthitam ||
carācareṣu bhūteṣu tathā tvaṃ deva saṃsthitaḥ
||48||यथा दधिगतं सर्पिर्निगूढत्वेन संस्थितम् ॥
चराचरेषु भूतेषु तथा त्वं देव संस्थितः
yathā jalaṃ dharāpṛṣṭhātkhanannāpnoti mānavaḥ ||
tathā tvāṃ pūjayannityaṃ mokṣamāpnotyasaṃśayam
||49||यथा जलं धरापृष्ठात्खनन्नाप्नोति मानवः ॥
तथा त्वां पूजयन्नित्यं मोक्षमाप्नोत्यसंशयम्
tāvacca durlabhaḥ svargastāvacchūrāśca śatravaḥ ||
yāvadeva na santoṣaṃ tvaṃ karoṣi śarīriṇām
||50||तावच्च दुर्लभः स्वर्गस्तावच्छूराश्च शत्रवः ॥
यावदेव न सन्तोषं त्वं करोषि शरीरिणाम्
tāvallakṣmīścalā nṝṇāṃ tāvadrogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
na yāvaddevadeva tvaṃ santoṣaṃ saṃprayāsyasi
||51||तावल्लक्ष्मीश्चला नॄणां तावद्रोगाः पृथग्विधाः ॥
न यावद्देवदेव त्वं सन्तोषं संप्रयास्यसि
tāvatputrodbhavaṃ duḥkhaṃ tathā priyasamu dbhavam ||
yāvattvaṃ deva nāyāsi santoṣaṃ dehināmiha
||52||तावत्पुत्रोद्भवं दुःखं तथा प्रियसमु द्भवम् ॥
यावत्त्वं देव नायासि सन्तोषं देहिनामिह
evaṃ stutvā tato liṃgaṃ snāpayitvā yathāvidhi ||
gandhānulepanaidivyairmardayāmāsa vai tataḥ
||53||एवं स्तुत्वा ततो लिंगं स्नापयित्वा यथाविधि ॥
गन्धानुलेपनैदिव्यैर्मर्दयामास वै ततः
pārijātakapuṣpaiśca tathā santānasambhavaiḥ ||
kalpapādapasaṃbhūtaistathā mandārajairapi
||54||पारिजातकपुष्पैश्च तथा सन्तानसम्भवैः ॥
कल्पपादपसंभूतैस्तथा मन्दारजैरपि
pūjāṃ cakre suvistīrṇā śraddhayā parayā yutaḥ ||
divyairābharaṇairbhūṣya divyavastraistataḥ param
||55||पूजां चक्रे सुविस्तीर्णा श्रद्धया परया युतः ॥
दिव्यैराभरणैर्भूष्य दिव्यवस्त्रैस्ततः परम्
sa ca gītaṃ svayaṃ cakre tālamādāya pāṇinā ||
mūrchātālakṛtaṃ ramyaṃ saptasvaravirājitam
||56||स च गीतं स्वयं चक्रे तालमादाय पाणिना ॥
मूर्छातालकृतं रम्यं सप्तस्वरविराजितम्
tānayuktyā samopetaṃ grāmai rāgaiḥ svalaṃkṛtam ||
evaṃ kṛtvā sa śuśrūṣā tasya devasya bhaktitaḥ
||57||तानयुक्त्या समोपेतं ग्रामै रागैः स्वलंकृतम् ॥
एवं कृत्वा स शुश्रूषा तस्य देवस्य भक्तितः
yāvatsaṃprasthito bhūyo laṃkāṃ prati vibhīṣaṇaḥ ||
tāvaddūto'grataḥ sthitvā kuśavākyamuvāca ha
||58||यावत्संप्रस्थितो भूयो लंकां प्रति विभीषणः ॥
तावद्दूतोऽग्रतः स्थित्वा कुशवाक्यमुवाच ह
viśeṣatastu tenoktaṃ yattasya purataḥ purā ||
atikopābhibhūtena praraktanayanena ca
||59||विशेषतस्तु तेनोक्तं यत्तस्य पुरतः पुरा ॥
अतिकोपाभिभूतेन प्ररक्तनयनेन च
tacchrutvātha praṇamyoccairdūtaṃ prāha vibhīṣaṇaḥ ||
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā vinayāvanataḥ sthitaḥ
||60||तच्छ्रुत्वाथ प्रणम्योच्चैर्दूतं प्राह विभीषणः ॥
कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः
yadyevaṃ vihitaṃ rājye rāmaputrasya rākṣasaiḥ ||
tannūnaṃ tanmayā sarvaṃ vihitaṃ dūtasattama
||61||यद्येवं विहितं राज्ये रामपुत्रस्य राक्षसैः ॥
तन्नूनं तन्मया सर्वं विहितं दूतसत्तम
tasmānmahāprasādo me kṛtastena mahātmanā ||
kuśena preṣito yastvaṃ mama mūrkhasya saṃnidhau
||62||तस्मान्महाप्रसादो मे कृतस्तेन महात्मना ॥
कुशेन प्रेषितो यस्त्वं मम मूर्खस्य संनिधौ
evamuktvā sa tānsarvāñchodhayāmāsa rākṣasān ||
ye gatvā bhūtale martyāndhvaṃsayaṃti sadaiva hi
||63||एवमुक्त्वा स तान्सर्वाञ्छोधयामास राक्षसान् ॥
ये गत्वा भूतले मर्त्यान्ध्वंसयंति सदैव हि
tatastatraiva cānīya tasya dūtasya saṃnidhau ||
pratyekaṃ tānuvācedaṃ kopādaśrūṇi cotsṛjan
||64||ततस्तत्रैव चानीय तस्य दूतस्य संनिधौ ॥
प्रत्येकं तानुवाचेदं कोपादश्रूणि चोत्सृजन्
yaiḥ kṛto janavidhvaṃso rākṣasaiḥ sudurātmabhiḥ ||
rājye kuśasya saṃprāptaiḥ prabhormama mahātmanaḥ
||65||यैः कृतो जनविध्वंसो राक्षसैः सुदुरात्मभिः ॥
राज्ये कुशस्य संप्राप्तैः प्रभोर्मम महात्मनः
te sarve vyaṃtarā raudrāḥ prabhavaṃtu suduḥkhitāḥ ||
laṃkādvāragatā nityaṃ kṣutpipāsānipīḍitāḥ
||66||ते सर्वे व्यंतरा रौद्राः प्रभवंतु सुदुःखिताः ॥
लंकाद्वारगता नित्यं क्षुत्पिपासानिपीडिताः
sarvabhogaparityaktāḥ śītātapasahi ṣṇavaḥ ||
śleṣmamūtrakṛtāhārā nindyāḥ sarvajanasya ca
||67||सर्वभोगपरित्यक्ताः शीतातपसहि ष्णवः ॥
श्लेष्ममूत्रकृताहारा निन्द्याः सर्वजनस्य च
evaṃ dattvātha teṣāṃ sa śāpaṃ rākṣasasattamaḥ ||
tataḥ prāha ca taṃ dūtaṃ punareva kṛtāṃ jaliḥ
||68||एवं दत्त्वाथ तेषां स शापं राक्षससत्तमः ॥
ततः प्राह च तं दूतं पुनरेव कृतां जलिः
adyaprabhṛti no kaścidrākṣasaḥ saṃprayāsyati ||
tasmādvācyo raghuśreṣṭho madvākyātsa kuśastvayā ||
kṣamyatāmaparādho me yadajñānā dayaṃkṛtaḥ
||69||अद्यप्रभृति नो कश्चिद्राक्षसः संप्रयास्यति ॥
तस्माद्वाच्यो रघुश्रेष्ठो मद्वाक्यात्स कुशस्त्वया ॥
क्षम्यतामपराधो मे यदज्ञाना दयंकृतः
rākṣasairduṣṭajātīyairmahāmāṃsasyalolupaiḥ ||
kṛtaśca nigrahasteṣāṃ pratyakṣaṃ tava dūta yaḥ
||70||राक्षसैर्दुष्टजातीयैर्महामांसस्यलोलुपैः ॥
कृतश्च निग्रहस्तेषां प्रत्यक्षं तव दूत यः
yadanyadapi kṛtyaṃ syāddaivaṃ vā mānuṣaṃ ca vā ||
mama bhṛtyasya tatsarvaṃ kathanīyamaśaṃkitam
||71||यदन्यदपि कृत्यं स्याद्दैवं वा मानुषं च वा ॥
मम भृत्यस्य तत्सर्वं कथनीयमशंकितम्
dūta uvāca
yāni tatra ca liṃgāni rākṣasairnirmitāni ca ||
tāni gatvā svayaṃ śīghraṃ tvamutpāṭaya rākṣasa
||72||यानि तत्र च लिंगानि राक्षसैर्निर्मितानि च ॥
तानि गत्वा स्वयं शीघ्रं त्वमुत्पाटय राक्षस
etadeva paraṃ kṛtyaṃ sarvalokasukhāvaham ||
sthāpitāni ca yānyeva maṃtrai rākṣasasaṃbhavaiḥ
||73||एतदेव परं कृत्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥
स्थापितानि च यान्येव मंत्रै राक्षससंभवैः
saṃpūjitāni rakṣobhiścaturvaktrāṇi rākṣasa ||
ajānanmānavaḥ kaścidyadi pūjāṃ samācaret
||74||संपूजितानि रक्षोभिश्चतुर्वक्त्राणि राक्षस ॥
अजानन्मानवः कश्चिद्यदि पूजां समाचरेत्
tatkṣaṇānnāśamāyāti etaddṛṣṭaṃ mayā svayam ||
etasmātkāraṇādvacmi tvāmahaṃ rākṣasādhipa ||
taiḥ sthitairbhūtale liṃgaiḥ sthitāḥ sarve niśācarāḥ
||75||तत्क्षणान्नाशमायाति एतद्दृष्टं मया स्वयम् ॥
एतस्मात्कारणाद्वच्मि त्वामहं राक्षसाधिप ॥
तैः स्थितैर्भूतले लिंगैः स्थिताः सर्वे निशाचराः
vibhīṣaṇa uvāca
mayā pūrvaṃ pratijñātaṃ rāmasya purataḥ kila ||
rāmeśvaramatikramya na gatavyaṃ dharātale
||76||मया पूर्वं प्रतिज्ञातं रामस्य पुरतः किल ॥
रामेश्वरमतिक्रम्य न गतव्यं धरातले
anyacca kāraṇaṃ dūta proktamatra manīṣibhiḥ ||
duḥsthitaṃ susthitaṃ vāpi śivaliṃgaṃ na cālayet
||77||अन्यच्च कारणं दूत प्रोक्तमत्र मनीषिभिः ॥
दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत्
tatkathaṃ tatra gatvā'tha liṃgabhedaṃ karomyaham ||
svayaṃ māheśvaro bhūtvā pratijñāya ca vai svayam
||78||तत्कथं तत्र गत्वाऽथ लिंगभेदं करोम्यहम् ॥
स्वयं माहेश्वरो भूत्वा प्रतिज्ञाय च वै स्वयम्
tasmātprasādanīyaste madvākyātsa narādhipaḥ ||
yadyuktaṃ mayā proktaṃ tattvaṃ kuru vinigraham
||79||तस्मात्प्रसादनीयस्ते मद्वाक्यात्स नराधिपः ॥
यद्युक्तं मया प्रोक्तं तत्त्वं कुरु विनिग्रहम्
evamuktvātha taṃ dūtaṃ ratnaiḥ sāgarasaṃbhavaiḥ ||
prabhūtairbhūṣayitvā'tha visasarja nṛpaṃ prati
||80||एवमुक्त्वाथ तं दूतं रत्नैः सागरसंभवैः ॥
प्रभूतैर्भूषयित्वाऽथ विससर्ज नृपं प्रति
atha te rākṣasāstena śaptāḥ procuḥ suduḥkhitāḥ ||
kuru śāpasya mokṣaṃ naḥ sarveṣāṃ rākṣaseśvara
||81||अथ ते राक्षसास्तेन शप्ताः प्रोचुः सुदुःखिताः ॥
कुरु शापस्य मोक्षं नः सर्वेषां राक्षसेश्वर
vibhīṣaṇa uvāca
nāhaṃ karomi bhūyo'pi yuṣmākaṃ rākṣasādhamāḥ|
anugrahaṃ praśaptānāṃ vaṃcakānāṃ viśeṣataḥ
||82||नाहं करोमि भूयोऽपि युष्माकं राक्षसाधमाः।
अनुग्रहं प्रशप्तानां वंचकानां विशेषतः
tasmātso'pi raghuśreṣṭhaḥ prasādaṃ vaḥ kariṣyati ||
mama vākyāda saṃdigdhaṃ kālaḥ kaścitpratīkṣyatām
||83||तस्मात्सोऽपि रघुश्रेष्ठः प्रसादं वः करिष्यति ॥
मम वाक्याद संदिग्धं कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्
evamuktvā'tha rakṣendraḥ preṣayāmāsa satvaram ||
dūtaṃ kuśamahīpasya mānuṣaṃ devapūjakam
||84||एवमुक्त्वाऽथ रक्षेन्द्रः प्रेषयामास सत्वरम् ॥
दूतं कुशमहीपस्य मानुषं देवपूजकम्
gatvā brūhi kuśaṃ bhūpaṃ satvaraṃ vacanānmama ||
eteṣāṃ matpraśaptānāṃ rākṣasānāṃ durātmanām ||
anugrahaṃ kuru vibho dīnānāṃ bhojanāya vai
||85||गत्वा ब्रूहि कुशं भूपं सत्वरं वचनान्मम ॥
एतेषां मत्प्रशप्तानां राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥
अनुग्रहं कुरु विभो दीनानां भोजनाय वै
evamuktastatastena ito dūtena saṃyutaḥ ||
kuśastena viniryātaḥ satvaraṃ dvijasattamāḥ
||86||एवमुक्तस्ततस्तेन इतो दूतेन संयुतः ॥
कुशस्तेन विनिर्यातः सत्वरं द्विजसत्तमाः
tato gatvā drutaṃ dūtaḥ kuśaṃ provāca sādaram ||
praṇipatya yathā nyāyaṃ vinayāvanataḥ sthitaḥ
||87||ततो गत्वा द्रुतं दूतः कुशं प्रोवाच सादरम् ॥
प्रणिपत्य यथा न्यायं विनयावनतः स्थितः
vibhīṣaṇo mayā dṛṣṭo deve rāmeśvare vibho ||
pūjārthaṃ tatra cāyāto rākṣasairbahubhirvṛtaḥ
||88||विभीषणो मया दृष्टो देवे रामेश्वरे विभो ॥
पूजार्थं तत्र चायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः
prokto mayā bhavadvākyamaśeṣaṃ raghunandana ||
śrutaṃ tenāpi tatsarvaṃ vinayāvanatena ca
||89||प्रोक्तो मया भवद्वाक्यमशेषं रघुनन्दन ॥
श्रुतं तेनापि तत्सर्वं विनयावनतेन च
ajānataḥ prabho tasya rākṣasaiḥ sudurātmabhiḥ ||
prajaivaṃ pīḍitā bhūmau mahāmāṃsasya lolupaiḥ
||90||अजानतः प्रभो तस्य राक्षसैः सुदुरात्मभिः ॥
प्रजैवं पीडिता भूमौ महामांसस्य लोलुपैः
tacchrutvā manmukhāttena sarveṣāṃ nigrahaḥ kṛtaḥ ||
yaiḥ kṛtaṃ kadanaṃ bhūmau tava pārthiva sattama ||
kṛtāste vyantarā sarve pāpāhāravihāriṇaḥ
||91||तच्छ्रुत्वा मन्मुखात्तेन सर्वेषां निग्रहः कृतः ॥
यैः कृतं कदनं भूमौ तव पार्थिव सत्तम ॥
कृतास्ते व्यन्तरा सर्वे पापाहारविहारिणः
bhaviṣyatha tathā yūyaṃ kṣutpipāsānipīḍitāḥ ||
taiḥ sarvaiḥ prārthitaḥ so'pi bhūyobhūyaḥ praṇamya tam
||92||भविष्यथ तथा यूयं क्षुत्पिपासानिपीडिताः ॥
तैः सर्वैः प्रार्थितः सोऽपि भूयोभूयः प्रणम्य तम्
śaptāḥ sarve vayaṃ tāvatprasādaṃ kuru tadvibho ||
te tenātha tataḥ proktā nāhaṃ vo rākṣasādhamāḥ
||93||शप्ताः सर्वे वयं तावत्प्रसादं कुरु तद्विभो ॥
ते तेनाथ ततः प्रोक्ता नाहं वो राक्षसाधमाः
anugrahaṃ kariṣyāmi na dāsyāmi ca bhojanam ||
kuśādeśānmayā sarve yūyaṃ pāpasamanvitāḥ
||94||अनुग्रहं करिष्यामि न दास्यामि च भोजनम् ॥
कुशादेशान्मया सर्वे यूयं पापसमन्विताः
nigṛhītāḥ sa yuṣmākaṃ prasādaṃ prakariṣyati ||
tadarthaṃ preṣito dūtastvatsakāśaṃ mahīpate
||95||निगृहीताः स युष्माकं प्रसादं प्रकरिष्यति ॥
तदर्थं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशं महीपते
rakṣasā tena yadyuktamakhilaṃ tattvamācara ||
kiṃ vā te bahunoktena nāsti bhaktastathā vidhaḥ ||
bhaktiśaktisamopeto yathā te sa vibhīṣaṇaḥ
||96||रक्षसा तेन यद्युक्तमखिलं तत्त्वमाचर ॥
किं वा ते बहुनोक्तेन नास्ति भक्तस्तथा विधः ॥
भक्तिशक्तिसमोपेतो यथा ते स विभीषणः
adyaprabhṛti no bhūmau vicariṣyaṃti rākṣasāḥ ||
tasya vākyādasaṃdehaṃ tvaṃ rājansukha bhāgbhava
||97||अद्यप्रभृति नो भूमौ विचरिष्यंति राक्षसाः ॥
तस्य वाक्यादसंदेहं त्वं राजन्सुख भाग्भव
liṃgānāṃ ca kṛte rājanvijñaptaṃ tena rakṣasā ||
na mayā cātra rājeṃdra āgantavyaṃ kathaṃcana ||
rāmadevasya vākyena jaṃbudvīpe na me gatiḥ
||98||लिंगानां च कृते राजन्विज्ञप्तं तेन रक्षसा ॥
न मया चात्र राजेंद्र आगन्तव्यं कथंचन ॥
रामदेवस्य वाक्येन जंबुद्वीपे न मे गतिः
atra sthitasya yatkṛtyaṃ daivaṃ vā mānuṣaṃ ca vā |
tavādeśaṃ kariṣyāmi yadyapi syātsuduṣkaram
||99||अत्र स्थितस्य यत्कृत्यं दैवं वा मानुषं च वा ।
तवादेशं करिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
tasmāttena mahārāja rāmeśvaraprapūjakaḥ ||
manuṣyaḥ preṣito dūto yastaṃ paśya mahīpate
||100||तस्मात्तेन महाराज रामेश्वरप्रपूजकः ॥
मनुष्यः प्रेषितो दूतो यस्तं पश्य महीपते
atha tasya samādeśāḍḍhaukanīyaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
sahitaḥ sa samāyāto dūto rakṣeṃdranoditaḥ
||101||अथ तस्य समादेशाड्ढौकनीयैः पृथग्विधैः ॥
सहितः स समायातो दूतो रक्षेंद्रनोदितः
dhātrīphalapramāṇānāṃ tena prasthāstrayodaśa ||
mauktikānāṃ samānītāḥ kṛte tasya mahīpateḥ
||102||धात्रीफलप्रमाणानां तेन प्रस्थास्त्रयोदश ॥
मौक्तिकानां समानीताः कृते तस्य महीपतेः
vaiḍūryāṇāṃ marakatānāṃ maṇīnāṃ ca dvijottamāḥ ||
jātyānāṃ ṣoḍaśa droṇāḥ samānītāḥ sunirmalāḥ
||103||वैडूर्याणां मरकतानां मणीनां च द्विजोत्तमाः ॥
जात्यानां षोडश द्रोणाः समानीताः सुनिर्मलाः
agniśaucāni vastrāṇi tathā devamayāni ca ||
asaṃkhyātāni vai hema jātyaṃ saṃkhyāvivarjitam
||104||अग्निशौचानि वस्त्राणि तथा देवमयानि च ॥
असंख्यातानि वै हेम जात्यं संख्याविवर्जितम्
tatsarvaṃ darśayitvātha kuśāya sumahātmane ||
kṛtvā pradakṣiṇaṃ paścātpraṇāmamakaroddvijāḥ
||105||तत्सर्वं दर्शयित्वाथ कुशाय सुमहात्मने ॥
कृत्वा प्रदक्षिणं पश्चात्प्रणाममकरोद्द्विजाः
eṣa pārthivaśārdūla rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ ||
praṇāmaṃ kurute bhaktyā manmukhenedamabravīt
||106||एष पार्थिवशार्दूल राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥
प्रणामं कुरुते भक्त्या मन्मुखेनेदमब्रवीत्
prasādātte pituḥ kṣemaṃ mama rājye mahī pate ||
eṣa tiṣṭhāmyahaṃ nityaṃ pūjayaṃste piturharam
||107||प्रसादात्ते पितुः क्षेमं मम राज्ये मही पते ॥
एष तिष्ठाम्यहं नित्यं पूजयंस्ते पितुर्हरम्
mama rājannavijñātairyadi taiḥ sudurātmabhiḥ ||
mahītale kṛtaṃ kiṃcidviruddhaṃ kṣamyatāṃ mama
||108||मम राजन्नविज्ञातैर्यदि तैः सुदुरात्मभिः ॥
महीतले कृतं किंचिद्विरुद्धं क्षम्यतां मम
ete ye rākṣasāḥ śaptāstavārthāya mayā prabho ||
eteṣāṃ pretarūpāṇāṃ tvamāhāraṃ prakīrtaya
||109||एते ये राक्षसाः शप्तास्तवार्थाय मया प्रभो ॥
एतेषां प्रेतरूपाणां त्वमाहारं प्रकीर्तय
kuśa uvāca
mamādeśātsamāgatya te'tra liṃgāni kṛtsnaśaḥ ||
pūrayaṃtu prayatnena pāṃsubhiḥ sarvatodiśam
||110||ममादेशात्समागत्य तेऽत्र लिंगानि कृत्स्नशः ॥
पूरयंतु प्रयत्नेन पांसुभिः सर्वतोदिशम्
tatastu bhojanaṃ teṣāṃ yadbhaviṣyati bhūtale ||
tadvakṣyāmi sthiro bhūtvā śṛṇu devaprapūjaka
||111||ततस्तु भोजनं तेषां यद्भविष्यति भूतले ॥
तद्वक्ष्यामि स्थिरो भूत्वा शृणु देवप्रपूजक
tulāgate sadāditye tairāgatya dharātale ||
vihartavyaṃ prayatnena yāvadvṛścikadarśanam
||112||तुलागते सदादित्ये तैरागत्य धरातले ॥
विहर्तव्यं प्रयत्नेन यावद्वृश्चिकदर्शनम्
tatra yairna kṛtaṃ śrāddhaṃ pretapakṣe narādhamaiḥ ||
kanyāsthe vā ravau yāvanna tulāṃtagatirbhavet
||113||तत्र यैर्न कृतं श्राद्धं प्रेतपक्षे नराधमैः ॥
कन्यास्थे वा रवौ यावन्न तुलांतगतिर्भवेत्
jvararūpaistadaṃgasthairbhakṣyamannaṃ pṛthagvidham ||
mamādeśādasaṃdigdhaṃ māsamekaṃ niśācaraiḥ
||114||ज्वररूपैस्तदंगस्थैर्भक्ष्यमन्नं पृथग्विधम् ॥
ममादेशादसंदिग्धं मासमेकं निशाचरैः
vidhihīnaṃ ca yairdattaṃ bhuktaṃ ca vidhivarjitam ||
śrāddhaṃ vā mānuṣaiḥ sevyā jvararūpaiśca te sadā
||115||विधिहीनं च यैर्दत्तं भुक्तं च विधिवर्जितम् ॥
श्राद्धं वा मानुषैः सेव्या ज्वररूपैश्च ते सदा
evaṃ vācyāstvayā sarve pretāste madvaco'khilam ||
tasmādāgatya kurvaṃtu kārtike māsi madvacaḥ
||116||एवं वाच्यास्त्वया सर्वे प्रेतास्ते मद्वचोऽखिलम् ॥
तस्मादागत्य कुर्वंतु कार्तिके मासि मद्वचः
tathā dūta tvayā vācyo mama vākyādvibhīṣaṇaḥ ||
pramādādyanmayā proktaṃ paruṣaṃ vacanaṃ tava
||117||तथा दूत त्वया वाच्यो मम वाक्याद्विभीषणः ॥
प्रमादाद्यन्मया प्रोक्तं परुषं वचनं तव
jānāmyahaṃ mahābhāga na te'sti vikṛtiḥ kvacit ||
parikliṣṭaṃ janaṃ dṛṣṭvā mayaitadvyāhṛtaṃ vacaḥ
||118||जानाम्यहं महाभाग न तेऽस्ति विकृतिः क्वचित् ॥
परिक्लिष्टं जनं दृष्ट्वा मयैतद्व्याहृतं वचः
rākṣasendre sthite bhūmau tvayi jānāmyahaṃ sadā ||
tiṣṭhate janako mahyaṃ rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
||119||राक्षसेन्द्रे स्थिते भूमौ त्वयि जानाम्यहं सदा ॥
तिष्ठते जनको मह्यं रामः शस्त्रभृतां वरः
evamuktvā tato dūtaṃ pūjayā māsa rāghavaḥ ||
vastrairbahuvidhai ratnairnadyutthaiśca pṛthagvidhaiḥ
||120||एवमुक्त्वा ततो दूतं पूजया मास राघवः ॥
वस्त्रैर्बहुविधै रत्नैर्नद्युत्थैश्च पृथग्विधैः
vibhīṣaṇakṛte paścātpreṣayāmāsa rāghavaḥ ||
ḍhaukanīyānyanekāni yāni saṃti ca tatra vai
||121||विभीषणकृते पश्चात्प्रेषयामास राघवः ॥
ढौकनीयान्यनेकानि यानि संति च तत्र वै
sūta uvāca
evaṃ sa sukhasaṃyuktānkṛtvā sarvāndvijottamān |
etatsarvaṃ dadau paścāttebhyo muktādikaṃ nṛpaḥ
||122||एवं स सुखसंयुक्तान्कृत्वा सर्वान्द्विजोत्तमान् ।
एतत्सर्वं ददौ पश्चात्तेभ्यो मुक्तादिकं नृपः
ḍhaukanīyaṃ tathā''yātaṃ tallaṃkāyāḥ pṛthagvidham ||
śāsanāni tathānyāni gajāśvasahitāni ca
||123||ढौकनीयं तथाऽऽयातं तल्लंकायाः पृथग्विधम् ॥
शासनानि तथान्यानि गजाश्वसहितानि च
pattanāni vicitrāṇi grāmāṇi nagarāṇi ca ||
yaccānyadvāṃchitaṃ yena taddattaṃ tena tasya vai
||124||पत्तनानि विचित्राणि ग्रामाणि नगराणि च ॥
यच्चान्यद्वांछितं येन तद्दत्तं तेन तस्य वै
tataḥ kuśeśvaraṃ devaṃ vidhāya ca laveśvaram ||
svāṃ tanuṃ ca mahābhāgau bhrātarau tau raghūttamau
||125||ततः कुशेश्वरं देवं विधाय च लवेश्वरम् ॥
स्वां तनुं च महाभागौ भ्रातरौ तौ रघूत्तमौ
nivedya brāhmaṇendrāṇāṃ kṛtvā vṛttiṃ yathocitām ||
ayodhyāṃ nagarīṃ tūrṇaṃ kṛtakṛtyau vinirgatau
||126||निवेद्य ब्राह्मणेन्द्राणां कृत्वा वृत्तिं यथोचिताम् ॥
अयोध्यां नगरीं तूर्णं कृतकृत्यौ विनिर्गतौ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye kuśeśvaralaveśvarapratiṣṭhāvarṇanaṃnāma caturuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 104 ||