athānyadapi tatrāsti supuṇyaṃ liṃgasaptakam
sūta uvāca
athānyadapi tatrāsti supuṇyaṃ liṃgasaptakam ||
yenārcitena dṛṣṭena pūjitena viśeṣataḥ
||1||अथान्यदपि तत्रास्ति सुपुण्यं लिंगसप्तकम् ॥
येनार्चितेन दृष्टेन पूजितेन विशेषतः
dīrghāyurjāyate martyaḥ sarvarogavivarjitaḥ ||
mārkaṇḍeśvara ityuktastatra devo maheśvaraḥ
||2||दीर्घायुर्जायते मर्त्यः सर्वरोगविवर्जितः ॥
मार्कण्डेश्वर इत्युक्तस्तत्र देवो महेश्वरः
indradyumneśvaro'nyastu sarvapāpaharo haraḥ ||
pāleśvarastathā caiva sarvavyādhivināśanaḥ
||3||इन्द्रद्युम्नेश्वरोऽन्यस्तु सर्वपापहरो हरः ॥
पालेश्वरस्तथा चैव सर्वव्याधिविनाशनः
tato ghaṃṭaśivaḥ khyāto yo ghaṃṭena pratiṣṭhitaḥ ||
kalaśeśvarasaṃjñastu vānareśvarasaṃyutaḥ
||4||ततो घंटशिवः ख्यातो यो घंटेन प्रतिष्ठितः ॥
कलशेश्वरसंज्ञस्तु वानरेश्वरसंयुतः
īśāna śiva ityuktastatra kṣetreśvareśvaraḥ ||
pūjito mānavairbhaktyā kāmānyacchatyamānuṣān
||5||ईशान शिव इत्युक्तस्तत्र क्षेत्रेश्वरेश्वरः ॥
पूजितो मानवैर्भक्त्या कामान्यच्छत्यमानुषान्
vāṃchitānmanasā sarvānkalikāle'pi saṃsthite
||6||वांछितान्मनसा सर्वान्कलिकालेऽपि संस्थिते
ṛṣaya ūcuḥ
ko'yaṃ mārkaṃḍasaṃjñastu yena liṃgaṃ pratiṣṭhitam ||
indradyumno mahīpālaḥ katamo vada sūtaja
||7||कोऽयं मार्कंडसंज्ञस्तु येन लिंगं प्रतिष्ठितम् ॥
इन्द्रद्युम्नो महीपालः कतमो वद सूतज
tathā pālakanāmā ca yenāyaṃ sthāpito haraḥ ||
tathā yo ghaṇṭasaṃjñastu kasmiñjātaḥ sa cānvaye
||8||तथा पालकनामा च येनायं स्थापितो हरः ॥
तथा यो घण्टसंज्ञस्तु कस्मिञ्जातः स चान्वये
kalaśākhyastu yaḥ khyāto vānareṇa samanvitaḥ ||
īśānopyakhilaṃ brūhi paraṃ naḥkautukaṃ sthitam ||
yato'tra jāyate śreyaḥ punaḥ puṃsāṃ prakīrtaya ||
yairetaiḥ sthāpitā devāḥ kṣetre'sminmānavottamaiḥ
||10||कलशाख्यस्तु यः ख्यातो वानरेण समन्वितः ॥
ईशानोप्यखिलं ब्रूहि परं नःकौतुकं स्थितम् ॥
यतोऽत्र जायते श्रेयः पुनः पुंसां प्रकीर्तय ॥
यैरेतैः स्थापिता देवाः क्षेत्रेऽस्मिन्मानवोत्तमैः
tathā teṣāṃ samācāraṃ prabhāvaṃ caiva sūtaja ||
dānaṃ vāpi yathākālaṃ maṃtrāṃśca vistarādvada
||11||तथा तेषां समाचारं प्रभावं चैव सूतज ॥
दानं वापि यथाकालं मंत्रांश्च विस्तराद्वद
sūta uvāca
ahaṃ vaḥ kīrtayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm ||
kathitāṃ bhartṛyajñena ānartādhipateḥ svayam
||12||अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ॥
कथितां भर्तृयज्ञेन आनर्ताधिपतेः स्वयम्
śrutayāpi yayā martyo dīrghāyurjāyatenaraḥ ||
nāpamṛtyumavāpnoti kathaṃcittatprabhāvataḥ
||13||श्रुतयापि यया मर्त्यो दीर्घायुर्जायतेनरः ॥
नापमृत्युमवाप्नोति कथंचित्तत्प्रभावतः
yo mārkaṃḍa iti khyātaḥ prathamaṃ parikīrtitaḥ|
saṃbhūtistasya saṃproktā yuṣmākaṃ pāpanāśinī
||14||यो मार्कंड इति ख्यातः प्रथमं परिकीर्तितः।
संभूतिस्तस्य संप्रोक्ता युष्माकं पापनाशिनी
iṃdradyumnaṃ pravakṣyāmi sāṃprataṃ munisattamāḥ ||
yadvaṃśo yatprabhāvaśca sarvabhūpālamānitaḥ ||
. iṃdradyumno mahīpāla āsītpūrvaṃ dvijottamāḥ ||
brāhmaṇyaśca śaraṇyaśca sādhulokaprapālakaḥ ||
yajvā dānapatirdakṣaḥ sarvabhūtahite rataḥ ||
na durbhikṣaṃ na ca vyādhirna ca caurakṛtaṃ bhayam ||
tasmiñchāsati dharmajñe āsīllokasya kasyacit
||17||इंद्रद्युम्नं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मुनिसत्तमाः ॥
यद्वंशो यत्प्रभावश्च सर्वभूपालमानितः ॥
. इंद्रद्युम्नो महीपाल आसीत्पूर्वं द्विजोत्तमाः ॥
ब्राह्मण्यश्च शरण्यश्च साधुलोकप्रपालकः ॥
यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वभूतहिते रतः ॥
न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् ॥
तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे आसील्लोकस्य कस्यचित्
yathaiva varṣato dhārā yathā vā divi tārakāḥ ||
gaṃgāyāṃ sikatā yadvatsaṃkhyayā parivarjitāḥ
||18||यथैव वर्षतो धारा यथा वा दिवि तारकाः ॥
गंगायां सिकता यद्वत्संख्यया परिवर्जिताः
tadvattena kṛtā yajñāḥ sarve saṃpūrṇadakṣiṇāḥ ||
agniṣṭomo'tirātraśca ukthaḥ ṣoḍaśikāstathā
||19||तद्वत्तेन कृता यज्ञाः सर्वे संपूर्णदक्षिणाः ॥
अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्च उक्थः षोडशिकास्तथा
sautrāmaṇyā'tha paśavaścāturmāsyā dvijottamāḥ ||
vājapeyāśvamedhāśca rājasūyā viśeṣataḥ
||20||सौत्रामण्याऽथ पशवश्चातुर्मास्या द्विजोत्तमाः ॥
वाजपेयाश्वमेधाश्च राजसूया विशेषतः
pauṇḍarīkāstathaivānye śraddhāpūtena cetasā ||
tena dānāni dattāni tīrtheṣu ca viśeṣataḥ ||
miṣṭānnāni dvijeṃdrāṇāṃ dakṣiṇāsahitāni ca
||22||पौण्डरीकास्तथैवान्ये श्रद्धापूतेन चेतसा ॥
तेन दानानि दत्तानि तीर्थेषु च विशेषतः ॥
मिष्टान्नानि द्विजेंद्राणां दक्षिणासहितानि च
na tadasti dharāpṛṣṭhe nagaraṃ pattanaṃ tathā ||
tīrthaṃ vā yatra no tasya vidyate tridaśālayaḥ
||23||न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं पत्तनं तथा ॥
तीर्थं वा यत्र नो तस्य विद्यते त्रिदशालयः
tena kanyāsahasrāṇi acyutānyarbudāni ca ||
brāhamaṇebhyaḥ pradattāni brāhmaṇānāṃ dhanārthinām
||24||तेन कन्यासहस्राणि अच्युतान्यर्बुदानि च ॥
ब्राहमणेभ्यः प्रदत्तानि ब्राह्मणानां धनार्थिनाम्
daśamīdivase tasya rātrau ca gajapṛṣṭhigaḥ ||
dundubhistāḍyamānastu babhrāma sakalaṃ puram
||25||दशमीदिवसे तस्य रात्रौ च गजपृष्ठिगः ॥
दुन्दुभिस्ताड्यमानस्तु बभ्राम सकलं पुरम्
pratyūṣe vaiṣṇavaṃ bhāvi pāpahāri ca vāsaram ||
upavāsaḥ prakarttavyo muktvā vṛddhaṃ ca bālakam ||
anyathā nigrahiṣyāmi bhojanaṃ yaḥ kariṣyati
||26||प्रत्यूषे वैष्णवं भावि पापहारि च वासरम् ॥
उपवासः प्रकर्त्तव्यो मुक्त्वा वृद्धं च बालकम् ॥
अन्यथा निग्रहिष्यामि भोजनं यः करिष्यति
iṃdradyumnaḥ sa rājarṣistadā viṣṇoḥ prasādataḥ ||
tenaiva svaśarīreṇa brahmalokaṃ tadā gataḥ
||27||इंद्रद्युम्नः स राजर्षिस्तदा विष्णोः प्रसादतः ॥
तेनैव स्वशरीरेण ब्रह्मलोकं तदा गतः
tatra kalpasahasrāṃte sa prokto brahmaṇā svayam ||
iṃdradyumna dharāṃ gaccha na sthātavyaṃ tvayā'dhunā
||28||तत्र कल्पसहस्रांते स प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम् ॥
इंद्रद्युम्न धरां गच्छ न स्थातव्यं त्वयाऽधुना
iṃdradyumna uvāca
kasmāccyāvayase brahmannijalokāddrutaṃ hi mām ||
apāpamapi deveśa tathā me vada kāraṇam
||29||कस्माच्च्यावयसे ब्रह्मन्निजलोकाद्द्रुतं हि माम् ॥
अपापमपि देवेश तथा मे वद कारणम्
śrībrahmovāca
tava kīrtisamucchedaḥ saṃjāto'dya dharātale ||
yāvatkīrtirdharāpṛṣṭhe tāvatsvarge vasennaraḥ
||30||तव कीर्तिसमुच्छेदः संजातोऽद्य धरातले ॥
यावत्कीर्तिर्धरापृष्ठे तावत्स्वर्गे वसेन्नरः
etasmātkāraṇāllokāḥ svanāmāṃkāni cakrire ||
vāpīkūpataḍāgāni devatāyatanāni ca
||31||एतस्मात्कारणाल्लोकाः स्वनामांकानि चक्रिरे ॥
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च
tasmādgaccha dharāpṛṣṭhaṃ svāṃ kīrtiṃ nūtanāṃ kuru ||
yadi vāṃchasi loke'sminmāmake vasatiṃ ciram
||32||तस्माद्गच्छ धरापृष्ठं स्वां कीर्तिं नूतनां कुरु ॥
यदि वांछसि लोकेऽस्मिन्मामके वसतिं चिरम्
athātmānaṃ sa rājeṃdro yāvatpaśyati tatkṣaṇāt ||
tāvatprāptaṃ dharāpṛṣṭhe kāṃpilya nagaraṃ prati
||33||अथात्मानं स राजेंद्रो यावत्पश्यति तत्क्षणात् ॥
तावत्प्राप्तं धरापृष्ठे कांपिल्य नगरं प्रति
atha papraccha lokānsa kimetannagaraṃ smṛtam ||
ko'yaṃ deśaḥ ko'tra rājā kiṃ puraṃ nagaraṃ ca kim
||34||अथ पप्रच्छ लोकान्स किमेतन्नगरं स्मृतम् ॥
कोऽयं देशः कोऽत्र राजा किं पुरं नगरं च किम्
te tamūcuḥ paraṃ caitatkāṃpilyamiti viśrutam ||
ānartanāmā deśo'yaṃ rājātra pṛthivījayaḥ
||35||ते तमूचुः परं चैतत्कांपिल्यमिति विश्रुतम् ॥
आनर्तनामा देशोऽयं राजात्र पृथिवीजयः
ko bhavānkimihāyātaḥ kiṃcitkāryaṃ vadasva naḥ
||36||को भवान्किमिहायातः किंचित्कार्यं वदस्व नः
iṃdradyumna uvāca
iṃdradyumno mahīpālaḥ purāsīdrocake pure ||
deśe vaijaruke pūrvaṃ sa deśaḥ kva ca tatpuram
||37||इंद्रद्युम्नो महीपालः पुरासीद्रोचके पुरे ॥
देशे वैजरुके पूर्वं स देशः क्व च तत्पुरम्
janā ūcuḥ
na vayaṃ tatpuraṃ vidmo na deśaṃ na ca bhūpatim ||
indradyumnābhidhānaṃ ca yaṃ tvaṃ pṛcchasi bhadraka
||38||न वयं तत्पुरं विद्मो न देशं न च भूपतिम् ॥
इन्द्रद्युम्नाभिधानं च यं त्वं पृच्छसि भद्रक
iṃdradyumna uvāca
cirāyurasti ko'pyatra yastaṃ vetti mahīpatim ||
deśaṃ vā tatpuraṃ vāpi tanme vadatha mā ciram
||39||चिरायुरस्ति कोऽप्यत्र यस्तं वेत्ति महीपतिम् ॥
देशं वा तत्पुरं वापि तन्मे वदथ मा चिरम्
janā ūcuḥ
saptakalpasmaro nāma mārkaṃḍeyo mahāmuniḥ ||
śrūyate naimiṣāraṇye taṃ gatvā pṛccha vetsyasi
||40||सप्तकल्पस्मरो नाम मार्कंडेयो महामुनिः ॥
श्रूयते नैमिषारण्ये तं गत्वा पृच्छ वेत्स्यसि
athāsau satvaraṃ gatvā vyomamārgeṇa taṃ munim ||
papraccha praṇipatyoccairnaimiṣāraṇyamāśritam
||41||अथासौ सत्वरं गत्वा व्योममार्गेण तं मुनिम् ॥
पप्रच्छ प्रणिपत्योच्चैर्नैमिषारण्यमाश्रितम्
iṃdradyumneti vai bhūpastvayā dṛṣṭaḥ śruto'tha vā ||
cirāyustvaṃ śruto'smābhiḥ pṛcchāmastena sanmune
||42||इंद्रद्युम्नेति वै भूपस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथ वा ॥
चिरायुस्त्वं श्रुतोऽस्माभिः पृच्छामस्तेन सन्मुने
śrīmārkaṃḍeya uvāca
saptakalpāṃtare bhūpo na dṛṣṭo na mayā śrutaḥ ||
iṃdradyumnābhidhāno'tra tatra kiṃ nu vadāmi te
||43||सप्तकल्पांतरे भूपो न दृष्टो न मया श्रुतः ॥
इंद्रद्युम्नाभिधानोऽत्र तत्र किं नु वदामि ते
tasya tadvacanaṃ śrutvā nirāśaḥ sa mahīpatiḥ ||
vairāgyaṃ paramaṃ gatvā maraṇe kṛtaniścayaḥ
||44||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा निराशः स महीपतिः ॥
वैराग्यं परमं गत्वा मरणे कृतनिश्चयः
tena cānīya dārūṇi prajvālya ca hutāśanam ||
praveṣṭukāmaḥ sa prokta indradyumno mahīpatiḥ
||45||तेन चानीय दारूणि प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥
प्रवेष्टुकामः स प्रोक्त इन्द्रद्युम्नो महीपतिः
tvayā cātra na kartavyamahaṃ te mitratāṃ gataḥ ||
nāśayiṣyāmi te mṛtyuṃ yadyapi syānmahattaram
||46||त्वया चात्र न कर्तव्यमहं ते मित्रतां गतः ॥
नाशयिष्यामि ते मृत्युं यद्यपि स्यान्महत्तरम्
nīrogo'si subhavyo'si kasmānmṛtyuṃ pravāṃchasi ||
vada me kāraṇaṃ mṛtyoḥ pratīkāraṃ karomi te
||47||नीरोगोऽसि सुभव्योऽसि कस्मान्मृत्युं प्रवांछसि ॥
वद मे कारणं मृत्योः प्रतीकारं करोमि ते
iṃdradyumna uvāca
cirāyurme bhavānproktaḥ kāṃpilyapuravāsibhiḥ ||
tenāhaṃ tava pārśve'tra samāyāto mahāmune
||48||चिरायुर्मे भवान्प्रोक्तः कांपिल्यपुरवासिभिः ॥
तेनाहं तव पार्श्वेऽत्र समायातो महामुने
iṃdradyumnodbhavāṃ vārtāṃ tvaṃ vadiṣyasi sanmune ||
matkīrtirna parijñātā tato mṛtyuṃ vrajāmyaham
||49||इंद्रद्युम्नोद्भवां वार्तां त्वं वदिष्यसि सन्मुने ॥
मत्कीर्तिर्न परिज्ञाता ततो मृत्युं व्रजाम्यहम्
sūta uvāca
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā dayāvānsa munīśvaraḥ ||
vṛthāśramaṃ ca taṃ jñātvā dākṣiṇyādidamabravīt
||50||तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा दयावान्स मुनीश्वरः ॥
वृथाश्रमं च तं ज्ञात्वा दाक्षिण्यादिदमब्रवीत्
yadyevaṃ mā viśāgniṃ tvamahaṃ jñāsyāmi taṃ nṛpam ||
nāḍījaṃgho bako nāma mamāsti paramaḥ suhṛt
||51||यद्येवं मा विशाग्निं त्वमहं ज्ञास्यामि तं नृपम् ॥
नाडीजंघो बको नाम ममास्ति परमः सुहृत्
ciraṃtanaśca so'smākaṃ nūnaṃ jñāsyati taṃ nṛpam ||
tasmādāgaccha gacchāvastasya pārśve himācale
||52||चिरंतनश्च सोऽस्माकं नूनं ज्ञास्यति तं नृपम् ॥
तस्मादागच्छ गच्छावस्तस्य पार्श्वे हिमाचले
sādhūnāṃ darśanaṃ jātu na vṛthā jāyate kvacit
||53||साधूनां दर्शनं जातु न वृथा जायते क्वचित्
evamuktvā tatastau tu prasthitau munipārthivau ||
vyomamārgeṇa saṃtuṣṭau bakaṃ prati himācale
||54||एवमुक्त्वा ततस्तौ तु प्रस्थितौ मुनिपार्थिवौ ॥
व्योममार्गेण संतुष्टौ बकं प्रति हिमाचले
bako'pi taṃ samālokya mārkaṇḍeyaṃ samāgatam ||
saṃmukhaḥ prayayau tuṣṭaḥ svāgatenābhyapūjayat
||55||बकोऽपि तं समालोक्य मार्कण्डेयं समागतम् ॥
संमुखः प्रययौ तुष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत्
dhanyo'haṃ kṛtapuṇyo'haṃ yasya me tvatsamāgamaḥ ||
bho bho brahmavidāṃ śreṣṭha ātithyaṃ te karomi kim
||56||धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वत्समागमः ॥
भो भो ब्रह्मविदां श्रेष्ठ आतिथ्यं ते करोमि किम्
śrīmārkaṃḍeya uvāca
mattopi tvaṃ cirāyuśca yato mitraṃ vyavasthitaḥ ||
indradyumno mahīpālastvayā dṛṣṭaḥ śruto'thavā
||57||मत्तोपि त्वं चिरायुश्च यतो मित्रं व्यवस्थितः ॥
इन्द्रद्युम्नो महीपालस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथवा
etasya mama mitrasya tena dṛṣṭena kāraṇam ||
anyathā jāyate mṛtyustato'haṃ tvāṃ samāgataḥ
||58||एतस्य मम मित्रस्य तेन दृष्टेन कारणम् ॥
अन्यथा जायते मृत्युस्ततोऽहं त्वां समागतः
baka uvāca
saptadviguṇitānkalpānsmarāmyahamasaṃśayam ||
na smarāmi kathāmeva iṃdradyumnasamudbhavām
||59||सप्तद्विगुणितान्कल्पान्स्मराम्यहमसंशयम् ॥
न स्मरामि कथामेव इंद्रद्युम्नसमुद्भवाम्
āstāṃ hi darśanaṃ tāvatsatyametanmayodim
||60||आस्तां हि दर्शनं तावत्सत्यमेतन्मयोदिम्
iṃdradyumna uvāca
tapasaḥ kiṃ prabhāvo'yaṃ dānasya niyamasya ca ||
yadāyurīdṛśaṃ jātaṃ bakatve'pi vadasva naḥ
||61||तपसः किं प्रभावोऽयं दानस्य नियमस्य च ॥
यदायुरीदृशं जातं बकत्वेऽपि वदस्व नः
baka uvāca
ghṛtakaṃbalamāhātmyāddevadevasya śūlinaḥ ||
mamāyurīdṛśaṃ jātaṃ bakatvaṃ muniśāpataḥ
||62||घृतकंबलमाहात्म्याद्देवदेवस्य शूलिनः ॥
ममायुरीदृशं जातं बकत्वं मुनिशापतः
ahamāsaṃ purā bālo brāhmaṇasya niveśane ||
camatkārapure ramye pārāśaryasya dhīmataḥ
||64||अहमासं पुरा बालो ब्राह्मणस्य निवेशने ॥
चमत्कारपुरे रम्ये पाराशर्यस्य धीमतः
nāmnā ca viśvarūpākhyo nāmnā 'nyena baka smṛtaḥ ||
atīva capalatvena saṃyuktaḥ pitṛvallabhaḥ
||64||नाम्ना च विश्वरूपाख्यो नाम्ना ऽन्येन बक स्मृतः ॥
अतीव चपलत्वेन संयुक्तः पितृवल्लभः
kasyacittvatha kālasya saṃkrāṃtau makarasya bhoḥ ||
saṃprāpyātīva cāpalyālliṃgaṃ jāgeśvaraṃ mayā ||
ghṛtakumbhe parikṣiptaṃ pūjitaṃ janakena yat
||65||कस्यचित्त्वथ कालस्य संक्रांतौ मकरस्य भोः ॥
संप्राप्यातीव चापल्याल्लिंगं जागेश्वरं मया ॥
घृतकुम्भे परिक्षिप्तं पूजितं जनकेन यत्
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ pṛṣṭo'haṃ janakena ca ||
tvayā putra parikṣiptaṃ nūnaṃ jāgeśvaraṃ kvacit ||
tasmādvada prayacchāmi tena te bhakṣyamuttamam
||66||अथ रात्र्यां व्यतीतायां पृष्टोऽहं जनकेन च ॥
त्वया पुत्र परिक्षिप्तं नूनं जागेश्वरं क्वचित् ॥
तस्माद्वद प्रयच्छामि तेन ते भक्ष्यमुत्तमम्
tato mayājyakumbhācca tasmādādāya satvaram ||
bhakṣyalaulyātpiturhaste vinyastaṃ ghṛtasaṃplutam
||67||ततो मयाज्यकुम्भाच्च तस्मादादाय सत्वरम् ॥
भक्ष्यलौल्यात्पितुर्हस्ते विन्यस्तं घृतसंप्लुतम्
kasyacittvatha kālasya paṃcatvaṃ ca samāgataḥ ||
jātismarastato jātastatprabhāvānnṛpālaye
||68||कस्यचित्त्वथ कालस्य पंचत्वं च समागतः ॥
जातिस्मरस्ततो जातस्तत्प्रभावान्नृपालये
ānartādhipaterharmye nāmnā khyātastvahaṃ bakaḥ ||
camatkārapure devo haraḥ saṃsthāpito mayā
||69||आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये नाम्ना ख्यातस्त्वहं बकः ॥
चमत्कारपुरे देवो हरः संस्थापितो मया
tatprabhāveṇa vipreṃdra prāptaḥ paitāmahaṃ padam
||70||तत्प्रभावेण विप्रेंद्र प्राप्तः पैतामहं पदम्
tato yāni dharāpṛṣṭhe suliṃgāni sthitāni ca ||
ghṛtenacchādayāmyeva makarasthe divākare ||
mayā yatsthāpitaṃ liṃgaṃ camatkārapure śubham
||71||ततो यानि धरापृष्ठे सुलिंगानि स्थितानि च ॥
घृतेनच्छादयाम्येव मकरस्थे दिवाकरे ॥
मया यत्स्थापितं लिंगं चमत्कारपुरे शुभम्
ārādhitaṃ divā naktaṃ rājye saṃsthāpya putrakam ||
niyojya sarvato bhṛtyāndhanavastrasamanvitān
||72||आराधितं दिवा नक्तं राज्ये संस्थाप्य पुत्रकम् ॥
नियोज्य सर्वतो भृत्यान्धनवस्त्रसमन्वितान्
tataḥkālena mahatā tuṣṭo me bhagavāñchivaḥ ||
matsamīpaṃ samāsādya vākyametaduvāca saḥ
||73||ततःकालेन महता तुष्टो मे भगवाञ्छिवः ॥
मत्समीपं समासाद्य वाक्यमेतदुवाच सः
parituṣṭo'smi bhadraṃ te tava pārthivasattama ||
ghṛtakaṃbaladānena saṃkhyayā rahitena ca
||74||परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते तव पार्थिवसत्तम ॥
घृतकंबलदानेन संख्यया रहितेन च
tasmādvaraya bhadraṃ te varaṃ yanmanasi sthitam ||
adeyamapi dāsyāmi yadyapi syātsudurlabham
||75||तस्माद्वरय भद्रं ते वरं यन्मनसि स्थितम् ॥
अदेयमपि दास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
tato mayā haraḥ prokto yadi tuṣṭo'si me prabho|
. kuruṣva māṃ gaṇaṃ deva nānyatkiṃcidvṛṇomyaham
||76||ततो मया हरः प्रोक्तो यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो।
. कुरुष्व मां गणं देव नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम्
śrībhagavānuvāca
bakaihi tvaṃ mahābhāga kailāsaṃ parvatottamam ||
mayā sārdhamanenaiva śarīreṇa gaṇo bhava
||77||बकैहि त्वं महाभाग कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥
मया सार्धमनेनैव शरीरेण गणो भव
anyo'pi martyaloketra yaḥ kariṣyati mānavaḥ ||
makarasthe ravau mahyaṃ saṃkrāṃtau rajanīmukhe|
sa nūnaṃ madgaṇo bhāvī sakṛtkṛtvā'tha kaṃbalam
||78||अन्योऽपि मर्त्यलोकेत्र यः करिष्यति मानवः ॥
मकरस्थे रवौ मह्यं संक्रांतौ रजनीमुखे।
स नूनं मद्गणो भावी सकृत्कृत्वाऽथ कंबलम्
tvaṃ punarmāmakaṃ liṃgaṃ samaṃ kurvanbhaviṣyasi ||
dharmaseneti vikhyāto vikṛtyā parivarjitaḥ
||79||त्वं पुनर्मामकं लिंगं समं कुर्वन्भविष्यसि ॥
धर्मसेनेति विख्यातो विकृत्या परिवर्जितः
evamuktvā sa bhagavānmāmādāya tataḥ param ||
kailāsaṃ parvataṃ gatvā gaṇakoṭīśatāmadāt
||80||एवमुक्त्वा स भगवान्मामादाय ततः परम् ॥
कैलासं पर्वतं गत्वा गणकोटीशतामदात्
kasyacittvatha kālasya bhramamāṇo yadṛcchayā ||
gato'haṃ parvataśreṣṭhaṃ himavaṃtaṃ mahāgirim ||
. yatrāste gālavo nāma sadaiva tapasi sthitaḥ ||
tasya bhāryā viśālākṣī sarvalakṣaṇalakṣitā
||82||कस्यचित्त्वथ कालस्य भ्रममाणो यदृच्छया ॥
गतोऽहं पर्वतश्रेष्ठं हिमवंतं महागिरिम् ॥
. यत्रास्ते गालवो नाम सदैव तपसि स्थितः ॥
तस्य भार्या विशालाक्षी सर्वलक्षणलक्षिता
saptaraktā trigaṃbhīrā gūḍhagulphā kṛśodarī ||
tāṃ dṛṣṭvā manmathāviṣṭaḥ saṃjāto'haṃ munīśvara
||83||सप्तरक्ता त्रिगंभीरा गूढगुल्फा कृशोदरी ॥
तां दृष्ट्वा मन्मथाविष्टः संजातोऽहं मुनीश्वर
ciṃtitaṃ ca mayā citte kathametāṃ harāmyaham ||
tasmācchiṣyatvamāsādya bhaktimasya karomyaham
||84||चिंतितं च मया चित्ते कथमेतां हराम्यहम् ॥
तस्माच्छिष्यत्वमासाद्य भक्तिमस्य करोम्यहम्
śuśrūṣānirato bhūtvā yena prāpnomi bhāminīm
||85||शुश्रूषानिरतो भूत्वा येन प्राप्नोमि भामिनीम्
tato baṭukarūpeṇa saṃprāpto gālavo mayā ||
saṃsārasya virakto'haṃ kariṣyāmi mahttapaḥ
||86||ततो बटुकरूपेण संप्राप्तो गालवो मया ॥
संसारस्य विरक्तोऽहं करिष्यामि मह्त्तपः
dīkṣāṃ yaccha vibho mahyaṃ yena śiṣyo bhavāmi te
||87||दीक्षां यच्छ विभो मह्यं येन शिष्यो भवामि ते
āhariṣyāmyahaṃ darbhāṃstathā sumanasaḥ sadā ||
samidhaśca sadaivāhaṃ phalāni jalameva ca
||88||आहरिष्याम्यहं दर्भांस्तथा सुमनसः सदा ॥
समिधश्च सदैवाहं फलानि जलमेव च
sa māṃ vinayasaṃpannaṃ jñātvā brāhmaṇarūpiṇam ||
dadau dīkṣāṃ tato mahyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā
||89||स मां विनयसंपन्नं ज्ञात्वा ब्राह्मणरूपिणम् ॥
ददौ दीक्षां ततो मह्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा
atha dīkṣāṃ samāsādya toṣayāmi dinedine ||
taṃ caiva tasya patnīṃ tāṃ yathoktaparicaryayā ||
aśuddhenāpi cittena chidrānveṣaṇatatparaḥ
||90||अथ दीक्षां समासाद्य तोषयामि दिनेदिने ॥
तं चैव तस्य पत्नीं तां यथोक्तपरिचर्यया ॥
अशुद्धेनापि चित्तेन छिद्रान्वेषणतत्परः
anyasmindivase prāpte sā strīdharmasamanvitā ||
uṭajaṃ dūratastyaktvā rātrau suptā manasvinī ||
. so'haṃ rūpaṃ mahatkṛtvā tāmādāya tapasvinīm ||
sukhasuptāṃ suviśrabdhāṃ prasthito dakṣiṇāmukhaḥ
||92||अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते सा स्त्रीधर्मसमन्विता ॥
उटजं दूरतस्त्यक्त्वा रात्रौ सुप्ता मनस्विनी ॥
. सोऽहं रूपं महत्कृत्वा तामादाय तपस्विनीम् ॥
सुखसुप्तां सुविश्रब्धां प्रस्थितो दक्षिणामुखः
athāsau saṃparityaktā saṃsparśānmama nidrayā ||
caurarūpaṃ parijñāya māṃ śiṣyaṃ praruroda ha
||93||अथासौ संपरित्यक्ता संस्पर्शान्मम निद्रया ॥
चौररूपं परिज्ञाय मां शिष्यं प्ररुरोद ह
sābravīcca svabhartāraṃ gālavaṃ munisattamam ||
eṣa śiṣyo durācāro harate māmitaḥ prabho
||94||साब्रवीच्च स्वभर्तारं गालवं मुनिसत्तमम् ॥
एष शिष्यो दुराचारो हरते मामितः प्रभो
tasmādrakṣa mahābhāga yāvaddūraṃ na gacchati
||95||तस्माद्रक्ष महाभाग यावद्दूरं न गच्छति
tacchrutvā gālavaḥ prāha tiṣṭhatiṣṭheti cāsakṛt ||
pāpācāra suduṣṭātmangatiste staṃbhitā mayā
||96||तच्छ्रुत्वा गालवः प्राह तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् ॥
पापाचार सुदुष्टात्मन्गतिस्ते स्तंभिता मया
tasya vākyāttato mahyaṃ gatistaṃbho vyajāyata ||
yadvallikhita evāhaṃ pratiṣṭhāmi suniścalaḥ
||97||तस्य वाक्यात्ततो मह्यं गतिस्तंभो व्यजायत ॥
यद्वल्लिखित एवाहं प्रतिष्ठामि सुनिश्चलः
tatastena ca śapto'haṃ gālavena mahātmanā ||
vaṃcito'haṃ tvayā yasmādbako bhava sudurmate
||98||ततस्तेन च शप्तोऽहं गालवेन महात्मना ॥
वंचितोऽहं त्वया यस्माद्बको भव सुदुर्मते
tataḥ paśyāmi cātmānaṃ sahasā bakarūpiṇam ||
bakatve'pi na me naṣṭā yā smṛtiḥ pūrvasaṃbhavā ||
tataḥ sā'pi ca tatpatnī sacailaṃ snānamāśritā ||
matsparśāduḥkhitāṃgī ca śāpāya samupasthitā
||100||ततः पश्यामि चात्मानं सहसा बकरूपिणम् ॥
बकत्वेऽपि न मे नष्टा या स्मृतिः पूर्वसंभवा ॥
ततः साऽपि च तत्पत्नी सचैलं स्नानमाश्रिता ॥
मत्स्पर्शादुःखितांगी च शापाय समुपस्थिता
yasmātpāpa tvayā spṛṣṭā prasuptāhaṃ rajasvalā ||
bakadharmaṃ samāśritya bharttā me vaṃcitastvayā ||
anyarūpaṃ samāsthāya tasmātsatyaṃ bako bhava
||101||यस्मात्पाप त्वया स्पृष्टा प्रसुप्ताहं रजस्वला ॥
बकधर्मं समाश्रित्य भर्त्ता मे वंचितस्त्वया ॥
अन्यरूपं समास्थाय तस्मात्सत्यं बको भव
evaṃ śaptastato dvābhyāṃ tābhyāṃ vai duḥkhasaṃyutaḥ ||
caraṇābhyāṃ pralagnastu gālavasya mahātmanaḥ
||102||एवं शप्तस्ततो द्वाभ्यां ताभ्यां वै दुःखसंयुतः ॥
चरणाभ्यां प्रलग्नस्तु गालवस्य महात्मनः
gaṇo'haṃ devadevasya trinetrasya mahātmanaḥ ||
pālaketi ca vikhyāto gaṇakoṭiprabhuḥ sthitaḥ
||103||गणोऽहं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः ॥
पालकेति च विख्यातो गणकोटिप्रभुः स्थितः
so'hamatra samāyātaḥ prabhoḥ kāryeṇa kenacit ||
tava bhāryāṃ samālokya kāmadevavaśaṃ gataḥ
||104||सोऽहमत्र समायातः प्रभोः कार्येण केनचित् ॥
तव भार्यां समालोक्य कामदेववशं गतः
kṣamāparādhaṃ tvaṃ mahyamevaṃ jñātvā munīśvara ||
durvinītaḥ śriyaṃ prāpya vidyāmaiśvaryameva ca
||105||क्षमापराधं त्वं मह्यमेवं ज्ञात्वा मुनीश्वर ॥
दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च
na tiṣṭhati ciraṃ sthāne yathāhaṃ madagarvitaḥ ||
śiṣyarūpaṃ samāsthāya tataḥ prāptastavāṃtikam
||106||न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः ॥
शिष्यरूपं समास्थाय ततः प्राप्तस्तवांतिकम्
asyā haraṇahetośca mahāsatyā munīśvara ||
tasmātkuru prasādaṃ me dīnasya praṇatasya ca
||107||अस्या हरणहेतोश्च महासत्या मुनीश्वर ॥
तस्मात्कुरु प्रसादं मे दीनस्य प्रणतस्य च
anugrahapradānena kṣamā yasmāttapasvinām ||
kokilānāṃ svaro rūpaṃ nārīrūpaṃ pativratā ||
vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām
||108||अनुग्रहप्रदानेन क्षमा यस्मात्तपस्विनाम् ॥
कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रता ॥
विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम्
sūta uvāca
tasya tatkṛpaṇaṃ śrutvā sopi māheśvaro muniḥ ||
jñātvā taṃ bāṃdhavasthāne dayāṃ kṛtvā'bravīdvacaḥ
||109||तस्य तत्कृपणं श्रुत्वा सोपि माहेश्वरो मुनिः ॥
ज्ञात्वा तं बांधवस्थाने दयां कृत्वाऽब्रवीद्वचः
satyavāktiṣṭhate vipraścamatkārapure śubhe
||110||सत्यवाक्तिष्ठते विप्रश्चमत्कारपुरे शुभे
bharttṛyajña iti khyātastadā tasyopadeśataḥ ||
bakatvaṃ yāsyate nūnaṃ mama vākyādasaṃśayam
||111||भर्त्तृयज्ञ इति ख्यातस्तदा तस्योपदेशतः ॥
बकत्वं यास्यते नूनं मम वाक्यादसंशयम्
tataḥ paśyāmi cātmānaṃ bakatvena samāśritam
||112||ततः पश्यामि चात्मानं बकत्वेन समाश्रितम्
evaṃ me dīrghamāyuṣyaṃ saṃjātaṃ śivabhaktitaḥ ||
ghṛtakambalamāhātmyādbakatvaṃ muniśāpataḥ
||113||एवं मे दीर्घमायुष्यं संजातं शिवभक्तितः ॥
घृतकम्बलमाहात्म्याद्बकत्वं मुनिशापतः
iṃdradyumna uvāca
etadarthaṃ samānītastvatsakāśaṃ vihaṃgama ||
iṃdradyumnasya vārtārthaṃ maraṇe kṛtaniścayaḥ
||114||एतदर्थं समानीतस्त्वत्सकाशं विहंगम ॥
इंद्रद्युम्नस्य वार्तार्थं मरणे कृतनिश्चयः
sā tvayā naiva vijñātā mamābhāgyairvihaṃgama ||
sevayiṣyāmyahaṃ tasmātpradīptaṃ havyavāhanam
||115||सा त्वया नैव विज्ञाता ममाभाग्यैर्विहंगम ॥
सेवयिष्याम्यहं तस्मात्प्रदीप्तं हव्यवाहनम्
pratijñātaṃ mayā pūrvametanniścitya cetasi ||
iṃdradyumne hyavijñāte saṃsevyaḥ pāvako mayā
||116||प्रतिज्ञातं मया पूर्वमेतन्निश्चित्य चेतसि ॥
इंद्रद्युम्ने ह्यविज्ञाते संसेव्यः पावको मया
tasmāddehi mamādeśaṃ mārkaṃḍeyasamanvitaḥ ||
praviśāmi yathā vahniṃ bhraṣṭakīrtirahaṃ baka
||117||तस्माद्देहि ममादेशं मार्कंडेयसमन्वितः ॥
प्रविशामि यथा वह्निं भ्रष्टकीर्तिरहं बक
mārkaṃḍeya uvāca
vetsi cānyaṃ naraṃ kañcidvayasā cātmano'dhikam ||
pṛcchāmi yena taṃ gatvā kṛte hyasya mahātmanaḥ
||118||वेत्सि चान्यं नरं कञ्चिद्वयसा चात्मनोऽधिकम् ॥
पृच्छामि येन तं गत्वा कृते ह्यस्य महात्मनः
śraddhayā parayā yuktaḥ saṃprāpto'yaṃ mayā saha ||
tatkathaṃ tyajati prāṇānsahāye mayi saṃsthite
||119||श्रद्धया परया युक्तः संप्राप्तोऽयं मया सह ॥
तत्कथं त्यजति प्राणान्सहाये मयि संस्थिते
aparaṃ ca kṣamaṃ vākyaṃ yattvāṃ vacmi vihaṃgama ||
ayaṃ duḥkhena saṃyuktaḥ sādhayiṣyati pāvakam ||
ahamenamanuddhṛtya kasmādgacchāmi cāśramam
||120||अपरं च क्षमं वाक्यं यत्त्वां वच्मि विहंगम ॥
अयं दुःखेन संयुक्तः साधयिष्यति पावकम् ॥
अहमेनमनुद्धृत्य कस्माद्गच्छामि चाश्रमम्
sūta uvāca
tayostaṃ niścayaṃ jñātvā bakaḥ paramadurmanā ||
suciraṃ ciṃtayāmāsa kathaṃ syādetayoḥ sukham
||121||तयोस्तं निश्चयं ज्ञात्वा बकः परमदुर्मना ॥
सुचिरं चिंतयामास कथं स्यादेतयोः सुखम्
tato rājā muniścaiva dārūṇyāhṛtya pāvakam ||
praveṣṭukāmau tau dṛṣṭvā bako vacanamabravīt
||122||ततो राजा मुनिश्चैव दारूण्याहृत्य पावकम् ॥
प्रवेष्टुकामौ तौ दृष्ट्वा बको वचनमब्रवीत्
mama vākyaṃ kuru prājña yadi jīvitumicchasi ||
jñātaḥ so'dya mayā vyaktamindradyumnaṃ narādhipam
||123||मम वाक्यं कुरु प्राज्ञ यदि जीवितुमिच्छसि ॥
ज्ञातः सोऽद्य मया व्यक्तमिन्द्रद्युम्नं नराधिपम्
yo jñāsyati mama jyeṣṭhaḥ sarvaśāstravicakṣaṇaḥ ||
tattvamenaṃ samādāya maraṇe kṛtaniścayam
||124||यो ज्ञास्यति मम ज्येष्ठः सर्वशास्त्रविचक्षणः ॥
तत्त्वमेनं समादाय मरणे कृतनिश्चयम्
niśvasantaṃ yathā nāgaṃ bāṣpavyākulalocanam ||
samāgaccha mayā sārdhaṃ kailāsaṃ parvataṃ prati
||125||निश्वसन्तं यथा नागं बाष्पव्याकुललोचनम् ॥
समागच्छ मया सार्धं कैलासं पर्वतं प्रति
yatrāsti dayito mahyamulūkaścirajīvabhāk ||
sa nūnaṃ jñāsyate taṃ hi mā vṛthā maraṇaṃ kṛthāḥ
||126||यत्रास्ति दयितो मह्यमुलूकश्चिरजीवभाक् ॥
स नूनं ज्ञास्यते तं हि मा वृथा मरणं कृथाः
tato'sau tena saṃyukto bakena sumahātmanā ||
mārkaṃḍeyena saṃprāptaḥ kailāsaṃ parvatottamam
||127||ततोऽसौ तेन संयुक्तो बकेन सुमहात्मना ॥
मार्कंडेयेन संप्राप्तः कैलासं पर्वतोत्तमम्
so'pi dṛṣṭvā bakaṃ prāptaṃ mitraṃ paramasaṃmatam ||
samāgacchadasau hṛṣṭaḥ svāgatenābhyanandayat
||128||सोऽपि दृष्ट्वा बकं प्राप्तं मित्रं परमसंमतम् ॥
समागच्छदसौ हृष्टः स्वागतेनाभ्यनन्दयत्
atha taṃ caiva viśrāntaṃ samāliṅgya muhurmuhuḥ ||
prākāravarṇanāmāsau vākyametaduvāca ha
||129||अथ तं चैव विश्रान्तं समालिङ्ग्य मुहुर्मुहुः ॥
प्राकारवर्णनामासौ वाक्यमेतदुवाच ह
svāgataṃ te dvijaśreṣṭha bhūpa susvāgataṃ ca te ||
sakhye'dya yacca te kāryaṃ vadāgamanakāraṇam
||130||स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ भूप सुस्वागतं च ते ॥
सख्येऽद्य यच्च ते कार्यं वदागमनकारणम्
kāvetau puruṣau prāptau tvayā sārdhaṃ mamāṃtikam ||
divyarūpau mahābhāgau tejasā parivāritau
||131||कावेतौ पुरुषौ प्राप्तौ त्वया सार्धं ममांतिकम् ॥
दिव्यरूपौ महाभागौ तेजसा परिवारितौ
baka uvāca
eṣa mārkaṃḍasaṃjño'tra prasiddho bhuvanatraye ||
maheśvaraprasādena saṃsiddhiṃ paramāṃ gataḥ ||
dvitīyo'sau suhṛccāsya kaścinno vedmi tattvataḥ ||
mārkaṃḍena samāyātaḥ suhṛdā va mamāṃtikam
||132||एष मार्कंडसंज्ञोऽत्र प्रसिद्धो भुवनत्रये ॥
महेश्वरप्रसादेन संसिद्धिं परमां गतः ॥
द्वितीयोऽसौ सुहृच्चास्य कश्चिन्नो वेद्मि तत्त्वतः ॥
मार्कंडेन समायातः सुहृदा व ममांतिकम्
yadi jānāsi taṃ bhūpamindradyumnaṃ mahāmate ||
tattvaṃ kīrtaya yenāsau maraṇādvinivartate
||135||यदि जानासि तं भूपमिन्द्रद्युम्नं महामते ॥
तत्त्वं कीर्तय येनासौ मरणाद्विनिवर्तते
cirāyustvaṃ mayā jñāto hyataḥ prāpto'smi teṃ'tikam
||136||चिरायुस्त्वं मया ज्ञातो ह्यतः प्राप्तोऽस्मि तेंऽतिकम्
ulūka uvāca
aṣṭāviṃśatpramāṇena kalpā jātasya me sthitāḥ ||
na dṛṣṭo na śrutaḥ kaścidiṃdradyumno mahīpatiḥ
||137||अष्टाविंशत्प्रमाणेन कल्पा जातस्य मे स्थिताः ॥
न दृष्टो न श्रुतः कश्चिदिंद्रद्युम्नो महीपतिः
iṃdradyumna uvāca
tava kasmādulūkatvaṃ śīghraṃ tanme prakīrtaya ||
etanme kautukaṃ bhāvi yatte hyāyuranantakam ||
ulūkatvaṃ ca saṃjātaṃ raudraṃ lokavigarhitam
||138||तव कस्मादुलूकत्वं शीघ्रं तन्मे प्रकीर्तय ॥
एतन्मे कौतुकं भावि यत्ते ह्यायुरनन्तकम् ॥
उलूकत्वं च संजातं रौद्रं लोकविगर्हितम्
ulūka uvāca
śṛṇu te'haṃ pravakṣyāmi dīrghāyurme yathā sthitam ||
maheśvaraprasādena bilvapatrārcanānmayā ||
ulūkatvaṃ mayā prāptaṃ bhṛgoḥ śāpānmahātmanaḥ
||139||शृणु तेऽहं प्रवक्ष्यामि दीर्घायुर्मे यथा स्थितम् ॥
महेश्वरप्रसादेन बिल्वपत्रार्चनान्मया ॥
उलूकत्वं मया प्राप्तं भृगोः शापान्महात्मनः
ahamāsaṃ purā vipraḥ sarvavidyāsu pāragaḥ ||
camatkārapure śreṣṭhe nāmnā khyātastu ghaṃṭakaḥ ||
brahmacārī damopeto harapūjārcane rataḥ
||140||अहमासं पुरा विप्रः सर्वविद्यासु पारगः ॥
चमत्कारपुरे श्रेष्ठे नाम्ना ख्यातस्तु घंटकः ॥
ब्रह्मचारी दमोपेतो हरपूजार्चने रतः
akhaṃḍitairbilvapatrairagrajātaistripatrakaiḥ ||
trikālaṃ pūjitaḥ śaṃbhurlakṣamātraiḥ sadā mayā
||141||अखंडितैर्बिल्वपत्रैरग्रजातैस्त्रिपत्रकैः ॥
त्रिकालं पूजितः शंभुर्लक्षमात्रैः सदा मया
tato varṣasahsrāṃte tuṣṭo me bhagavānharaḥ ||
provāca darśanaṃ gatvā meghagaṃbhīrayā girā
||142||ततो वर्षसह्स्रांते तुष्टो मे भगवान्हरः ॥
प्रोवाच दर्शनं गत्वा मेघगंभीरया गिरा
ahaṃ tuṣṭo'smi te vatsa varaṃ varaya suvrata ||
akhaṃḍitairbilvapatraistrikāle yattvayārcitaḥ
||143||अहं तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत ॥
अखंडितैर्बिल्वपत्रैस्त्रिकाले यत्त्वयार्चितः
bilvasya prasavāgreṇa tripatreṇa prajāyate ||
ekenāpi yathātuṣṭistathānyeṣāṃ na koṭibhiḥ
||144||बिल्वस्य प्रसवाग्रेण त्रिपत्रेण प्रजायते ॥
एकेनापि यथातुष्टिस्तथान्येषां न कोटिभिः
puṣpāṇāmapi bhadraṃ te sugaṃdhānāmapi dhruvam ||
sakhe mayā praṇamyoccaiḥ sa proktaḥ śaśiśekharaḥ
||145||पुष्पाणामपि भद्रं ते सुगंधानामपि ध्रुवम् ॥
सखे मया प्रणम्योच्चैः स प्रोक्तः शशिशेखरः
yadi tuṣṭosi me deva yadi deyo varo mama ||
tanmāṃ kuru jagannātha jarāmaraṇavarjitam
||146||यदि तुष्टोसि मे देव यदि देयो वरो मम ॥
तन्मां कुरु जगन्नाथ जरामरणवर्जितम्
sa tatheti pratijñāya mahādevo maheśvaraḥ ||
kailāsaṃ prati deveśaḥ kṣaṇāccādarśanaṃ gataḥ
||147||स तथेति प्रतिज्ञाय महादेवो महेश्वरः ॥
कैलासं प्रति देवेशः क्षणाच्चादर्शनं गतः
tatohaṃ parituṣṭotha varaṃ prāpya maheśvarāt ||
kṛtakṛtyamivātmānaṃ ciṃtayāmi praharṣitaḥ
||148||ततोहं परितुष्टोथ वरं प्राप्य महेश्वरात् ॥
कृतकृत्यमिवात्मानं चिंतयामि प्रहर्षितः
etasminneva kāle tu bhārgavo munisattamaḥ ||
kuśalaḥ sarvaśāstreṣu vedavedāṃga pāragaḥ
||149||एतस्मिन्नेव काले तु भार्गवो मुनिसत्तमः ॥
कुशलः सर्वशास्त्रेषु वेदवेदांग पारगः
tasya bhāryā'bhavatsādhvī nāmnā khyātā sudarśanā ||
prāṇebhyo'pi priyā tasya gālavasya muneḥ sutā
||150||तस्य भार्याऽभवत्साध्वी नाम्ना ख्याता सुदर्शना ॥
प्राणेभ्योऽपि प्रिया तस्य गालवस्य मुनेः सुता
tasya kanyā samabhavadrūpeṇāpratimā bhuvi ||
sā mayā sahasā dṛṣṭā krīḍamānā yathecchayā
||151||तस्य कन्या समभवद्रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥
सा मया सहसा दृष्टा क्रीडमाना यथेच्छया
madhyakṣāmā sukeśī ca biṃboṣṭhī dīrghalocanā ||
tāmahaṃ vīkṣayitvā tu kāmadevavaśaṃ gataḥ
||152||मध्यक्षामा सुकेशी च बिंबोष्ठी दीर्घलोचना ॥
तामहं वीक्षयित्वा तु कामदेववशं गतः
tataḥ pṛṣṭā mayā kasya kanyeyaṃ cārulocanā ||
vibhaktasarvāvayavā devakanyeva rājate
||153||ततः पृष्टा मया कस्य कन्येयं चारुलोचना ॥
विभक्तसर्वावयवा देवकन्येव राजते
sakhībhiḥ kīrtitā mahyaṃ bhārgavasya muneḥ sutā ||
eṣā cādyāpi kanyātve vartate cāruhāsinī
||154||सखीभिः कीर्तिता मह्यं भार्गवस्य मुनेः सुता ॥
एषा चाद्यापि कन्यात्वे वर्तते चारुहासिनी
tato'haṃ bhārgavaṃ gatvā vinayena samanvitaḥ ||
yayāce kanyakāṃ tā ca kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ ||
savarṇaṃ māṃ parijñāya so'pi bhārgavanaṃdanaḥ ||
dattavāṃstāṃ mahābhāga virūpasyāpi kanyakām
||156||ततोऽहं भार्गवं गत्वा विनयेन समन्वितः ॥
ययाचे कन्यकां ता च कृतांजलिपुटः स्थितः ॥
सवर्णं मां परिज्ञाय सोऽपि भार्गवनंदनः ॥
दत्तवांस्तां महाभाग विरूपस्यापि कन्यकाम्
atha sā kanyakā jñātvā pitrā dattāsmi dharmataḥ ||
virūpāya tato gatvā mātaraṃ vākyamabravīt
||57||अथ सा कन्यका ज्ञात्वा पित्रा दत्तास्मि धर्मतः ॥
विरूपाय ततो गत्वा मातरं वाक्यमब्रवीत्
sulajjā sā'tiduḥkhārtā paśyāṃba janakena ca ||
virūpāya pradattāsmi nāhaṃ jīvitumutsahe
||158||सुलज्जा साऽतिदुःखार्ता पश्यांब जनकेन च ॥
विरूपाय प्रदत्तास्मि नाहं जीवितुमुत्सहे
viṣaṃ vā bhakṣayiṣyāmi pravekṣyāmi hutāśanam ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā niṣiddhaḥ sa dvijastayā
||159||विषं वा भक्षयिष्यामि प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा निषिद्धः स द्विजस्तया
kasmānnātha pradattāsau virūpāya tvayā vibho ||
kanyakeyaṃ surūpāḍhyā sarvalakṣaṇasaṃyutā
||160||कस्मान्नाथ प्रदत्तासौ विरूपाय त्वया विभो ॥
कन्यकेयं सुरूपाढ्या सर्वलक्षणसंयुता
etacchrutvā tu vacanaṃ bhārgavo munisattamaḥ ||
tatastāṃ garhayitvāsau dhiṅnārī puruṣāyate
||161||एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भार्गवो मुनिसत्तमः ॥
ततस्तां गर्हयित्वासौ धिङ्नारी पुरुषायते
anena prārthitā kanyā mayā cāsmai pradīyate ||
tatkiṃ niṣedhayasi māṃ dīyamānāṃ sutāmimām
||162||अनेन प्रार्थिता कन्या मया चास्मै प्रदीयते ॥
तत्किं निषेधयसि मां दीयमानां सुतामिमाम्
ityuktvā sa prasuṣvāpa patnyātha kanyayā samam
||163||इत्युक्त्वा स प्रसुष्वाप पत्न्याथ कन्यया समम्
tato'rddharātre cāgatya mayā suptā ca bhārgavī ||
hṛtvā svabhavane nītā niśi supte jane tadā
||164||ततोऽर्द्धरात्रे चागत्य मया सुप्ता च भार्गवी ॥
हृत्वा स्वभवने नीता निशि सुप्ते जने तदा
niyuktā kāmadharmeṇa hyanicchaṃtī balānmayā ||
vipraḥ prātarjajāgāra pitā tasyāstataḥ param
||165||नियुक्ता कामधर्मेण ह्यनिच्छंती बलान्मया ॥
विप्रः प्रातर्जजागार पिता तस्यास्ततः परम्
kvāsau sā duhitā kena hṛtā naṣṭā madīyikā ||
athāsau vīkṣituṃ bāhye babhrāma svavanāṃtikam
||166||क्वासौ सा दुहिता केन हृता नष्टा मदीयिका ॥
अथासौ वीक्षितुं बाह्ये बभ्राम स्ववनांतिकम्
padasaṃhatimārgeṇa munibhirbahubhirvṛtaḥ ||
tena dṛṣṭā'tha sā kanyā kṛtakautukamaṃgalā
||167||पदसंहतिमार्गेण मुनिभिर्बहुभिर्वृतः ॥
तेन दृष्टाऽथ सा कन्या कृतकौतुकमंगला
rudaṃtī sasvanaṃ tatra lajjamānā hyadhomukhī ||
tataḥ kopaparītātmā māṃ provāca sa bhārgavaḥ
||168||रुदंती सस्वनं तत्र लज्जमाना ह्यधोमुखी ॥
ततः कोपपरीतात्मा मां प्रोवाच स भार्गवः
niśācarasya dharmeṇa yasmādūḍhā sutā mama ||
niśācaro bhavānastu karmaṇānena sāṃpratam
||169||निशाचरस्य धर्मेण यस्मादूढा सुता मम ॥
निशाचरो भवानस्तु कर्मणानेन सांप्रतम्
ghaṃṭaka uvāca
nirdoṣaṃ māṃ dvijaśreṣṭha kasmāttvaṃ śapasi drutam ||
tvayaiṣā me svayaṃ dattā tena rātrau hṛtā mayā
||170||निर्दोषं मां द्विजश्रेष्ठ कस्मात्त्वं शपसि द्रुतम् ॥
त्वयैषा मे स्वयं दत्ता तेन रात्रौ हृता मया
yo datvā kanyakāṃ pūrvaṃ paścādyacchenna durmatiḥ|
sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvadābhūtasaṃplavam
||171||यो दत्वा कन्यकां पूर्वं पश्चाद्यच्छेन्न दुर्मतिः।
स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्
athāsau ciṃtayāmāsa satyametena jalpitam ||
paścāttāpasamopeto vākyametaduvāca ha
||172||अथासौ चिंतयामास सत्यमेतेन जल्पितम् ॥
पश्चात्तापसमोपेतो वाक्यमेतदुवाच ह
satyametattvayā proktaṃ na me vacanamanyathā ||
ulūkarūpasaṃyukto bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
||173||सत्यमेतत्त्वया प्रोक्तं न मे वचनमन्यथा ॥
उलूकरूपसंयुक्तो भविष्यसि न संशयः
utpatsyate yadā cātra bhartṛyajño mahāmuniḥ ||
tasyopadeśamāsādya bhūyaḥ prāpsyasi svāṃ tanum
||174||उत्पत्स्यते यदा चात्र भर्तृयज्ञो महामुनिः ॥
तस्योपदेशमासाद्य भूयः प्राप्स्यसि स्वां तनुम्
tataḥ kauśikarūpaṃ tu paśyāmyātmānameva ca ||
tathāpi na smṛtirnaṣṭā mama yā pūrvasaṃbhavā
||175||ततः कौशिकरूपं तु पश्याम्यात्मानमेव च ॥
तथापि न स्मृतिर्नष्टा मम या पूर्वसंभवा
atha yā tatsutā coḍhā mayā tasmingirau tadā ||
sāpi māṃ saṃnirīkṣyātha tadrūpaṃ duḥkhasaṃyutā ||
praviṣṭā havyavāhaṃ sā vidhavātvamanicchatī
||176||अथ या तत्सुता चोढा मया तस्मिन्गिरौ तदा ॥
सापि मां संनिरीक्ष्याथ तद्रूपं दुःखसंयुता ॥
प्रविष्टा हव्यवाहं सा विधवात्वमनिच्छती
evaṃ me kauśikatvaṃ hi saṃjātaṃ tu mahādyute ||
bhārgavasya tu śāpena kanyārthe yattavoditam
||177||एवं मे कौशिकत्वं हि संजातं तु महाद्युते ॥
भार्गवस्य तु शापेन कन्यार्थे यत्तवोदितम्
akhaṃḍabilvapatreṇa pūjito yanmaheśvaraḥ ||
cirāyustenasaṃjātaṃ satyametanmayoditam
||178||अखंडबिल्वपत्रेण पूजितो यन्महेश्वरः ॥
चिरायुस्तेनसंजातं सत्यमेतन्मयोदितम्
satyaṃ kathaya yatkṛtyaṃ gṛhāyātasya kiṃ tava ||
prakaromi mahābhāga yadyapi syātsudurlabham
||179||सत्यं कथय यत्कृत्यं गृहायातस्य किं तव ॥
प्रकरोमि महाभाग यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
indradyumna uvāca
indradyumnasya jñānāya prāpto'haṃ yattavāṃtikam ||
nāḍījaṃghena cānīto maraṇe kṛtaniścayaḥ
||180||इन्द्रद्युम्नस्य ज्ञानाय प्राप्तोऽहं यत्तवांतिकम् ॥
नाडीजंघेन चानीतो मरणे कृतनिश्चयः
yadi no jñāsyati bhavāṃstaṃ kīrtyā ca kulena ca ||
praviśāmi tato nūnaṃ pradīptaṃ havyavāhanam
||181||यदि नो ज्ञास्यति भवांस्तं कीर्त्या च कुलेन च ॥
प्रविशामि ततो नूनं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्
no cetkīrtaya me kañcidanyaṃ tu cirajīvinam ||
pṛcchāmi tena taṃ gatvā yena vetti na vā ca saḥ
||182||नो चेत्कीर्तय मे कञ्चिदन्यं तु चिरजीविनम् ॥
पृच्छामि तेन तं गत्वा येन वेत्ति न वा च सः
baka uvāca
yuktamuktamanenādya tatkuruṣva vadāsya bhoḥ ||
yadi jānāsi kaṃcitvamātmanaścirajīvinam
||183||युक्तमुक्तमनेनाद्य तत्कुरुष्व वदास्य भोः ॥
यदि जानासि कंचित्वमात्मनश्चिरजीविनम्
no cedahamapi kṣipraṃ praviśāmi hutāśanam ||
mārkaṃḍenāpi sahitaḥ sāṃprataṃ tava paśyataḥ
||184||नो चेदहमपि क्षिप्रं प्रविशामि हुताशनम् ॥
मार्कंडेनापि सहितः सांप्रतं तव पश्यतः
evam jñātvā mahābhāga cintayasva ciraṃtanam ||
kaṃcidbhūmitale'nyatra yatastvaṃ cirajīvadhṛk
||185||एवम् ज्ञात्वा महाभाग चिन्तयस्व चिरंतनम् ॥
कंचिद्भूमितलेऽन्यत्र यतस्त्वं चिरजीवधृक्
āśayā parayā prāptastavāhaṃ kila maṃdire ||
pumāneṣa viśeṣeṇa mārkaṃḍeyaḥ priyo mama
||186||आशया परया प्राप्तस्तवाहं किल मंदिरे ॥
पुमानेष विशेषेण मार्कंडेयः प्रियो मम
saṃtyatra parvataśreṣṭhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||
yeṣu santi mahābhāgāstāpasāścirajīvinaḥ ||
nānyathā jīvitaṃ cāsya kathaṃcitsaṃbhaviṣyati
||187||संत्यत्र पर्वतश्रेष्ठाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥
येषु सन्ति महाभागास्तापसाश्चिरजीविनः ॥
नान्यथा जीवितं चास्य कथंचित्संभविष्यति
iṃdradyumnasya rājarṣerhitaṃ paramakaṃ bhavet ||
tathāvayordvayoścāpi tasmācciṃtaya satvaram
||188||इंद्रद्युम्नस्य राजर्षेर्हितं परमकं भवेत् ॥
तथावयोर्द्वयोश्चापि तस्माच्चिंतय सत्वरम्
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā maraṇārthaṃ mahīpateḥ ||
sa ulūkaḥ kṛpāṃ gatvā tato vacanamabravīt
||189||तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा मरणार्थं महीपतेः ॥
स उलूकः कृपां गत्वा ततो वचनमब्रवीत्
yadyevaṃ tu mahābhāga martukāmo'si sāṃpratam ||
tadāgaccha mayā sārdhaṃ gandhamādanaparvatam
||190||यद्येवं तु महाभाग मर्तुकामोऽसि सांप्रतम् ॥
तदागच्छ मया सार्धं गन्धमादनपर्वतम्
tatra saṃtiṣṭhate gṛdhraḥ sa ca me paramaḥ suhṛt ||
ciraṃtanastathā samyaksa te jñāsyati taṃ nṛpam ||
kathayiṣyatyasaṃdigdhaṃ mama vākyādasaṃśayam
||191||तत्र संतिष्ठते गृध्रः स च मे परमः सुहृत् ॥
चिरंतनस्तथा सम्यक्स ते ज्ञास्यति तं नृपम् ॥
कथयिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यादसंशयम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā mārkaṃḍeyādibhistribhiḥ ||
proktaḥ sarvairmahābhāga mā tvaṃ praviśa pāvakam
||192||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मार्कंडेयादिभिस्त्रिभिः ॥
प्रोक्तः सर्वैर्महाभाग मा त्वं प्रविश पावकम्
vayaṃ yāsyāmahe sarve tvayā sārdhaṃ ca tatra hi ||
kadācitso'pi jānāti iṃdradyumnaṃ mahīpatim
||193||वयं यास्यामहे सर्वे त्वया सार्धं च तत्र हि ॥
कदाचित्सोऽपि जानाति इंद्रद्युम्नं महीपतिम्
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā āśayā parayā yutaḥ ||
sa rājā saha taiḥ sarvaiḥ prayayau gaṃdhamādanam
||194||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आशया परया युतः ॥
स राजा सह तैः सर्वैः प्रययौ गंधमादनम्
gṛdhrarājo'pi tāndṛṣṭvā sarvāneva kṛtāṃjaliḥ ||
ulūkaṃ purato dṛṣṭvā prahṛṣṭaḥ sanmukho yayau
||195||गृध्रराजोऽपि तान्दृष्ट्वा सर्वानेव कृतांजलिः ॥
उलूकं पुरतो दृष्ट्वा प्रहृष्टः सन्मुखो ययौ
tato'bravītprahṛṣṭātmā svāgataṃ te dvijottama ||
cirakālātpradṛṣṭo'si ka ete'nye'tra ye sthitāḥ
||196||ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा स्वागतं ते द्विजोत्तम ॥
चिरकालात्प्रदृष्टोऽसि क एतेऽन्येऽत्र ये स्थिताः
ulūka uvāca
eṣa me paramaṃ mitraṃ nāḍījaṃgho bakaḥ smṛtaḥ ||
etasyāpi tu mārkaṇḍaḥ saṃsthitaḥ paramaḥ suhṛt
||197||एष मे परमं मित्रं नाडीजंघो बकः स्मृतः ॥
एतस्यापि तु मार्कण्डः संस्थितः परमः सुहृत्
asau trailokyavikhyātaḥ saptakalpasmaro bhuvi ||
etasyāpi suhṛtkaścinnainaṃ jānāmi satvaram
||198||असौ त्रैलोक्यविख्यातः सप्तकल्पस्मरो भुवि ॥
एतस्यापि सुहृत्कश्चिन्नैनं जानामि सत्वरम्
mriyamāṇo mayā hyeṣa samānī tastavāṃtikam ||
ayaṃ jīvati vijñāta iṃdradyumne nareśvare ||
no cetpraviśati kṣipraṃ pradīptaṃ havyavāhanam
||199||म्रियमाणो मया ह्येष समानी तस्तवांतिकम् ॥
अयं जीवति विज्ञात इंद्रद्युम्ने नरेश्वरे ॥
नो चेत्प्रविशति क्षिप्रं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्
sa tvaṃ jānāsi cedbrūhi indradyumnaṃ mahīpatim ||
ciraṃtano mayāpi tvaṃ tena praṣṭuṃ samāgataḥ
||200||स त्वं जानासि चेद्ब्रूहि इन्द्रद्युम्नं महीपतिम् ॥
चिरंतनो मयापि त्वं तेन प्रष्टुं समागतः
gṛdhra uvāca
indradyumneti vikhyātaṃ rājānaṃ na smarāmyaham ||
na dṛṣṭo na śrutaścāpi indradyumno mahīpatiḥ
||201||इन्द्रद्युम्नेति विख्यातं राजानं न स्मराम्यहम् ॥
न दृष्टो न श्रुतश्चापि इन्द्रद्युम्नो महीपतिः
tasya tadvacanaṃ śrutvā so'pi rājā sudurmanāḥ ||
manasā cintayāmāsa maraṇe kṛtaniścayaḥ
||202||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सोऽपि राजा सुदुर्मनाः ॥
मनसा चिन्तयामास मरणे कृतनिश्चयः
tatastu kautukāviṣṭastaṃ papraccha dvijottamam ||
karmaṇā kena saṃprāptamāyuṣyaṃ cedṛśaṃ vada
||203||ततस्तु कौतुकाविष्टस्तं पप्रच्छ द्विजोत्तमम् ॥
कर्मणा केन संप्राप्तमायुष्यं चेदृशं वद
tataḥ saṃbhāvayiṣyāmi śrutvā te'haṃ vibhāvasum
||204||ततः संभावयिष्यामि श्रुत्वा तेऽहं विभावसुम्
gṛdhra uvāca
ahamāsaṃ camatkārapure markaṭakaḥ kila ||
upatyakāyāṃ tatraiva raktaśṛṃgasya bhūbhṛtaḥ
||205||अहमासं चमत्कारपुरे मर्कटकः किल ॥
उपत्यकायां तत्रैव रक्तशृंगस्य भूभृतः
tatraivāsti mahacchaṃbhormaṃdiraṃ maṃdaropamam|
citreśvarābhidhānaṃ ca sarvapātakanāśanam
||206||तत्रैवास्ति महच्छंभोर्मंदिरं मंदरोपमम्।
चित्रेश्वराभिधानं च सर्वपातकनाशनम्
vasaṃte tatra saṃprāpte paurajānapadaistathā ||
āgatya caiva sumahānutsavo vihito'bhavat
||207||वसंते तत्र संप्राप्ते पौरजानपदैस्तथा ॥
आगत्य चैव सुमहानुत्सवो विहितोऽभवत्
liṃgasya savidhai ramye sarvartuphalitadrume ||
kānane kāminīlokakāṃte janamanohare ||
liṃgamāropitaṃ cāru tarorāṃdolake mudā
||208||लिंगस्य सविधै रम्ये सर्वर्तुफलितद्रुमे ॥
कानने कामिनीलोककांते जनमनोहरे ॥
लिंगमारोपितं चारु तरोरांदोलके मुदा
kṛtvā damanakenārcāṃ sthāpyāṃdole suyaṃtrite ||
yayuste svagṛhaṃ paścādarcayitvā trilocanam
||209||कृत्वा दमनकेनार्चां स्थाप्यांदोले सुयंत्रिते ॥
ययुस्ते स्वगृहं पश्चादर्चयित्वा त्रिलोचनम्
tato'haṃ rajanīvaktre tāṃ dolāṃ sumanoharām ||
kautukāviṣṭahṛdayo dolayāmi muhurmuhuḥ
||210||ततोऽहं रजनीवक्त्रे तां दोलां सुमनोहराम् ॥
कौतुकाविष्टहृदयो दोलयामि मुहुर्मुहुः
evaṃ saṃdolayānasya mama prāptā narāstadā ||
kaiścittaistrāsito hatvā laguḍaiḥ sarvatodiśam
||211||एवं संदोलयानस्य मम प्राप्ता नरास्तदा ॥
कैश्चित्तैस्त्रासितो हत्वा लगुडैः सर्वतोदिशम्
tataḥ paṃcatvamāpannastatraivāyatane drutam ||
tato jātismaro bhūtvā saṃjāto nṛpamaṃdire
||212||ततः पंचत्वमापन्नस्तत्रैवायतने द्रुतम् ॥
ततो जातिस्मरो भूत्वा संजातो नृपमंदिरे
koṭīśvarasyavikhyāto nāmnā caiva kuśadhvajaḥ ||
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ mayā prāptaṃ tataḥ kramāt
||213||कोटीश्वरस्यविख्यातो नाम्ना चैव कुशध्वजः ॥
पितृपैतामहं राज्यं मया प्राप्तं ततः क्रमात्
koṭīśe samanuprāpte paralokaṃ svakarmaṇā ||
jāgeśvaraṃ mahābhāgaṃ dolayāmi yathecchayā
||214||कोटीशे समनुप्राप्ते परलोकं स्वकर्मणा ॥
जागेश्वरं महाभागं दोलयामि यथेच्छया
śivasiddhāṃtajairmaṃtrairguruṇā saṃniveditaiḥ ||
tataḥ kālena mahatā tuṣṭo devo haro mama ||
bhavato varadaścāsmi vākyametaduvāca ha
||215||शिवसिद्धांतजैर्मंत्रैर्गुरुणा संनिवेदितैः ॥
ततः कालेन महता तुष्टो देवो हरो मम ॥
भवतो वरदश्चास्मि वाक्यमेतदुवाच ह
kuśadhvaja pratuṣṭo'smi śraddhayā parayā tava ||
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yaḥ sadā manasi sthitaḥ
||216||कुशध्वज प्रतुष्टोऽस्मि श्रद्धया परया तव ॥
वरं वृणीष्व भद्रं ते यः सदा मनसि स्थितः
tato mayā praṇamyoccaiḥ sa prokto bhagavānharaḥ
||217||ततो मया प्रणम्योच्चैः स प्रोक्तो भगवान्हरः
yadi tuṣṭosi me deva tanmāṃ kuru nijaṃ gaṇam ||
trailokyarājyamapi me nānyatsaṃprati rocate
||218||यदि तुष्टोसि मे देव तन्मां कुरु निजं गणम् ॥
त्रैलोक्यराज्यमपि मे नान्यत्संप्रति रोचते
evamukto mayā devo vimāne māṃ nidhāya saḥ ||
śivalokaṃ mahāpuṇyaṃ sahasā māṃ samānayat
||219||एवमुक्तो मया देवो विमाने मां निधाय सः ॥
शिवलोकं महापुण्यं सहसा मां समानयत्
tataḥ prasādataścāhaṃ bhavānyāśca harasya ca ||
krīḍāmi svecchayā tatra gaṇamadhye vyavasthitaḥ
||220||ततः प्रसादतश्चाहं भवान्याश्च हरस्य च ॥
क्रीडामि स्वेच्छया तत्र गणमध्ये व्यवस्थितः
kasyacittvatha kālasya vimānavaramāśritaḥ ||
svecchayābhramamāṇastu prāpto'traiva mahāgirau
||221||कस्यचित्त्वथ कालस्य विमानवरमाश्रितः ॥
स्वेच्छयाभ्रममाणस्तु प्राप्तोऽत्रैव महागिरौ
vasaṃtasamaye prāpte pravṛtte dakṣiṇānile ||
agniveśyasutā dṛṣṭā vivastrā jalama dhyagā
||222||वसंतसमये प्राप्ते प्रवृत्ते दक्षिणानिले ॥
अग्निवेश्यसुता दृष्टा विवस्त्रा जलम ध्यगा
ālibhirbahubhiryuktā krīḍamānā yathecchayā ||
muṣṭigrāhyā tu madhye sā biṃboṣṭhī vārijekṣaṇā
||223||आलिभिर्बहुभिर्युक्ता क्रीडमाना यथेच्छया ॥
मुष्टिग्राह्या तु मध्ये सा बिंबोष्ठी वारिजेक्षणा
bilvastanī śaśāṃkāsyā sarvalakṣaṇalakṣitā ||
tato'haṃ manmathāviṣṭaḥ samabhūvaṃ hi tatkṣaṇāt
||224||बिल्वस्तनी शशांकास्या सर्वलक्षणलक्षिता ॥
ततोऽहं मन्मथाविष्टः समभूवं हि तत्क्षणात्
avatīrya vimānāgryādgṛhītātha kare mayā ||
prakurvāṇātha karuṇaṃ pakṣiṇīkurarī yathā
||225||अवतीर्य विमानाग्र्याद्गृहीताथ करे मया ॥
प्रकुर्वाणाथ करुणं पक्षिणीकुररी यथा
tataḥ kanyā munīṃdrāṇāṃ yāḥ sthitāstatra vāriṇi ||
rudaṃtyaḥ saṃprayātāstā agniveśyasya saṃnidhau
||226||ततः कन्या मुनींद्राणां याः स्थितास्तत्र वारिणि ॥
रुदंत्यः संप्रयातास्ता अग्निवेश्यस्य संनिधौ
nīyate tvatsutā brahmanvimānavaramāśritā ||
vaimānikena kenāpi krandamānā nirargalam
||227||नीयते त्वत्सुता ब्रह्मन्विमानवरमाश्रिता ॥
वैमानिकेन केनापि क्रन्दमाना निरर्गलम्
tacchrutvā kupitaḥ so'tha vyomamārgāvalokanaḥ ||
svāśramātsaṃprayātaḥ sa bhartsamāno muhurmuhuḥ
||229||तच्छ्रुत्वा कुपितः सोऽथ व्योममार्गावलोकनः ॥
स्वाश्रमात्संप्रयातः स भर्त्समानो मुहुर्मुहुः
tiṣṭhatiṣṭheti ca procya staṃbhayāmāsa sarvataḥ ||
tapasogreṇa viprasya vimānaṃ mama saṃsthitam
||229||तिष्ठतिष्ठेति च प्रोच्य स्तंभयामास सर्वतः ॥
तपसोग्रेण विप्रस्य विमानं मम संस्थितम्
abravīcca tato māṃ sa kopena mahatā'nvitaḥ ||
yasmātpāpa tvayā kanyā krīḍatī vihṛtādhunā
||230||अब्रवीच्च ततो मां स कोपेन महताऽन्वितः ॥
यस्मात्पाप त्वया कन्या क्रीडती विहृताधुना
akāmā māṃsapeśīva yathā gṛdhreṇa durmate ||
tasmādgṛdhro bhavatvāśu mama vākyādasaṃśayam
||231||अकामा मांसपेशीव यथा गृध्रेण दुर्मते ॥
तस्माद्गृध्रो भवत्वाशु मम वाक्यादसंशयम्
evamuktastatastena lajjayā'haṃ pariplutaḥ ||
nivedya kanyakāṃ tasmai praṇipatya muhurmuhuḥ
||232||एवमुक्तस्ततस्तेन लज्जयाऽहं परिप्लुतः ॥
निवेद्य कन्यकां तस्मै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
tataḥ prokto mayā viprastvagniveśyo mahātapāḥ ||
na mayā te sutā jñātā na kopayitumarhasi
||233||ततः प्रोक्तो मया विप्रस्त्वग्निवेश्यो महातपाः ॥
न मया ते सुता ज्ञाता न कोपयितुमर्हसि
gṛdhratvaṃ me yathā na syāttathākuru munīśvara
||234||गृध्रत्वं मे यथा न स्यात्तथाकुरु मुनीश्वर
tato'haṃ tena ca prokto na mithyāvacanaṃ mama ||
kathaṃcijjāyate tasmādgṛdhratvaṃ prabhaviṣyati
||235||ततोऽहं तेन च प्रोक्तो न मिथ्यावचनं मम ॥
कथंचिज्जायते तस्माद्गृध्रत्वं प्रभविष्यति
ānartasyopadeśena yadā yāsyasi bho'dhama ||
bhartṛyajñaṃ mahābhāgamupadeśakṛte tadā
||236||आनर्तस्योपदेशेन यदा यास्यसि भोऽधम ॥
भर्तृयज्ञं महाभागमुपदेशकृते तदा
tasmācca niṣkṛtiṃ prāpya gṛdhratvaṃ te prayāsyati ||
sa mayā'nveṣamāṇena na dṛṣṭo naiva ca śrutaḥ |
nirviṇṇo gṛdhrabhāvena śāpāṃto na ca me'bhavat
||237||तस्माच्च निष्कृतिं प्राप्य गृध्रत्वं ते प्रयास्यति ॥
स मयाऽन्वेषमाणेन न दृष्टो नैव च श्रुतः ।
निर्विण्णो गृध्रभावेन शापांतो न च मेऽभवत्
gṛdhra uvāca
etatte sarvamākhyātaṃ gṛdhatvasya ca kāraṇam ||
āyuṣyaṃ ca yathā jātaṃ mama saṃkhyāvivarjitam
||238||एतत्ते सर्वमाख्यातं गृधत्वस्य च कारणम् ॥
आयुष्यं च यथा जातं मम संख्याविवर्जितम्
indradyumna uvāca
anujñāṃ dehi me śīghraṃ praviśāmi hutāśanam ||
yena vairāgyamāpanno na hi jīvitumutsahe
||239||अनुज्ञां देहि मे शीघ्रं प्रविशामि हुताशनम् ॥
येन वैराग्यमापन्नो न हि जीवितुमुत्सहे
evamuktaḥ sa tenātha ciṃtayāmāsa cetasi ||
mamāṃtikaṃ samāyāta evaṃ mitrasamanvitaḥ ||
tatkaromi yathāśaktyā svopakāraṃ sudurlabham
||24||एवमुक्तः स तेनाथ चिंतयामास चेतसि ॥
ममांतिकं समायात एवं मित्रसमन्वितः ॥
तत्करोमि यथाशक्त्या स्वोपकारं सुदुर्लभम्
tataḥ provāca taṃ prītyā dākṣiṇyaṃ paramaṃ gataḥ ||
mā sādhaya cāgniṃ bhoḥ śṛṇu tāvadvaco mama
||241||ततः प्रोवाच तं प्रीत्या दाक्षिण्यं परमं गतः ॥
मा साधय चाग्निं भोः शृणु तावद्वचो मम
ahaṃ te kīrtayiṣyāmi matto yo'pi ciraṃtanaḥ
||242||अहं ते कीर्तयिष्यामि मत्तो योऽपि चिरंतनः
yo jñāsyati na saṃdeha iṃdradyumnaṃ mahīpatim
||242||यो ज्ञास्यति न संदेह इंद्रद्युम्नं महीपतिम्
tadāgaccha mayā sārdhaṃ tatsamīpaṃ mahātmanaḥ ||
sahāyaiḥ sahitaḥ sarvairmayā sārdhaṃ tathaiva ca
||243||तदागच्छ मया सार्धं तत्समीपं महात्मनः ॥
सहायैः सहितः सर्वैर्मया सार्धं तथैव च
iṃdradyumna uvāca
kastavāpyadhiko'pyasti jīvitavyena saddvija ||
etanme kautukaṃ bhūri tasmādvada mahāmate
||244||कस्तवाप्यधिकोऽप्यस्ति जीवितव्येन सद्द्विज ॥
एतन्मे कौतुकं भूरि तस्माद्वद महामते
gṛdhra uvāca
asti maṃtharakonāma kamaṭhaścirajīvitaḥ ||
mānase sarasi khyāta indradyumnaṃ sa vetsyati
||245||अस्ति मंथरकोनाम कमठश्चिरजीवितः ॥
मानसे सरसि ख्यात इन्द्रद्युम्नं स वेत्स्यति
tasya tadvacanaṃ śrutvā mārkaṃḍādyāśca te trayaḥ ||
tamūcuḥ pārthivaśreṣṭhaṃ maraṇe kṛtaniścayam
||246||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मार्कंडाद्याश्च ते त्रयः ॥
तमूचुः पार्थिवश्रेष्ठं मरणे कृतनिश्चयम्
yuktamuktaṃ mahābhāga gṛdharājena dhīmatā ||
tatra yāsyāmahe sarve yatrāsau kamaṭhaḥ sthitaḥ
||247||युक्तमुक्तं महाभाग गृधराजेन धीमता ॥
तत्र यास्यामहे सर्वे यत्रासौ कमठः स्थितः
anirvedaḥ śriyo mūlaṃ yataḥ śaṃsaṃti paṃḍitāḥ ||
nītiśāstravidaḥ sarve tasmādāgaccha gamyatām
||248||अनिर्वेदः श्रियो मूलं यतः शंसंति पंडिताः ॥
नीतिशास्त्रविदः सर्वे तस्मादागच्छ गम्यताम्
sūta uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvākṛcchrānnirvartya pārthivaḥ ||
maraṇādbrāhmaṇaśreṣṭhā vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ
||249||तेषां तद्वचनं श्रुत्वाकृच्छ्रान्निर्वर्त्य पार्थिवः ॥
मरणाद्ब्राह्मणश्रेष्ठा वैराग्यं परमं गतः
atha te prasthitāḥ sarve gaṃdhamādanaparvatāt ||
paṃcāpi ca samādiśya mānasaṃ sara uttamam ||
atha prāptāḥ krameṇaiva gacchamānā vihāyasā
||250||अथ ते प्रस्थिताः सर्वे गंधमादनपर्वतात् ॥
पंचापि च समादिश्य मानसं सर उत्तमम् ॥
अथ प्राप्ताः क्रमेणैव गच्छमाना विहायसा
mānasaṃ tatsaro ramyaṃ kūrmastoyādvinirgataḥ ||
nidāghe sevamānastu saṃtiṣṭhati yadṛcchayā
||251||मानसं तत्सरो रम्यं कूर्मस्तोयाद्विनिर्गतः ॥
निदाघे सेवमानस्तु संतिष्ठति यदृच्छया
sa ca tāṃścaturo dṛṣṭvā suciraṃ ca nirīkṣya tān ||
parijñāya tataḥ sarvānpranaṣṭaḥ salilaṃ prati
||252||स च तांश्चतुरो दृष्ट्वा सुचिरं च निरीक्ष्य तान् ॥
परिज्ञाय ततः सर्वान्प्रनष्टः सलिलं प्रति
atha taṃ kauśikaḥ prāha gacchamānaṃ parāṅmukham ||
bhobho mitrāya māṃ dṛṣṭvā saṃjāto'si parāṅmukhaḥ
||253||अथ तं कौशिकः प्राह गच्छमानं पराङ्मुखम् ॥
भोभो मित्राय मां दृष्ट्वा संजातोऽसि पराङ्मुखः
sunīco'pi gṛhaṃ prāpto bhavetpūjya tamaḥ satām
||254||सुनीचोऽपि गृहं प्राप्तो भवेत्पूज्य तमः सताम्
athāsau toyamadhyasthaḥ śiromātraṃ bahirgataḥ ||
pratyuvācātha taṃ gṛdhraṃ vinayāddvijasattamāḥ
||255||अथासौ तोयमध्यस्थः शिरोमात्रं बहिर्गतः ॥
प्रत्युवाचाथ तं गृध्रं विनयाद्द्विजसत्तमाः
nāhaṃ parāṅmukho jāta stvāṃ dṛṣṭvā'naṃtarāvubhau ||
paṃcamo'yaṃ samabhyeti yo yuṣmākaṃ mahāpumān
||256||नाहं पराङ्मुखो जात स्त्वां दृष्ट्वाऽनंतरावुभौ ॥
पंचमोऽयं समभ्येति यो युष्माकं महापुमान्
bhayāttasya praṇaṣṭo'hamiṃdradyumnasya bhūpateḥ ||
anena tu pradagdhā me purā pṛṣṭhirmakhāgninā ||
satataṃ yajamānena rocake satpurottame
||257||भयात्तस्य प्रणष्टोऽहमिंद्रद्युम्नस्य भूपतेः ॥
अनेन तु प्रदग्धा मे पुरा पृष्ठिर्मखाग्निना ॥
सततं यजमानेन रोचके सत्पुरोत्तमे
etadīyaṃ punaḥ smṛtvā bhayaṃ me sumahatsthitam ||
iṃdradyumnasya rājarṣeḥ kīrti saṃśrayaṇaṃ mahat
||258||एतदीयं पुनः स्मृत्वा भयं मे सुमहत्स्थितम् ॥
इंद्रद्युम्नस्य राजर्षेः कीर्ति संश्रयणं महत्
ityevamukte vacane kamaṭhena tadā divaḥ ||
devadūtaḥ samāgacchacchāsanātparameṣṭhinaḥ
||259||इत्येवमुक्ते वचने कमठेन तदा दिवः ॥
देवदूतः समागच्छच्छासनात्परमेष्ठिनः
devadūta uvāca
āgacchāgaccha rājarṣe sāṃprataṃ brahmaṇoṃ'tikam ||
ukto'haṃ brahmaṇā rājankīrtiścāsya pṛthagvidhā
||260||आगच्छागच्छ राजर्षे सांप्रतं ब्रह्मणोंऽतिकम् ॥
उक्तोऽहं ब्रह्मणा राजन्कीर्तिश्चास्य पृथग्विधा
yadā prakāśatāṃ yāti svalpāpi jagatī tale ||
tadā''neyo drutaṃ rājā mama loke sudurlabhe [
||261||यदा प्रकाशतां याति स्वल्पापि जगती तले ॥
तदाऽऽनेयो द्रुतं राजा मम लोके सुदुर्लभे [
tasmādāgaccha gacchāmo vimānārohaṇaṃ kuru ||
nayāmi yena tatpārśvaṃ brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ
||262||तस्मादागच्छ गच्छामो विमानारोहणं कुरु ॥
नयामि येन तत्पार्श्वं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः
iṃdradyumna uvāca
yadyete suhṛdo mahyaṃ bakakauśikakacchapāḥ ||
mārkaṃḍeyena sahitā āgacchaṃti mayā saha
||263||यद्येते सुहृदो मह्यं बककौशिककच्छपाः ॥
मार्कंडेयेन सहिता आगच्छंति मया सह
āgacchāmi tvayā sārdhaṃ tadahaṃ brahmaṇoṃ'tikam ||
anyathā nāgamiṣyāmi satyametanmayoditam
||264||आगच्छामि त्वया सार्धं तदहं ब्रह्मणोंऽतिकम् ॥
अन्यथा नागमिष्यामि सत्यमेतन्मयोदितम्
devadūta uvāca
ete haragaṇāḥ sarve śāpabhraṣṭā kṣitiṃ gatāḥ ||
śāpāṃte harapārśve tu yo yāsyaṃtyasaṃśayam
||265||एते हरगणाः सर्वे शापभ्रष्टा क्षितिं गताः ॥
शापांते हरपार्श्वे तु यो यास्यंत्यसंशयम्
tasmādāgaccha gacchāmo muktvātraitāndrutaṃ nṛpa ||
na caiṣāṃ rocate svargo muktvā devaṃ maheśvaram
||266||तस्मादागच्छ गच्छामो मुक्त्वात्रैतान्द्रुतं नृप ॥
न चैषां रोचते स्वर्गो मुक्त्वा देवं महेश्वरम्
iṃdradyumna uvāca
yadyevaṃ gaccha te bhadraṃ nāhaṃ gaṃtā triviṣṭapam ||
tathātathā yatiṣyāmi bhaviṣyāmi yathā gaṇaḥ
||267||यद्येवं गच्छ ते भद्रं नाहं गंता त्रिविष्टपम् ॥
तथातथा यतिष्यामि भविष्यामि यथा गणः
tatrasthasya dhruvaṃ bhāvi nityaṃ ca patanādbhayam ||
evamuktaḥ sa tenātha samādāya vimānakam
||268||तत्रस्थस्य ध्रुवं भावि नित्यं च पतनाद्भयम् ॥
एवमुक्तः स तेनाथ समादाय विमानकम्
brahmalokaṃ gato dūto vailakṣyaṃ paramaṃ gataḥ ||
iṃdradyumnopi prapaccha taṃ kūrmaṃ vinayānvitaḥ
||269||ब्रह्मलोकं गतो दूतो वैलक्ष्यं परमं गतः ॥
इंद्रद्युम्नोपि प्रपच्छ तं कूर्मं विनयान्वितः
ākhyāhi kūrma svaṃ karma yadīdṛktvaṃ ciraṃtanaḥ |
karmaṇā kena tatprāptaṃ kūrmatvaṃ śaṃsa me drutam
||270||आख्याहि कूर्म स्वं कर्म यदीदृक्त्वं चिरंतनः ।
कर्मणा केन तत्प्राप्तं कूर्मत्वं शंस मे द्रुतम्
kūrma uvāca
ahamāsaṃ purā vipro bālabhāve vyavasthitaḥ ||
camatkārapure ramye śāṃḍilyo nāma viśrutaḥ
||271||अहमासं पुरा विप्रो बालभावे व्यवस्थितः ॥
चमत्कारपुरे रम्ये शांडिल्यो नाम विश्रुतः
bālakrīḍāsu sarvāsu krīḍamāno yadṛcchayā ||
pakveṣṭikamayaṃ śaṃbhoḥ krīḍatā nirmitaṃ gṛham ||
tatra jāgeśvaraṃ liṃgaṃ hṛtvā'tha viniveśitam
||272||बालक्रीडासु सर्वासु क्रीडमानो यदृच्छया ॥
पक्वेष्टिकमयं शंभोः क्रीडता निर्मितं गृहम् ॥
तत्र जागेश्वरं लिंगं हृत्वाऽथ विनिवेशितम्
tato'haṃ bhaktisaṃyuktaḥ pūjayāmi dinedine ||
krīḍamāno vinā maṃtraiḥ śiśubhiḥ parivāritaḥ
||273||ततोऽहं भक्तिसंयुक्तः पूजयामि दिनेदिने ॥
क्रीडमानो विना मंत्रैः शिशुभिः परिवारितः
kasyacittvatha kālasya maraṇe samupasthite |
jātismaro hyahaṃ vipro jāto vai vaidiśe pure
||274||कस्यचित्त्वथ कालस्य मरणे समुपस्थिते ।
जातिस्मरो ह्यहं विप्रो जातो वै वैदिशे पुरे
tato me'bhyadhikā jātā bhaktirdevaṃ haraṃ prati ||
kṛttvā bhikṣāṭanaṃ nityaṃ yācayitvā dhanaṃ bahu
||276||ततो मेऽभ्यधिका जाता भक्तिर्देवं हरं प्रति ॥
कृत्त्वा भिक्षाटनं नित्यं याचयित्वा धनं बहु
kṛtvā prāsādamātraṃ tu liṃgaṃ saṃsthāpitaṃ mayā ||
pūjayāmi tato bhaktyā devaṃ paśupatiṃ haram
||276||कृत्वा प्रासादमात्रं तु लिंगं संस्थापितं मया ॥
पूजयामि ततो भक्त्या देवं पशुपतिं हरम्
brahmavidyāsamopeto bhikṣānnakṛtabhojanaḥ ||
brahmacaryasamopetastrikālaṃ ca japañchivam
||277||ब्रह्मविद्यासमोपेतो भिक्षान्नकृतभोजनः ॥
ब्रह्मचर्यसमोपेतस्त्रिकालं च जपञ्छिवम्
tatastena prabhāvena saṃjā to'haṃ bhavāṃtare ||
sārvabhaumo mahīpālo jātismaraṇasaṃyutaḥ
||278||ततस्तेन प्रभावेन संजा तोऽहं भवांतरे ॥
सार्वभौमो महीपालो जातिस्मरणसंयुतः
tataḥ saṃkhyāvihīnāśca prāsādāḥ kāritā mayā ||
trinetrasya mahārāja kailāsa śikharopamāḥ
||279||ततः संख्याविहीनाश्च प्रासादाः कारिता मया ॥
त्रिनेत्रस्य महाराज कैलास शिखरोपमाः
tathā nirūpitā pūjā bahupuṣpasamudbhavā ||
nānyatkiṃcitkaromyatra dharma dānādikaṃ nṛpa
||280||तथा निरूपिता पूजा बहुपुष्पसमुद्भवा ॥
नान्यत्किंचित्करोम्यत्र धर्म दानादिकं नृप
tataḥ kālena mahatā tuṣṭo me śaśiśekharaḥ ||
tataḥ provāca rājarṣe prahasañchlakṣṇayā girā
||281||ततः कालेन महता तुष्टो मे शशिशेखरः ॥
ततः प्रोवाच राजर्षे प्रहसञ्छ्लक्ष्णया गिरा
jayadatta pratuṣṭo'smi tava pārthivasattama ||
bhaktyā'nayā drutaṃ brūhi kiṃ te yacchāmi vāṃchitam
||282||जयदत्त प्रतुष्टोऽस्मि तव पार्थिवसत्तम ॥
भक्त्याऽनया द्रुतं ब्रूहि किं ते यच्छामि वांछितम्
praṇipatya tato'ṣṭāṃgaṃ stutvā caiva pṛthigvidham ||
mayā prokto haro rājankuru māmajarāmaram ||
sa tatheti pratijñāya gatoṃ'tardhānameva hi
||283||प्रणिपत्य ततोऽष्टांगं स्तुत्वा चैव पृथिग्विधम् ॥
मया प्रोक्तो हरो राजन्कुरु मामजरामरम् ॥
स तथेति प्रतिज्ञाय गतोंऽतर्धानमेव हि
aprameyagatirdevaścaturdaśajagatpatiḥ ||
tato'haṃ tuṣṭisaṃyukto jarāmaraṇavarjitaḥ ||
vicarāmi mahīpṛṣṭhe svecchayā śatru varjitaḥ
||284||अप्रमेयगतिर्देवश्चतुर्दशजगत्पतिः ॥
ततोऽहं तुष्टिसंयुक्तो जरामरणवर्जितः ॥
विचरामि महीपृष्ठे स्वेच्छया शत्रु वर्जितः
tataḥ kālena mahatā gatena nṛpasattama ||
bahukāmāgnisaṃtaptaḥ śivabhaktivivarjitaḥ
||285||ततः कालेन महता गतेन नृपसत्तम ॥
बहुकामाग्निसंतप्तः शिवभक्तिविवर्जितः
yāṃyāṃ paśyāmi rūpāḍhyāṃ paranārīṃ manoramām ||
tāṃtāṃ nirīkṣya suciraṃ dharṣayāmi tataḥ param
||286||यांयां पश्यामि रूपाढ्यां परनारीं मनोरमाम् ॥
तांतां निरीक्ष्य सुचिरं धर्षयामि ततः परम्
dharmarājabhayatyaktaḥ pārthivatvaṃ samāśritaḥ
||287||धर्मराजभयत्यक्तः पार्थिवत्वं समाश्रितः
etasminnaṃtare rājanmama pāpena karmaṇā ||
hāhākārastato jātaḥ samagre dharaṇītale
||288||एतस्मिन्नंतरे राजन्मम पापेन कर्मणा ॥
हाहाकारस्ततो जातः समग्रे धरणीतले
etasminnaṃtare prāpto dharmarājaḥ śivāṃtikam ||
abravītpraṇipatyoccairduḥkhita stadanaṃtaram
||289||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो धर्मराजः शिवांतिकम् ॥
अब्रवीत्प्रणिपत्योच्चैर्दुःखित स्तदनंतरम्
tvayā deva mahīpālo jayadatto mahītale ||
yo nirmitaḥ pratuṣṭena jarāmaraṇavarjitaḥ
||29||त्वया देव महीपालो जयदत्तो महीतले ॥
यो निर्मितः प्रतुष्टेन जरामरणवर्जितः
sa satīnāṃ satītvaṃ ca balānnāśayate kudhīḥ ||
sarvo bhūpabhayāllokaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ
||291||स सतीनां सतीत्वं च बलान्नाशयते कुधीः ॥
सर्वो भूपभयाल्लोकः सर्वधर्मबहिष्कृतः
saṃjāto vibudhaśreṣṭha na svabhāvātkathaṃcana ||
tasyaikamapi me nāsti bhayaṃ satyaṃ bravīmi te
||292||संजातो विबुधश्रेष्ठ न स्वभावात्कथंचन ॥
तस्यैकमपि मे नास्ति भयं सत्यं ब्रवीमि ते
tasmādvāraya taṃ śīghraṃ yāvaddharmo na naśyati ||
martyalokādaśeṣeṇa satīnāṃ dharṣaṇena ca
||293||तस्माद्वारय तं शीघ्रं यावद्धर्मो न नश्यति ॥
मर्त्यलोकादशेषेण सतीनां धर्षणेन च
evamuktastato devaḥ kopena mahatānvitaḥ ||
śaśāpa māṃ samānīya vepamānaṃ kṛtāñjalim
||294||एवमुक्तस्ततो देवः कोपेन महतान्वितः ॥
शशाप मां समानीय वेपमानं कृताञ्जलिम्
yasmādduṣṭasamācāra kṛtaṃ karma vigarhitam ||
tasmānmacchāpa nirdagdhaḥ kamaṭho vai bhaviṣyasi
||295||यस्माद्दुष्टसमाचार कृतं कर्म विगर्हितम् ॥
तस्मान्मच्छाप निर्दग्धः कमठो वै भविष्यसि
tato mayā sudīnena prārthitaḥ parameśvaraḥ ||
śāpāṃtaṃ me kuruṣveśa kuruṣva ca dayāṃ mama
||296||ततो मया सुदीनेन प्रार्थितः परमेश्वरः ॥
शापांतं मे कुरुष्वेश कुरुष्व च दयां मम
tatastena punaḥ proktaṃ kalpāṃte ṣaṣṭisaṃjñite ||
svaśarīraṃ punaḥ prāpya madgaṇastvaṃ bhaviṣyasi
||297||ततस्तेन पुनः प्रोक्तं कल्पांते षष्टिसंज्ञिते ॥
स्वशरीरं पुनः प्राप्य मद्गणस्त्वं भविष्यसि
etasminnaṃtare kūrmaḥ saṃjāto'haṃ mahīpate ||
samudrasalilaṃ prāpya saṃsthito duḥkhito'niśam
||298||एतस्मिन्नंतरे कूर्मः संजातोऽहं महीपते ॥
समुद्रसलिलं प्राप्य संस्थितो दुःखितोऽनिशम्
kasyacittvathakālasya rājaṃstvaṃ bhūtale sthitaḥ ||
yajanārthaṃ samānītaḥ samudrasalilastvayā
||299||कस्यचित्त्वथकालस्य राजंस्त्वं भूतले स्थितः ॥
यजनार्थं समानीतः समुद्रसलिलस्त्वया
sthāpito bhūmipṛṣṭhe tu maṃtrai saṃstaṃbhitastathā ||
mamopari tato yajñāḥ kṛtāḥ śatasahasraśaḥ
||300||स्थापितो भूमिपृष्ठे तु मंत्रै संस्तंभितस्तथा ॥
ममोपरि ततो यज्ञाः कृताः शतसहस्रशः
kriyamāṇaiśca yairdagdhā mama pṛṣṭhiḥ samaṃtataḥ ||
dahyato'pi mahārāja tena yajñāgninā tadā ||
prasādanānmaheśasya na me prāṇātyayo 'bhavat
||301||क्रियमाणैश्च यैर्दग्धा मम पृष्ठिः समंततः ॥
दह्यतोऽपि महाराज तेन यज्ञाग्निना तदा ॥
प्रसादनान्महेशस्य न मे प्राणात्ययो ऽभवत्
kevalaṃ jāyate dāho yathā pāpaṃ purā kṛtam ||
anubhūtaṃ ca tatsarvaṃ harakopādasaṃśayam
||302||केवलं जायते दाहो यथा पापं पुरा कृतम् ॥
अनुभूतं च तत्सर्वं हरकोपादसंशयम्
atha prāpte divaṃ caiva tvayi pārthivasattama ||
ekārṇave tu saṃjāte jalapūrṇe dharātale ||
saṃprāptaḥ plavamānastu tato'haṃ mānasaṃ saraḥ
||303||अथ प्राप्ते दिवं चैव त्वयि पार्थिवसत्तम ॥
एकार्णवे तु संजाते जलपूर्णे धरातले ॥
संप्राप्तः प्लवमानस्तु ततोऽहं मानसं सरः
ṣaḍpaṃcāśatpramāṇena kalpā mama ca saṃsthitāḥ ||
caturbhiraparairmokṣaḥ kūrmatvātsaṃbhaviṣyati
||304||षड्पंचाशत्प्रमाणेन कल्पा मम च संस्थिताः ॥
चतुर्भिरपरैर्मोक्षः कूर्मत्वात्संभविष्यति
etatte sarvamākhyātaṃ dīrghāyuṣṭvasya kāraṇam ||
haraprasādakaraṇādbahupuṣpārcanādvibhoḥ
||305||एतत्ते सर्वमाख्यातं दीर्घायुष्ट्वस्य कारणम् ॥
हरप्रसादकरणाद्बहुपुष्पार्चनाद्विभोः
kūrmatvaṃ ca yathā jātaṃ kāmadevasya kopataḥ ||
sa tvaṃ vada mahābhāga gṛhāyātasya kiṃ tava ||
karomi sāṃprataṃ kṛtyaṃ śatrorapi hṛdi sthitam
||306||कूर्मत्वं च यथा जातं कामदेवस्य कोपतः ॥
स त्वं वद महाभाग गृहायातस्य किं तव ॥
करोमि सांप्रतं कृत्यं शत्रोरपि हृदि स्थितम्
tvayā me suciraṃ kālaṃ dagdhā pṛṣṭhirmakhāgninā ||
adyāpi ca prapaśyāmi tāṃ jvalaṃtīmiva sthitām
||307||त्वया मे सुचिरं कालं दग्धा पृष्ठिर्मखाग्निना ॥
अद्यापि च प्रपश्यामि तां ज्वलंतीमिव स्थिताम्
etasmātkāraṇānnaṣṭastvāṃ dṛṣṭvāhaṃ mahīpate ||
kasmāttvaṃ na gataḥ svargaṃ vimāne'pi samāgate ||
etasmātkāraṇāddharmaṃ prakurvaṃti narādhipāḥ
||308||एतस्मात्कारणान्नष्टस्त्वां दृष्ट्वाहं महीपते ॥
कस्मात्त्वं न गतः स्वर्गं विमानेऽपि समागते ॥
एतस्मात्कारणाद्धर्मं प्रकुर्वंति नराधिपाः
indradyumna uvāca
svargasthāne ca lokānāṃ nityaṃ ca patanā dbhayam ||
tanna yāsyāmyahaṃ tatra yatiṣyāmi vimuktaye
||309||स्वर्गस्थाने च लोकानां नित्यं च पतना द्भयम् ॥
तन्न यास्याम्यहं तत्र यतिष्यामि विमुक्तये
sa tvaṃ karoṣi cetkṛtyaṃ gṛhāyātasya me makhe ||
ciraṃtanaṃ kathaya me yadyasti tava sauhṛdam
||310||स त्वं करोषि चेत्कृत्यं गृहायातस्य मे मखे ॥
चिरंतनं कथय मे यद्यस्ति तव सौहृदम्
kūrma uvāca
lomaśo nāma viprarṣiḥ sa matto'sti ciraṃtanaḥ ||
śrūyate sa mayā dṛṣṭo nadītīraṃ samāśritaḥ
||311||लोमशो नाम विप्रर्षिः स मत्तोऽस्ति चिरंतनः ॥
श्रूयते स मया दृष्टो नदीतीरं समाश्रितः
indradyumna uvāca
tadāgacchata gacchāmo yataḥ sarve drutaṃ svayam ||
pṛcchāmo bahukālasya jīvitasya ca kāraṇam
||312||तदागच्छत गच्छामो यतः सर्वे द्रुतं स्वयम् ॥
पृच्छामो बहुकालस्य जीवितस्य च कारणम्
atha te sahitāḥ pañca vyomamārgeṇa saṃsthitāḥ ||
atha te dadṛśustatra lomaśaṃ ca nirāśrayam
||313||अथ ते सहिताः पञ्च व्योममार्गेण संस्थिताः ॥
अथ ते ददृशुस्तत्र लोमशं च निराश्रयम्
svādhyāyanirataṃ dāṃtaṃ japahomaparāyaṇam ||
savya haste tṛṇaughena chāyārthaṃ vidhṛtena ca
||314||स्वाध्यायनिरतं दांतं जपहोमपरायणम् ॥
सव्य हस्ते तृणौघेन छायार्थं विधृतेन च
dadhataṃ cākṣamālāṃ ca dakṣiṇena kareṇa hi ||
te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā tasya pradakṣiṇām ||
upaviṣṭāstataḥ sarve svāgatenābhinanditāḥ
||315||दधतं चाक्षमालां च दक्षिणेन करेण हि ॥
ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा तस्य प्रदक्षिणाम् ॥
उपविष्टास्ततः सर्वे स्वागतेनाभिनन्दिताः
pṛṣṭāstena tataścaiva ke yūyaṃ kimihāgatāḥ ||
viśrabdhaṃ kathyatāṃ mahyaṃ yena sarvaṃ karomyaham
||316||पृष्टास्तेन ततश्चैव के यूयं किमिहागताः ॥
विश्रब्धं कथ्यतां मह्यं येन सर्वं करोम्यहम्
kūrma uvāca
mārkaṃḍo nāma viprarṣiḥ saptakalpasmaro hyayam ||
indradyumnena cānīto bhūbhujānena sanmune
||317||मार्कंडो नाम विप्रर्षिः सप्तकल्पस्मरो ह्ययम् ॥
इन्द्रद्युम्नेन चानीतो भूभुजानेन सन्मुने
bakasyāsya samīpe tu nāḍījaṃghasya dhīmataḥ ||
cirāyuriti vijñāya ātmanaścāyuruttamam ||
indradyumnasya vārtārthaṃ dviguṇāyuṣamātmanaḥ
||318||बकस्यास्य समीपे तु नाडीजंघस्य धीमतः ॥
चिरायुरिति विज्ञाय आत्मनश्चायुरुत्तमम् ॥
इन्द्रद्युम्नस्य वार्तार्थं द्विगुणायुषमात्मनः
atha tena na vijñāto yadā sa pṛthivīpatiḥ ||
tadā dvāvapi cāyātāvulūkasyāsya saṃnidhau
||319||अथ तेन न विज्ञातो यदा स पृथिवीपतिः ॥
तदा द्वावपि चायातावुलूकस्यास्य संनिधौ
dviguṇāstatpramāṇena kalpāścāsya mahātmanaḥ ||
vartaṃte naiva vijñāto nṛpo hyetena saddvija
||320||द्विगुणास्तत्प्रमाणेन कल्पाश्चास्य महात्मनः ॥
वर्तंते नैव विज्ञातो नृपो ह्येतेन सद्द्विज
tatastrayo'pi cānītā gṛdhrarājasya cāntikam
||321||ततस्त्रयोऽपि चानीता गृध्रराजस्य चान्तिकम्
ṣaṭpañcāśatpramāṇena kalpāścāsya mahātmanaḥ ||
vartante naiva vijñāto nṛpo hyetena saddvija
||322||षट्पञ्चाशत्प्रमाणेन कल्पाश्चास्य महात्मनः ॥
वर्तन्ते नैव विज्ञातो नृपो ह्येतेन सद्द्विज
catvāro'pi samānītā etenaiva mamāntikam ||
cirāyuṣaṃ ca māṃ jñātvā mitrabhāvena te dvija
||323||चत्वारोऽपि समानीता एतेनैव ममान्तिकम् ॥
चिरायुषं च मां ज्ञात्वा मित्रभावेन ते द्विज
mayāpyasau parijñāto dūrādeva samāgataḥ ||
indradyumno dhruvaṃ hyeṣa dagdhā pṛṣṭhiḥ purā mama
||324||मयाप्यसौ परिज्ञातो दूरादेव समागतः ॥
इन्द्रद्युम्नो ध्रुवं ह्येष दग्धा पृष्ठिः पुरा मम
yena yajñāgninā maṃtrai staṃbhayitvā kṣiteradhaḥ ||
tato'haṃ tadbhayānnaṣṭo gṛdhrādyaiśca nivāritaḥ
||325||येन यज्ञाग्निना मंत्रै स्तंभयित्वा क्षितेरधः ॥
ततोऽहं तद्भयान्नष्टो गृध्राद्यैश्च निवारितः
upālaṃbhaistu bahubhiḥ praṇayā jjalamāviśat ||
mayokto'tha sa bhūyo'pi nāhaṃ tava parāṅmukhaḥ
||326||उपालंभैस्तु बहुभिः प्रणया ज्जलमाविशत् ॥
मयोक्तोऽथ स भूयोऽपि नाहं तव पराङ्मुखः
indradyumnena me pṛṣṭhiryena dagdhā makhāgninā ||
etasminnantare svargāddevadūto mahāmanāḥ ||
vimānavaramārūḍhaḥ prāptaścāsya mahātmanaḥ
||327||इन्द्रद्युम्नेन मे पृष्ठिर्येन दग्धा मखाग्निना ॥
एतस्मिन्नन्तरे स्वर्गाद्देवदूतो महामनाः ॥
विमानवरमारूढः प्राप्तश्चास्य महात्मनः
kīrtilopācyutaḥ svargādayamāsīnmahīpatiḥ ||
tato vimānamāyātamuktamātre mayā divaḥ
||328||कीर्तिलोपाच्युतः स्वर्गादयमासीन्महीपतिः ॥
ततो विमानमायातमुक्तमात्रे मया दिवः
athāsau na gataḥ svargaṃ vinā'smābhirdvijottama ||
mārkaṃḍeyaṃ parityajya tiryagyonigataistribhiḥ
||329||अथासौ न गतः स्वर्गं विनाऽस्माभिर्द्विजोत्तम ॥
मार्कंडेयं परित्यज्य तिर्यग्योनिगतैस्त्रिभिः
pṛcchato'sya mayā proktamāyuṣyaṃ cātmanaḥ punaḥ ||
ṣaṇṇavatipramāṇena kalpā me jīvato gatāḥ
||330||पृच्छतोऽस्य मया प्रोक्तमायुष्यं चात्मनः पुनः ॥
षण्णवतिप्रमाणेन कल्पा मे जीवतो गताः
pṛṣṭo'haṃ pūrvamevātra saṃsthitastava pārśvataḥ ||
ciraṃtanatamo brūhi mayā tvaṃ tu niveditaḥ
||331||पृष्टोऽहं पूर्वमेवात्र संस्थितस्तव पार्श्वतः ॥
चिरंतनतमो ब्रूहि मया त्वं तु निवेदितः
etasmātkāraṇātprāptā vayaṃ sarve tavāṃtikam ||
tasmādyatpṛcchate bhūpa eṣa tvāṃ tatprakīrtaya
||332||एतस्मात्कारणात्प्राप्ता वयं सर्वे तवांतिकम् ॥
तस्माद्यत्पृच्छते भूप एष त्वां तत्प्रकीर्तय
bhartṛyajña uvāca
lomaśo'pyatha taṃ prāha viśrabdhaṃ pṛccha pārthiva ||
avaśyaṃ kathayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
||333||लोमशोऽप्यथ तं प्राह विश्रब्धं पृच्छ पार्थिव ॥
अवश्यं कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
iṃdradyumna uvāca
kasmāttvaṃ grīṣmakāle'pi madhyaṃ prāpte divākare ||
nivāsārthaṃ gṛhaṃ ramyaṃ kimarthaṃ na kariṣyasi
||334||कस्मात्त्वं ग्रीष्मकालेऽपि मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥
निवासार्थं गृहं रम्यं किमर्थं न करिष्यसि
lomaśa uvāca
kasyārthe kriyate gehamanityaṃ jīvitaṃ yataḥ ||
yadi syācchāśvato dehastadarthaṃ kriyate ca tat
||335||कस्यार्थे क्रियते गेहमनित्यं जीवितं यतः ॥
यदि स्याच्छाश्वतो देहस्तदर्थं क्रियते च तत्
indradyumna uvāca
sarveṣāmeva lokānāṃ cirāyuḥ śrūyate bhavān ||
tenāhamapi saṃprāpto bhavaddarśanakāmyayā
||336||सर्वेषामेव लोकानां चिरायुः श्रूयते भवान् ॥
तेनाहमपि संप्राप्तो भवद्दर्शनकाम्यया
lomaśa uvāca
kalpe kalpe tu saṃprāpte romakaṃ mama naśyati ||
abhāve sarvaromṇāṃ ca tato nāśo bhaviṣyati
||337||कल्पे कल्पे तु संप्राप्ते रोमकं मम नश्यति ॥
अभावे सर्वरोम्णां च ततो नाशो भविष्यति
paśya tvaṃ maccharīre'sminprakāśaṃ romavarjitam ||
na karomi gṛhaṃ tena kāraṇena mahāmate
||338||पश्य त्वं मच्छरीरेऽस्मिन्प्रकाशं रोमवर्जितम् ॥
न करोमि गृहं तेन कारणेन महामते
indradyumna uvāca
kiṃ tvayā vihitaṃ karma yenedṛgjīvitaṃ sthitam ||
kiṃ dānasyaprabhāvo'yaṃ tapaso niyamasya vā
||339||किं त्वया विहितं कर्म येनेदृग्जीवितं स्थितम् ॥
किं दानस्यप्रभावोऽयं तपसो नियमस्य वा
lomaśa uvāca
ahamāsaṃ purā śūdro daridreṇa pariplutaḥ ||
bhramāmi medinīpṛṣṭha udarasya kṛte sadā
||34||अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रेण परिप्लुतः ॥
भ्रमामि मेदिनीपृष्ठ उदरस्य कृते सदा
karmayogena mahatā saṃprāpto hāṭakeśvaram ||
kṣutkṣāmastu pipāsārto yatraitalliṃgamuttamam ||
avadhūtaṃ tato liṃgaṃ mayā dṛṣṭvā svayaṃbhu tat
||341||कर्मयोगेन महता संप्राप्तो हाटकेश्वरम् ॥
क्षुत्क्षामस्तु पिपासार्तो यत्रैतल्लिंगमुत्तमम् ॥
अवधूतं ततो लिंगं मया दृष्ट्वा स्वयंभु तत्
snāpitaṃ toyamādāya śītametatsunirmalam ||
tatastu kamalairetairmayā pūjā vinirmitā
||342||स्नापितं तोयमादाय शीतमेतत्सुनिर्मलम् ॥
ततस्तु कमलैरेतैर्मया पूजा विनिर्मिता
atha pūjāṃ vinirvartya yāvanmārgasamāśritaḥ ||
kṣu tkṣāmakaṇṭhasya tataḥ prāṇā naṣṭāstadā mama
||343||अथ पूजां विनिर्वर्त्य यावन्मार्गसमाश्रितः ॥
क्षु त्क्षामकण्ठस्य ततः प्राणा नष्टास्तदा मम
athāhaṃ brāhmaṇagṛhe jāto jātismarastataḥ ||
sarvaṃ smarāmi bhūpāla devadevasyapūjanāt
||344||अथाहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरस्ततः ॥
सर्वं स्मरामि भूपाल देवदेवस्यपूजनात्
tato mūkatvamāpanno naiva jalpāmi kiṃcana ||
īśāna iti me nāma pitā cakre praharṣitaḥ
||345||ततो मूकत्वमापन्नो नैव जल्पामि किंचन ॥
ईशान इति मे नाम पिता चक्रे प्रहर्षितः
īśānena yato dattaḥ pūrvamārādhitena ca ||
vairāgyaṃ paramaṃ prāpto iṣṭvā saṃsārasaṃsthitim
||346||ईशानेन यतो दत्तः पूर्वमाराधितेन च ॥
वैराग्यं परमं प्राप्तो इष्ट्वा संसारसंस्थितिम्
pitā me bahuvātsalyādbheṣajāni prayojayet ||
vācārthaṃ maṃtravādāṃśca tathā caivopayācitam ||
brāhmaṇānpṛcchate nityaṃ divārātrimataṃdritaḥ
||347||पिता मे बहुवात्सल्याद्भेषजानि प्रयोजयेत् ॥
वाचार्थं मंत्रवादांश्च तथा चैवोपयाचितम् ॥
ब्राह्मणान्पृच्छते नित्यं दिवारात्रिमतंद्रितः
tato me jāyate hāsyaṃ nijacitte narādhipa ||
dṛṣṭvā saṃsārasaṃsaktiṃ piturmātuśca bhūriśaḥ
||348||ततो मे जायते हास्यं निजचित्ते नराधिप ॥
दृष्ट्वा संसारसंसक्तिं पितुर्मातुश्च भूरिशः
tataśca yauvanaṃ prāptaḥ krameṇa nṛpasattama ||
yadā tadā niśi tyaktvā tāvubhau cātra saṃgataḥ
||349||ततश्च यौवनं प्राप्तः क्रमेण नृपसत्तम ॥
यदा तदा निशि त्यक्त्वा तावुभौ चात्र संगतः
tato hṛṣṭamanā nityaṃ pūjayāmi samāhitaḥ ||
īśānaṃ parayā bhaktyā saṃsnāpya salilena ca
||35||ततो हृष्टमना नित्यं पूजयामि समाहितः ॥
ईशानं परया भक्त्या संस्नाप्य सलिलेन च
brāhmaṇītīrthajātena trikālaṃ nṛpasattama ||
śiloṃchavṛttimāsādya prāṇayātrāṃ samācaran ||
nīvārairbadaraiḥ śākaiścirbhaṭaiḥ phalapatrakaiḥ
||351||ब्राह्मणीतीर्थजातेन त्रिकालं नृपसत्तम ॥
शिलोंछवृत्तिमासाद्य प्राणयात्रां समाचरन् ॥
नीवारैर्बदरैः शाकैश्चिर्भटैः फलपत्रकैः
tato me bhagavānrudraḥ sarvadeveśvaro haraḥ ||
abravīddarśanaṃ gatvā meghagambhīrayā girā
||352||ततो मे भगवान्रुद्रः सर्वदेवेश्वरो हरः ॥
अब्रवीद्दर्शनं गत्वा मेघगम्भीरया गिरा
parituṣṭo'smi te vatsa varaṃ varaya suvate ||
adeyamapi dāsyāmi yadyapi syātsudurlabham
||353||परितुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुवते ॥
अदेयमपि दास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
tatastaṃ praṇipatyoccaiḥ stutvā vākyaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
mayā proktaṃ kuru vibho jarāmaraṇa varjitam
||354||ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः स्तुत्वा वाक्यैः पृथग्विधैः ॥
मया प्रोक्तं कुरु विभो जरामरण वर्जितम्
śrībhagavānuvāca
amaratvaṃ yato nāsti martyaloke'tra karhicit ||
maryādāṃ kuru tasmāttvaṃ jīvitasya svakasya vai
||355||अमरत्वं यतो नास्ति मर्त्यलोकेऽत्र कर्हिचित् ॥
मर्यादां कुरु तस्मात्त्वं जीवितस्य स्वकस्य वै
tato me bhagavānuktaḥ kalpāṃte samupasthite ||
romṇa ekasya me nāśo jāyatāṃ tridaśeśvara
||356||ततो मे भगवानुक्तः कल्पांते समुपस्थिते ॥
रोम्ण एकस्य मे नाशो जायतां त्रिदशेश्वर
yadā ca sarvaromṇāṃ me vināśaḥ saṃprajāyate ||
tadā mama gaṇatvaṃ ca jāyatāṃ tāvakaṃ vibho
||357||यदा च सर्वरोम्णां मे विनाशः संप्रजायते ॥
तदा मम गणत्वं च जायतां तावकं विभो
evaṃ bhaviṣyatītyuktaṃ paraṃ liṃga sadā mama ||
snāpyaṃ jalena caitena brāhmaṇīsaṃbhavena ca
||398||एवं भविष्यतीत्युक्तं परं लिंग सदा मम ॥
स्नाप्यं जलेन चैतेन ब्राह्मणीसंभवेन च
brahmādyaiḥ pūjanīya ca trikālaṃ dvijasattama ||
mamakaivāsaraṃ yāvattava cāyurbhaviṣyati
||359||ब्रह्माद्यैः पूजनीय च त्रिकालं द्विजसत्तम ॥
ममकैवासरं यावत्तव चायुर्भविष्यति
anyo'pi yo naro bhaktyā pūjayiṣyati māmiha ||
snāpayiṣyati sadbhaktyā vipāpmā sa bhaviṣyati
||360||अन्योऽपि यो नरो भक्त्या पूजयिष्यति मामिह ॥
स्नापयिष्यति सद्भक्त्या विपाप्मा स भविष्यति
nāpamṛtyurbhavettasya kadāciddvijasattama ||
sakṛtsaṃpūjite 'pyevaṃ brahmādyairmatkalevare
||361||नापमृत्युर्भवेत्तस्य कदाचिद्द्विजसत्तम ॥
सकृत्संपूजिते ऽप्येवं ब्रह्माद्यैर्मत्कलेवरे
sakṛtpibati yastoyaṃ brahmatīrthasamudbhavam ||
sarvapāpaviśuddhātmā tatkṣaṇājjāyate hi saḥ
||362||सकृत्पिबति यस्तोयं ब्रह्मतीर्थसमुद्भवम् ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा तत्क्षणाज्जायते हि सः
evamuktvātha deveśastataścādarśanaṃ gataḥ
||363||एवमुक्त्वाथ देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः
ahaṃ tu saṃsthitaścātra tataḥ prabhṛti pārthiva ||
pūjayānaśca sadbhaktyā liṃgametatsadaiva hi
||364||अहं तु संस्थितश्चात्र ततः प्रभृति पार्थिव ॥
पूजयानश्च सद्भक्त्या लिंगमेतत्सदैव हि
etasmātkāraṇājjātaṃ mamāyurativistṛtam ||
śaṃkarasya prasādena nānyadastīha kāraṇam
||365||एतस्मात्कारणाज्जातं ममायुरतिविस्तृतम् ॥
शंकरस्य प्रसादेन नान्यदस्तीह कारणम्
indradyumna uvāca
ahamapyarcayiṣyāmi liṃgameta ttvayā saha ||
nānyatra vā gamiṣyāmi mamaivaṃ hṛdi niścayaḥ
||366||अहमप्यर्चयिष्यामि लिंगमेत त्त्वया सह ॥
नान्यत्र वा गमिष्यामि ममैवं हृदि निश्चयः
lomaśa uvāca
evaṃ kuru mahābhāga tvamavāpsyasi vāṃchitam ||
harabhaktasya lokasya vāṃchitaṃ nāsti dularbham
||367||एवं कुरु महाभाग त्वमवाप्स्यसि वांछितम् ॥
हरभक्तस्य लोकस्य वांछितं नास्ति दुलर्भम्
nāḍījaṃgho gṛhaṃ yātu mārkaṃḍagṛdhakauśikāḥ ||
kacchapena samāyuktastvaṃ hi tiṣṭha mamā śrame
||368||नाडीजंघो गृहं यातु मार्कंडगृधकौशिकाः ॥
कच्छपेन समायुक्तस्त्वं हि तिष्ठ ममा श्रमे
tataḥ procuśca te sarve na vayaṃ tu nareśvara ||
tvāṃ vinā saṃprayāsyāmo bhūya eva nijālayam |
liṃgamārādhayiṣyāmo yadetadbhavatā rcitam
||369||ततः प्रोचुश्च ते सर्वे न वयं तु नरेश्वर ॥
त्वां विना संप्रयास्यामो भूय एव निजालयम् ।
लिंगमाराधयिष्यामो यदेतद्भवता र्चितम्
evamuktvā tu te sarve lomaśasya varāśrame ||
tasthuḥ saṃpūjayāmāsustrikālaṃ liṃgameva tat
||370||एवमुक्त्वा तु ते सर्वे लोमशस्य वराश्रमे ॥
तस्थुः संपूजयामासुस्त्रिकालं लिंगमेव तत्
saṃsnāpya brāhmaṇītoyaiḥ padmā dyaiḥ pūjayaṃti ca
||371||संस्नाप्य ब्राह्मणीतोयैः पद्मा द्यैः पूजयंति च
kasyacittvatha kālasya nārado munisattamaḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena saṃprāptastatra yatra te
||372||कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन संप्राप्तस्तत्र यत्र ते
atha ? nāradaṃ dṛṣṭvā kṛtvā caivārhaṇakriyām ||
viśrāṃtaṃ ca tato jñātvā papracchurvinayānvitāḥ
||373||अथ ? नारदं दृष्ट्वा कृत्वा चैवार्हणक्रियाम् ॥
विश्रांतं च ततो ज्ञात्वा पप्रच्छुर्विनयान्विताः
śāpabhraṣṭā vayaṃ sarve yataḥ saṃvartadarśanāt ||
bakādyāścaiva catvāraḥ kūrmāṃtāśca mahāmune
||374||शापभ्रष्टा वयं सर्वे यतः संवर्तदर्शनात् ॥
बकाद्याश्चैव चत्वारः कूर्मांताश्च महामुने
na sa vijñāyate kvāpi kasminsthāne vyavasthitaḥ ||
kiṃrūpaḥ kiṃpramāṇaśca kimācāraḥ kva saṃsthitaḥ
||375||न स विज्ञायते क्वापि कस्मिन्स्थाने व्यवस्थितः ॥
किंरूपः किंप्रमाणश्च किमाचारः क्व संस्थितः
sa tvaṃ yadi vijānāsi yatra taṃ saṃsthitaṃ munim ||
tadvadasva mahābhāga na kiṃcitte'styagocaram
||376||स त्वं यदि विजानासि यत्र तं संस्थितं मुनिम् ॥
तद्वदस्व महाभाग न किंचित्तेऽस्त्यगोचरम्
śrīnārada uvāca
ahaṃ jānāmi taṃ samyaksaṃvartaṃ munisattamam ||
guptācāreṇa tiṣṭhaṃtaṃ nānyo vetti kathaṃcanam
||377||अहं जानामि तं सम्यक्संवर्तं मुनिसत्तमम् ॥
गुप्ताचारेण तिष्ठंतं नान्यो वेत्ति कथंचनम्
vārāṇāsyāṃ sthito nityaṃ so'vadhūto mahāmuniḥ ||
vivastro maladigdhāṃgaḥ sadāraṇyaṃ samāśritaḥ
||378||वाराणास्यां स्थितो नित्यं सोऽवधूतो महामुनिः ॥
विवस्त्रो मलदिग्धांगः सदारण्यं समाश्रितः
bhikṣārthaṃ kutape kāle samāgacchati tāṃ purīm ||
pāṇipātrakṛtāhāro gṛhaiḥ kaiścitsadaiva hi
||379||भिक्षार्थं कुतपे काले समागच्छति तां पुरीम् ॥
पाणिपात्रकृताहारो गृहैः कैश्चित्सदैव हि
bhūyopi yāti sāyāhne kiṃcideva vanāṃtaram ||
tasyāṃ puryāṃ tathārūpāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
||380||भूयोपि याति सायाह्ने किंचिदेव वनांतरम् ॥
तस्यां पुर्यां तथारूपाः शतशोऽथ सहस्रशः
tiṣṭhaṃti tāpasaśreṣṭhāstasya vakṣyāmi lakṣaṇam ||
bhavadbhiḥ sa yathā jñeyo mama vākyādasaṃśayam
||381||तिष्ठंति तापसश्रेष्ठास्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
भवद्भिः स यथा ज्ञेयो मम वाक्यादसंशयम्
vārāṇasyāḥ pratolyāṃ ca sthāpanīyaṃ suyatnataḥ ḥ|
kuṇapaṃ caiva guptaṃ ca yathā no vetti kaścana
||382||वाराणस्याः प्रतोल्यां च स्थापनीयं सुयत्नतः ः।
कुणपं चैव गुप्तं च यथा नो वेत्ति कश्चन
yāsyaṃti tāpasāḥ sarve tamatikramya bhūriśaḥ ||
saṃvarto divyadṛṣṭistu śalyaṃ nātikramiṣyati
||383||यास्यंति तापसाः सर्वे तमतिक्रम्य भूरिशः ॥
संवर्तो दिव्यदृष्टिस्तु शल्यं नातिक्रमिष्यति
nivartanaṃ tu yaścakre bhūbhāgātkuṇapāśrayāt ||
sa saṃvartaḥ parijñeyaḥ praṣṭavyaśca tataḥ param
||384||निवर्तनं तु यश्चक्रे भूभागात्कुणपाश्रयात् ॥
स संवर्तः परिज्ञेयः प्रष्टव्यश्च ततः परम्
yadi pṛcchati kenāhaṃ bhavatāṃ saṃniveditaḥ ||
nāradena tato vācyaṃ sa tvāṃ jānāti vai sadā
||385||यदि पृच्छति केनाहं भवतां संनिवेदितः ॥
नारदेन ततो वाच्यं स त्वां जानाति वै सदा
yadi pṛcchati bhūyaḥ sa nāradaḥ kva sa tiṣṭhati
||386||यदि पृच्छति भूयः स नारदः क्व स तिष्ठति
tato vācyo nivedya tvāṃ pratiṣṭo havyavāhanam
||387||ततो वाच्यो निवेद्य त्वां प्रतिष्टो हव्यवाहनम्
tacchrutvā nāradavacaḥ sarve vai lomaśādayaḥ ||
vārāṇasīṃ purīṃ prāptāstasya darśanalālasāḥ
||388||तच्छ्रुत्वा नारदवचः सर्वे वै लोमशादयः ॥
वाराणसीं पुरीं प्राप्तास्तस्य दर्शनलालसाः
pratolyāṃ kuṇapaṃ sthāpya guptaṃ lokairalakṣitam ||
svayaṃ caiva sthitā dūraṃ prekṣamāṇāḥ prayatnataḥ
||389||प्रतोल्यां कुणपं स्थाप्य गुप्तं लोकैरलक्षितम् ॥
स्वयं चैव स्थिता दूरं प्रेक्षमाणाः प्रयत्नतः
tatastu kutape kāle saṃvartastu samāgataḥ ||
yādṛgrūpaḥ purā prokto nāradena mahātmanā
||390||ततस्तु कुतपे काले संवर्तस्तु समागतः ॥
यादृग्रूपः पुरा प्रोक्तो नारदेन महात्मना
sa dṛṣṭvā kuṇapaṃ tatra divyadṛṣṭyā mahāmuniḥ ||
nivṛttaḥ kṣutpipāsārto naiva śalyamalaṃghayat
||391||स दृष्ट्वा कुणपं तत्र दिव्यदृष्ट्या महामुनिः ॥
निवृत्तः क्षुत्पिपासार्तो नैव शल्यमलंघयत्
atha te taṃ samuddiśya pṛṣṭhato'nuyayustadā ||
tiṣṭhatiṣṭheti jalpaṃtaḥ prasādaḥ kriyatāmiti |
so'pi nirbhartsayannetānnivartadhvamiti bruvan ||
mā gacchata matsamīpamiti procya palāyitam
||393||अथ ते तं समुद्दिश्य पृष्ठतोऽनुययुस्तदा ॥
तिष्ठतिष्ठेति जल्पंतः प्रसादः क्रियतामिति ।
सोऽपि निर्भर्त्सयन्नेतान्निवर्तध्वमिति ब्रुवन् ॥
मा गच्छत मत्समीपमिति प्रोच्य पलायितम्
atha dūrataraṃ gatvā sa provāca kṣudhānvitaḥ
||394||अथ दूरतरं गत्वा स प्रोवाच क्षुधान्वितः
kenādiṣṭo'smi yuṣmākaṃ sa śīghraṃ me nivedyatām ||
śāpāgnau yena taṃ pāpaṃ bhasmasātprakaromyaham
||395||केनादिष्टोऽस्मि युष्माकं स शीघ्रं मे निवेद्यताम् ॥
शापाग्नौ येन तं पापं भस्मसात्प्रकरोम्यहम्
ta ūcuḥ
nāradena samākhyāto bhavānatra sthito hi naḥ ||
kathayitvā tato vahnau saṃpraviṣṭaḥ sa tatkṣaṇāt
||396||नारदेन समाख्यातो भवानत्र स्थितो हि नः ॥
कथयित्वा ततो वह्नौ संप्रविष्टः स तत्क्षणात्
saṃvarta uvāca
ahaṃ tadeva kartā ca tasya duṣṭasya sāṃpratam ||
nirdiṣṭo yena yuṣmākaṃ guptācāraṃ samāśritaḥ
||397||अहं तदेव कर्ता च तस्य दुष्टस्य सांप्रतम् ॥
निर्दिष्टो येन युष्माकं गुप्ताचारं समाश्रितः
ta ūcuḥ. ||
bhagavannāradenoktastvamasmākaṃ mahāmune ||
cirādanveṣyamāṇānāṃ nānyastvāṃ vetti kaścana
||398||त ऊचुः. ॥
भगवन्नारदेनोक्तस्त्वमस्माकं महामुने ॥
चिरादन्वेष्यमाणानां नान्यस्त्वां वेत्ति कश्चन
tāvannivedya cāsmākaṃ praviṣṭo havyavāhanam ||
tatkṣaṇādeva vipreṃdra na vidmastatra kāraṇam
||399||तावन्निवेद्य चास्माकं प्रविष्टो हव्यवाहनम् ॥
तत्क्षणादेव विप्रेंद्र न विद्मस्तत्र कारणम्
saṃvarta uvāca
ahamapyatisaṃkruddhaḥ śāpātkartuṃ samudyataḥ
||40||अहमप्यतिसंक्रुद्धः शापात्कर्तुं समुद्यतः
etadevahi tasmācca svayameva kṛtaṃ ca yat ||
0 tasmādvadatha me śīghraṃ kasmādyūyaṃ samāgatāḥ
||401||एतदेवहि तस्माच्च स्वयमेव कृतं च यत् ॥
० तस्माद्वदथ मे शीघ्रं कस्माद्यूयं समागताः
ciraṃ sthāsyāmi nātrāhaṃ bhramiṣyāmi purīṃ prati ||
prāṇayātrākṛte bhikṣāṃ kariṣyāmi svayaṃ yataḥ
||402||चिरं स्थास्यामि नात्राहं भ्रमिष्यामि पुरीं प्रति ॥
प्राणयात्राकृते भिक्षां करिष्यामि स्वयं यतः
viśalyaḥ kriyatāṃ mārgaḥ kuṇapaṃ hriyatāṃ ca yat ||
nocecchāpaṃ pradāsyāmi yadyevaṃ na kariṣyatha
||403||विशल्यः क्रियतां मार्गः कुणपं ह्रियतां च यत् ॥
नोचेच्छापं प्रदास्यामि यद्येवं न करिष्यथ
tathāhaṃ naiva vaktavyaḥ kasyaciccātra saṃsthitaḥ |
anveṣayati māṃ nityaṃ maruttaḥ pṛthivīpatiḥ
||404||तथाहं नैव वक्तव्यः कस्यचिच्चात्र संस्थितः ।
अन्वेषयति मां नित्यं मरुत्तः पृथिवीपतिः
yajñārthaṃ naiva taṃ bhūpaṃ yājayiṣye kathaṃcana ||
dhiṣaṇena parityakto guruṇā sa mahīpatiḥ
||405||यज्ञार्थं नैव तं भूपं याजयिष्ये कथंचन ॥
धिषणेन परित्यक्तो गुरुणा स महीपतिः
guruputraṃ ca māṃ jñātvā tato'nveṣayate hi mām
||406||गुरुपुत्रं च मां ज्ञात्वा ततोऽन्वेषयते हि माम्
ta ūcuḥ
śāpabhraṣṭā vayaṃ sarve catvāro'pi bakādayaḥ ||
pakṣitvaṃ caiva saṃprāptā brahmaśāpena sanmune
||407||शापभ्रष्टा वयं सर्वे चत्वारोऽपि बकादयः ॥
पक्षित्वं चैव संप्राप्ता ब्रह्मशापेन सन्मुने
maheśvaragaṇāścaiva vayaṃ trailokyavaṃditāḥ ||
tiryagyoniṃ samānītā vairāgyaṃ paramaṃ gatāḥ
||408||महेश्वरगणाश्चैव वयं त्रैलोक्यवंदिताः ॥
तिर्यग्योनिं समानीता वैराग्यं परमं गताः
śāpāṃtastu samādiṣṭastairvipraiḥ strīsamu dbhavaḥ |
tavopadeśatastena bakādyāḥ śaraṇaṃ gatāḥ
||409||शापांतस्तु समादिष्टस्तैर्विप्रैः स्त्रीसमु द्भवः ।
तवोपदेशतस्तेन बकाद्याः शरणं गताः
tasmāttrāhi mahābhāga pakṣitvātsāṃprataṃ vibho
||410||तस्मात्त्राहि महाभाग पक्षित्वात्सांप्रतं विभो
nirviṇṇāścirakālaṃ ca pakṣitvasya niṣevaṇāt ||
etacca kāraṇaṃ nānyattava saṃgasamudbhavam
||413||निर्विण्णाश्चिरकालं च पक्षित्वस्य निषेवणात् ॥
एतच्च कारणं नान्यत्तव संगसमुद्भवम्
saṃvarta uvāca
yadyevaṃ gamyatāṃ śīghraṃ camatkārapuraṃ prati ||
bhartṛ yajñaḥ sthito'pyatra sarvasaṃdehahārakaḥ
||412||यद्येवं गम्यतां शीघ्रं चमत्कारपुरं प्रति ॥
भर्तृ यज्ञः स्थितोऽप्यत्र सर्वसंदेहहारकः
sa vai dāsyati sarveṣāmupadeśaṃ suśobhanam ||
tena prāpsyatha saṃdehaṃ pūrvīyaṃ ca yathāsthitam
||413||स वै दास्यति सर्वेषामुपदेशं सुशोभनम् ॥
तेन प्राप्स्यथ संदेहं पूर्वीयं च यथास्थितम्
sa pūrvaṃ yājñavalkyo'bhūtsarvaśāstrārthapāragaḥ ||
tato bhavāṃtare'nyasminkātyāyana iti smṛtaḥ
||414||स पूर्वं याज्ञवल्क्योऽभूत्सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥
ततो भवांतरेऽन्यस्मिन्कात्यायन इति स्मृतः
tato dehāṃtaraṃ prāpya khyāto vararucirdvijaḥ ||
tato dehāṃtare'nyasminveśyāputro babhūva ha
||415||ततो देहांतरं प्राप्य ख्यातो वररुचिर्द्विजः ॥
ततो देहांतरेऽन्यस्मिन्वेश्यापुत्रो बभूव ह
ārādhitā brahmasutā devī vāgrūpiṇī sadā ||
na ca tuṣṭā svayaṃ devī kāraṇaṃ vīkṣya kiṃcana
||416||आराधिता ब्रह्मसुता देवी वाग्रूपिणी सदा ॥
न च तुष्टा स्वयं देवी कारणं वीक्ष्य किंचन
brāhmaṇena prajātastu dehāṃtaṃ prāpya kiṃcana ||
tasya vaktraṃ samāpannā svayameva sarasvatī
||417||ब्राह्मणेन प्रजातस्तु देहांतं प्राप्य किंचन ॥
तस्य वक्त्रं समापन्ना स्वयमेव सरस्वती
pūrvamārādhitā nityaṃ na sā tyajati karhicit ||
tasyāścaryamabhūccānyadyajñe veśyāsutasya hi
||419||पूर्वमाराधिता नित्यं न सा त्यजति कर्हिचित् ॥
तस्याश्चर्यमभूच्चान्यद्यज्ञे वेश्यासुतस्य हि
brahmasūtraṃ samabhyeti skaṃdhe niryāti gacchati
||419||ब्रह्मसूत्रं समभ्येति स्कंधे निर्याति गच्छति
pūrveṣāmeva lokānāṃ yajñakarmasu saṃsthitān ||
sa saṃdehānharatyeva yathā nānyo'tra kaścana
||420||पूर्वेषामेव लोकानां यज्ञकर्मसु संस्थितान् ॥
स संदेहान्हरत्येव यथा नान्योऽत्र कश्चन
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā praṇipatya muhurmuhuḥ ||
gatāste kuṇapaṃ yatra saṃvartena praṇoditāḥ
||421||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥
गतास्ते कुणपं यत्र संवर्तेन प्रणोदिताः
taccākṛṣya tataḥ sarve camatkārapuraṃ gatāḥ ||
vāstusthānapade tīrthe taṃ dṛṣṭvā tatra saṃsthitam
||422||तच्चाकृष्य ततः सर्वे चमत्कारपुरं गताः ॥
वास्तुस्थानपदे तीर्थे तं दृष्ट्वा तत्र संस्थितम्
praṇipatya tataḥ procuḥ sarve vinayasaṃsthitāḥ ||
brahmaśāpena nirdagdhā vayaṃ catvāra eva hi
||423||प्रणिपत्य ततः प्रोचुः सर्वे विनयसंस्थिताः ॥
ब्रह्मशापेन निर्दग्धा वयं चत्वार एव हि
pakṣitvaṃ samanuprāptāstrayaḥ kūrmatvamanyakaḥ ||
ya ete ca trayo'smākaṃ sthitāḥ pārśve mahattarāḥ
||424||पक्षित्वं समनुप्राप्तास्त्रयः कूर्मत्वमन्यकः ॥
य एते च त्रयोऽस्माकं स्थिताः पार्श्वे महत्तराः
mārkaṃḍaḥ kathito hyeṣa iṃdradyumnastathā paraḥ ||
tṛtīyo lomaśo nāma vikhyātaḥ sumahātapāḥ
||425||मार्कंडः कथितो ह्येष इंद्रद्युम्नस्तथा परः ॥
तृतीयो लोमशो नाम विख्यातः सुमहातपाः
jīvitavyasya nirviṇṇāstraya eva ca sāṃpratam ||
upadeśapradānena prasādaṃ kartumarhasi
||426||जीवितव्यस्य निर्विण्णास्त्रय एव च सांप्रतम् ॥
उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि
sūta uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā bhartṛyajño mahāmuniḥ ||
abravītsuciraṃ dhyātvā jñātvā divyena cakṣuṣā
||427||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भर्तृयज्ञो महामुनिः ॥
अब्रवीत्सुचिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा
yūyaṃ saptaiva liṃgāni sthāpayadhvaṃ samāgatāḥ ||
hāṭakeśvaraje kṣetre. nāmnā caivāṃtike nibhoḥ
||428||यूयं सप्तैव लिंगानि स्थापयध्वं समागताः ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे. नाम्ना चैवांतिके निभोः
tato dānāni saptaiva teṣāmagre prayacchata ||
kulaparvatasaṃjñāni sarvapāpaharāṇi ca
||429||ततो दानानि सप्तैव तेषामग्रे प्रयच्छत ॥
कुलपर्वतसंज्ञानि सर्वपापहराणि च
tataḥ prāpsyatha cābhīṣṭaṃ vapurdivyaṃ manoramam ||
gaṇatvaṃ devadevasya trine trasya mahātmanaḥ
||430||ततः प्राप्स्यथ चाभीष्टं वपुर्दिव्यं मनोरमम् ॥
गणत्वं देवदेवस्य त्रिने त्रस्य महात्मनः
ta ūcuḥ
prakīrtaya vibho dānaṃ teṣāṃ yacchāmahe yathā ||
pramāṇaṃ ca vidhānaṃ ca vistareṇa mahāmune
||431||प्रकीर्तय विभो दानं तेषां यच्छामहे यथा ॥
प्रमाणं च विधानं च विस्तरेण महामुने
bhartṛyajña uvāca
deyo hemamayo meruḥ kailāso rajatodbhavaḥ ||
kārppāsena himādristu guḍajo gaṃdhamādanaḥ
||432||देयो हेममयो मेरुः कैलासो रजतोद्भवः ॥
कार्प्पासेन हिमाद्रिस्तु गुडजो गंधमादनः
suvelastu tilairdeyo viṃdhyaḥ śarkarayā tathā ||
lavaṇena tathā śṛṃgī yathoktavidhinā tataḥ
||433||सुवेलस्तु तिलैर्देयो विंध्यः शर्करया तथा ॥
लवणेन तथा शृंगी यथोक्तविधिना ततः
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃsthāpya vidhipūrvakam ||
saptaliṃgāni taiḥ paścātpradattāḥ kulaparvatāḥ
||434||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संस्थाप्य विधिपूर्वकम् ॥
सप्तलिंगानि तैः पश्चात्प्रदत्ताः कुलपर्वताः
iṃdradyumneśvarasyāgre iṃdradyumnaḥ pratāpavān ||
meruṃ hemamayaṃ kṛtvā bhartṛyajñamate sthitaḥ
||435||इंद्रद्युम्नेश्वरस्याग्रे इंद्रद्युम्नः प्रतापवान् ॥
मेरुं हेममयं कृत्वा भर्तृयज्ञमते स्थितः
mārkaṃḍeśvaradevasya mārkaṃḍena ca dhīmatā ||
kailāso rājato datto bhaktipūrvaṃ dvijottamāḥ
||436||मार्कंडेश्वरदेवस्य मार्कंडेन च धीमता ॥
कैलासो राजतो दत्तो भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः
kārpāso himavāndattaḥ pālakena dvijātaye ||
gaṃdhamādanasaṃjñastu pradatto guḍajaḥ puraḥ
||437||कार्पासो हिमवान्दत्तः पालकेन द्विजातये ॥
गंधमादनसंज्ञस्तु प्रदत्तो गुडजः पुरः
ghaṃṭakeśvaradevasya ghaṃṭakena dvijottamāḥ ||
kacchapena tu saṃdattaḥ suvelaḥ parvatottamaḥ
||438||घंटकेश्वरदेवस्य घंटकेन द्विजोत्तमाः ॥
कच्छपेन तु संदत्तः सुवेलः पर्वतोत्तमः
kacchapeśvaradevasya purastilamayastathā ||
śārkarastu tadā śailaḥ pradatto bhaktipūrvakam
||439||कच्छपेश्वरदेवस्य पुरस्तिलमयस्तथा ॥
शार्करस्तु तदा शैलः प्रदत्तो भक्तिपूर्वकम्
śaila īśānasaṃjñena nijadevasya cā'grataḥ ||
vānareśvara devasya purato dvijasattamāḥ
||440||शैल ईशानसंज्ञेन निजदेवस्य चाऽग्रतः ॥
वानरेश्वर देवस्य पुरतो द्विजसत्तमाः
gṛdhreṇātha pradattastu lavaṇākhyo mahāgiriḥ ||
śṛṃgī nāma mahābhāgaḥ śraddhāpūtena cetasā
||441||गृध्रेणाथ प्रदत्तस्तु लवणाख्यो महागिरिः ॥
शृंगी नाम महाभागः श्रद्धापूतेन चेतसा
tatrāścaryamabhūdviprā dattamātrairnagottamaiḥ ||
pakṣitvaṃ nirgataṃ teṣāṃ kūrmatvamitarasya ca
||442||तत्राश्चर्यमभूद्विप्रा दत्तमात्रैर्नगोत्तमैः ॥
पक्षित्वं निर्गतं तेषां कूर्मत्वमितरस्य च
etasminneva kāle tu sarve te tatprabhāvataḥ ||
divyamālyāṃbaradharā divyagaṃdhānulepanāḥ ||
saṃjātā brāhmaṇaśreṣṭhā ye ca tatsaṃmukhe sthitāḥ
||443||एतस्मिन्नेव काले तु सर्वे ते तत्प्रभावतः ॥
दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः ॥
संजाता ब्राह्मणश्रेष्ठा ये च तत्संमुखे स्थिताः
vimānāni ca sarveṣāṃ samāyātāni tatkṣaṇāt |
1 bhartṛyajñamanuprāpya praṇipatya ca tāndvijān ||
kailāsaṃ parvataṃ prāptā vimānavaramāśritāḥ
||444||विमानानि च सर्वेषां समायातानि तत्क्षणात् ।
१ भर्तृयज्ञमनुप्राप्य प्रणिपत्य च तान्द्विजान् ॥
कैलासं पर्वतं प्राप्ता विमानवरमाश्रिताः
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yathā talliṃgasaptakam ||
hāṭakeśvaraje kṣetre saṃjātaṃ pāpanāśanam
||445||एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा तल्लिंगसप्तकम् ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संजातं पापनाशनम्
anyo'pi yaḥ punasteṣāṃ liṃgānāṃ bhaktisaṃyutaḥ ||
kulaparvatadānaṃ ca kuryātso'pi śivaṃ vrajet
||448||अन्योऽपि यः पुनस्तेषां लिंगानां भक्तिसंयुतः ॥
कुलपर्वतदानं च कुर्यात्सोऽपि शिवं व्रजेत्
tāni liṃgāni yo martyaḥ prātarutthāya vīkṣate ||
ajñānavihitātpāpātso'pi muktimavāpnuyāt
||447||तानि लिंगानि यो मर्त्यः प्रातरुत्थाय वीक्षते ॥
अज्ञानविहितात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्
yaścaitānparvatānsapta krameṇātra prayacchati ||
dvijātibhyaḥ svaliṃgānāṃ puratastridivaṃ vrajet
||448||यश्चैतान्पर्वतान्सप्त क्रमेणात्र प्रयच्छति ॥
द्विजातिभ्यः स्वलिंगानां पुरतस्त्रिदिवं व्रजेत्
sthitvā kalpāṃtaraṃ tatra saṃsevya ca varāpsarāḥ ||
divyānbhogāṃśca saṃsevya yadā bhūmau prajāyate ||
cakravartitvamāsādya sārvabhaumaḥ prajāyate
||449||स्थित्वा कल्पांतरं तत्र संसेव्य च वराप्सराः ॥
दिव्यान्भोगांश्च संसेव्य यदा भूमौ प्रजायते ॥
चक्रवर्तित्वमासाद्य सार्वभौमः प्रजायते
ekena tu pradattena jāyate pāpasaṃkṣayaḥ ||
dvābhyāṃ putrāśca pautrāśca vāṃchitāni phalāni ca ||
tribhiḥ saṃjāyate rājā caturbhirmaṃḍaleśvaraḥ ||
bhāratasya ca khaṇḍasya svāmī bhavati paṃcabhiḥ
||451||एकेन तु प्रदत्तेन जायते पापसंक्षयः ॥
द्वाभ्यां पुत्राश्च पौत्राश्च वांछितानि फलानि च ॥
त्रिभिः संजायते राजा चतुर्भिर्मंडलेश्वरः ॥
भारतस्य च खण्डस्य स्वामी भवति पंचभिः
jaṃbudvīpādhipaḥ ṣaṅbhiścakravartī ca saptabhiḥ ||
vidhivatparvatairdattaireta dāha pitāmahaḥ
||452||जंबुद्वीपाधिपः षङ्भिश्चक्रवर्ती च सप्तभिः ॥
विधिवत्पर्वतैर्दत्तैरेत दाह पितामहः
naraḥ syādbrāhmaṇaśreṣṭhāḥ sadājanmanijanmani ||
na duḥkhito daridro vā vyādhito vā prajāyate
||453||नरः स्याद्ब्राह्मणश्रेष्ठाः सदाजन्मनिजन्मनि ॥
न दुःखितो दरिद्रो वा व्याधितो वा प्रजायते
saubhāgyasukhasaṃyuktaḥ sudeho ratnavānbhavet ||
sarvarājyavinirmuktaḥ pratāpī vijitendriyaḥ
||454||सौभाग्यसुखसंयुक्तः सुदेहो रत्नवान्भवेत् ॥
सर्वराज्यविनिर्मुक्तः प्रतापी विजितेन्द्रियः
tasmātsarvaprayatnena bhūmipālairviśeṣataḥ ||
etaṃ ca parvatā deyā uddiśya nijadevatāḥ
||455||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भूमिपालैर्विशेषतः ॥
एतं च पर्वता देया उद्दिश्य निजदेवताः
iti śrīskāde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye saptaliṃgotpatti māhātmyavṛttāntavarṇanaṃnāmaikasaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 271 ||