vratamahimavarṇanam
nārada uvāca
kadā vidhiniṣedhau ca kartavyau viṣṇusannidhau ||
yuṣmadvākyāmṛtaṃ pītvā tṛptirmama na vidyate
||1||कदा विधिनिषेधौ च कर्तव्यौ विष्णुसन्निधौ ॥
युष्मद्वाक्यामृतं पीत्वा तृप्तिर्मम न विद्यते
brahmovāca
karkasaṃkrāṃtidivase viṣṇuṃ saṃpūjya bhaktitaḥ ||
phalairarghyaḥ pradātavyaḥ śastajaṃbūphalaiḥ śubhaiḥ
||2||कर्कसंक्रांतिदिवसे विष्णुं संपूज्य भक्तितः ॥
फलैरर्घ्यः प्रदातव्यः शस्तजंबूफलैः शुभैः
jaṃbūdvīpasya saṃjñeyaṃ phalena ca vijāyate ||
mantreṇānena vipreṃdra śraddhādharmasusaṃyataiḥ
||3||जंबूद्वीपस्य संज्ञेयं फलेन च विजायते ॥
मन्त्रेणानेन विप्रेंद्र श्रद्धाधर्मसुसंयतैः
ṣaṇmāsābhyaṃtare mṛtyuryatra kvāpi bhavenmama ||
tanmayā vāsudevāya svayamātmā niveditaḥ
||4||षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यत्र क्वापि भवेन्मम ॥
तन्मया वासुदेवाय स्वयमात्मा निवेदितः
iti maṃtreṇārghyam ||
tato vidhiniṣedhau ca grāhyau bhaktyā hareḥ puraḥ ||
cāturmāsye samāyāte sarvalokamahāsukhe
||5||इति मंत्रेणार्घ्यम् ॥
ततो विधिनिषेधौ च ग्राह्यौ भक्त्या हरेः पुरः ॥
चातुर्मास्ये समायाते सर्वलोकमहासुखे
vidhirvedavidhiḥ kāryo niṣedho niyamo mataḥ ||
vidhiścaiva niṣedhaśca dvāvetau viṣṇureva hi
||6||विधिर्वेदविधिः कार्यो निषेधो नियमो मतः ॥
विधिश्चैव निषेधश्च द्वावेतौ विष्णुरेव हि
tasmātsarvaprayatnena sevya eva janārdanaḥ ||
viṣṇoḥ kathā viṣṇupūjā dhyānaṃ viṣṇornatistathā
||7||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्य एव जनार्दनः ॥
विष्णोः कथा विष्णुपूजा ध्यानं विष्णोर्नतिस्तथा
sarvameva hariprītyā yaḥ karoti sa muktibhāk ||
varṇāśramavidhermūrtiḥ satyo viṣṇuḥ sanātanaḥ
||8||सर्वमेव हरिप्रीत्या यः करोति स मुक्तिभाक् ॥
वर्णाश्रमविधेर्मूर्तिः सत्यो विष्णुः सनातनः
cāturmāsye viśeṣeṇa janmakaṣṭādināśanam ||
harireva vratādgrāhyo vrataṃ dehena kārayet ||
deho'yaṃ tapasā śodhyaḥ supte deve taponidhau
||29||चातुर्मास्ये विशेषेण जन्मकष्टादिनाशनम् ॥
हरिरेव व्रताद्ग्राह्यो व्रतं देहेन कारयेत् ॥
देहोऽयं तपसा शोध्यः सुप्ते देवे तपोनिधौ
nārada uvāca
kiṃ vrataṃ kiṃ tapaḥ proktaṃ brahmanbrūhi savistaram ||
supte deve mayā kāryaṃ kṛtaṃ yacca mahāphalam
||10||किं व्रतं किं तपः प्रोक्तं ब्रह्मन्ब्रूहि सविस्तरम् ॥
सुप्ते देवे मया कार्यं कृतं यच्च महाफलम्
brahmovāca
vrataṃ viṣṇuvrataṃ viddhi viṣṇubhaktisamanvitam ||
tapaśca dharmavartitvaṃ kṛcchrādikamathāpi vā
||11||व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि विष्णुभक्तिसमन्वितम् ॥
तपश्च धर्मवर्तित्वं कृच्छ्रादिकमथापि वा
śṛṇu vratasya māhātmyaṃ vakṣyāmi prathamaṃ tava ||
brahmacaryavrataṃ sāraṃ vratānāmuttamaṃ vratam
||12||शृणु व्रतस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि प्रथमं तव ॥
ब्रह्मचर्यव्रतं सारं व्रतानामुत्तमं व्रतम्
brahmacaryaṃ tapaḥ sāraṃ brahmacaryaṃ mahatphalam ||
kriyāsu sakalāsveva brahmacaryaṃ vivarddhayet
||13||ब्रह्मचर्यं तपः सारं ब्रह्मचर्यं महत्फलम् ॥
क्रियासु सकलास्वेव ब्रह्मचर्यं विवर्द्धयेत्
brahmacaryaprabhāveṇa tapa ugraṃ pravarttate ||
brahmacaryātparaṃ nāsti dharmasādhana muttamam
||14||ब्रह्मचर्यप्रभावेण तप उग्रं प्रवर्त्तते ॥
ब्रह्मचर्यात्परं नास्ति धर्मसाधन मुत्तमम्
cāturmāsye viśeṣeṇa supte deve guṇottaram ||
mahāvratamidaṃ loke tannibodha sadā dvija
||15||चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे गुणोत्तरम् ॥
महाव्रतमिदं लोके तन्निबोध सदा द्विज
nārāyaṇamidaṃ karma yaḥ karoti na lipyate ||
śatatrayaṃ ṣaṣṭiyutaṃ dinamāhuśca vatsare
||16||नारायणमिदं कर्म यः करोति न लिप्यते ॥
शतत्रयं षष्टियुतं दिनमाहुश्च वत्सरे
tatra nārāyaṇo devaḥ pūjyate vratakāribhiḥ ||
satkriyāmamukīṃ deva kārayiṣyāmi niścayaḥ
||17||तत्र नारायणो देवः पूज्यते व्रतकारिभिः ॥
सत्क्रियाममुकीं देव कारयिष्यामि निश्चयः
kurute tadvrataṃ prāhuḥ supte deve guṇottaram ||
vahnihomo viprabhaktiḥ śraddhā dharme matiḥ śubhā
||18||कुरुते तद्व्रतं प्राहुः सुप्ते देवे गुणोत्तरम् ॥
वह्निहोमो विप्रभक्तिः श्रद्धा धर्मे मतिः शुभा
satsaṃgo viṣṇupūjā ca satyavādo dayā hṛdi ||
ārjavaṃ madhurā vāṇī saccaritre sadā ratiḥ
||19||सत्संगो विष्णुपूजा च सत्यवादो दया हृदि ॥
आर्जवं मधुरा वाणी सच्चरित्रे सदा रतिः
vedapāṭhastathā'steyamahiṃsā hrīḥ kṣamā damaḥ ||
nirlobhatā'krodhatā ca nirmoho'mamatā'ra tiḥ
||20||वेदपाठस्तथाऽस्तेयमहिंसा ह्रीः क्षमा दमः ॥
निर्लोभताऽक्रोधता च निर्मोहोऽममताऽर तिः
śrutikriyāparaṃ jñānaṃ kṛṣṇārpitamanogatiḥ ||
etāni yasya tiṣṭhaṃti vratāni brahmavittama
||21||श्रुतिक्रियापरं ज्ञानं कृष्णार्पितमनोगतिः ॥
एतानि यस्य तिष्ठंति व्रतानि ब्रह्मवित्तम
jīvanmukto naraḥ prokto naiva lipya ti pātakaiḥ ||
vrataṃ kṛtaṃ sakṛdapi sadaiva hi mahāphalam
||22||जीवन्मुक्तो नरः प्रोक्तो नैव लिप्य ति पातकैः ॥
व्रतं कृतं सकृदपि सदैव हि महाफलम्
cāturmāsye viśeṣeṇa brahmacaryādisevanam ||
avratena gataṃ yeṣāṃ cāturmāsyaṃ sadā nṛṇām
||23||चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनम् ॥
अव्रतेन गतं येषां चातुर्मास्यं सदा नृणाम्
dharmasteṣāṃ vṛthā sadbhistattvajñaiḥ parikīrtitaḥ ||
sarveṣāmeva varṇānāṃ vratacaryā mahāphalam
||24||धर्मस्तेषां वृथा सद्भिस्तत्त्वज्ञैः परिकीर्तितः ॥
सर्वेषामेव वर्णानां व्रतचर्या महाफलम्
svalpāpi vihitā vatsa cāturmā sye sukhapradā ||
sarvatra dṛśyate viṣṇurvratasevāparairnṛbhiḥ
||25||स्वल्पापि विहिता वत्स चातुर्मा स्ये सुखप्रदा ॥
सर्वत्र दृश्यते विष्णुर्व्रतसेवापरैर्नृभिः
cāturmāsye samāyāte pālayettatprayatnataḥ
||26||चातुर्मास्ये समायाते पालयेत्तत्प्रयत्नतः
bhajasva viṣṇuṃ dvijavahnitīrthavedaprabhedamayamūrtimajaṃ virājam ||
yatprasādādbhavati mokṣamahātarusthastāpaṃ na yāsyati bhavārkasamudbhavaṃ tam
||27||भजस्व विष्णुं द्विजवह्नितीर्थवेदप्रभेदमयमूर्तिमजं विराजम् ॥
यत्प्रसादाद्भवति मोक्षमहातरुस्थस्तापं न यास्यति भवार्कसमुद्भवं तम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye vratamahimavarṇanaṃnāma saptatriṃ śaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 237 ||