etatte pūjanaṃ viṣṇoḥ ṣoḍaśopāyasaṃbhavam
īśvara uvāca
etatte pūjanaṃ viṣṇoḥ ṣoḍaśopāyasaṃbhavam ||
kathitaṃ yaddvijaḥ kṛtvā prāpnoti paramaṃ padam
||1||एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् ॥
कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम्
tathā ca kṣatriyaviśāṃ karaṇānmuktiruttamā ||
śūdrāṇāṃ nādhikāro'sminstrīṇāṃ naiva kadācana
||2||तथा च क्षत्रियविशां करणान्मुक्तिरुत्तमा ॥
शूद्राणां नाधिकारोऽस्मिन्स्त्रीणां नैव कदाचन
kārtikeya uvāca
śūdrāṇāṃ ca tathā strīṇāṃ dharmaṃ vistarato vada ||
kena muktirbhavetteṣāṃ kṛṣṇasyārādhanaṃ vinā
||3||शूद्राणां च तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद ॥
केन मुक्तिर्भवेत्तेषां कृष्णस्याराधनं विना
īśvara uvāca
sacchūdrairapi no kāryā vedākṣaravicāraṇā ||
na śrotavyā na paṭhyā ca paṭhannarakabhāgbhavet
||4||सच्छूद्रैरपि नो कार्या वेदाक्षरविचारणा ॥
न श्रोतव्या न पठ्या च पठन्नरकभाग्भवेत्
purāṇānāṃ naiva pāṭhaḥ śravaṇaṃ kārayetsadā ||
smṛtyuktaṃ sugurorgrāhyaṃ na pāṭhaḥ śravaṇādikam
||5||पुराणानां नैव पाठः श्रवणं कारयेत्सदा ॥
स्मृत्युक्तं सुगुरोर्ग्राह्यं न पाठः श्रवणादिकम्
skaṃda uvāca
sacchūdrāḥ ke samākhyātāstāṃśca vistarato vada ||
ke saṃtaḥ ke ca śūdrāśca sacchūdrā nāmataśca ke
||6||सच्छूद्राः के समाख्यातास्तांश्च विस्तरतो वद ॥
के संतः के च शूद्राश्च सच्छूद्रा नामतश्च के
īśvara uvāca
dharmoḍhā yasya patnī syātsa sacchūdra udāhṛtaḥ ||
samānakularūpā ca daśadoṣavivarjitā
||7||धर्मोढा यस्य पत्नी स्यात्स सच्छूद्र उदाहृतः ॥
समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता
udvoḍhā vedavidhinā sa sacchūdraḥ prakīrtitaḥ ||
aklīvā'vyaṃginī śastā mahārogādyadūṣitā
||8||उद्वोढा वेदविधिना स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः ॥
अक्लीवाऽव्यंगिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता
aniṃditā śubhakalā cakṣurogavivarjitā ||
bādhiryahīnā capalā kanyā madhurabhāṣiṇī
||9||अनिंदिता शुभकला चक्षुरोगविवर्जिता ॥
बाधिर्यहीना चपला कन्या मधुरभाषिणी
dūṣaṇairdaśabhirhīnā vedoktavidhinā naraiḥ ||
vivāhitā ca sā patnī gṛhiṇī yasya sarvadā
||10||दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैः ॥
विवाहिता च सा पत्नी गृहिणी यस्य सर्वदा
sacchūdraḥ sa tu vijñeyo devādīnāṃ vibhāgakṛt ||
puṇyakāryeṣu sarveṣu prathamaṃ sā prakīrtitā
||11||सच्छूद्रः स तु विज्ञेयो देवादीनां विभागकृत् ॥
पुण्यकार्येषु सर्वेषु प्रथमं सा प्रकीर्तिता
tayā suvihito dharmaḥ saṃpūrṇaphaladāyakaḥ ||
cāturmāsye viśeṣeṇa tayā saha guṇādhikaḥ
||12||तया सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः
bhāryāratiḥ śucirbhṛtyādīnāṃ poṣaṇatatparaḥ ||
śrāddhādikārako nityamiṣṭāpūrttaprasādhakaḥ
||13||भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः ॥
श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्त्तप्रसाधकः
namaskārāntamantreṇa nāmasaṃkīrtanena ca ||
devā stasya ca tuṣyanti paṃcayajñādikaiḥ śubhaiḥ
||14||नमस्कारान्तमन्त्रेण नामसंकीर्तनेन च ॥
देवा स्तस्य च तुष्यन्ति पंचयज्ञादिकैः शुभैः
snānaṃ ca tarpaṇaṃ caiva vahnihomo'pyamaṃtrakaḥ ||
brahmayajño'titheḥ pūjā paṃcayajñānna saṃtyajet
||15||स्नानं च तर्पणं चैव वह्निहोमोऽप्यमंत्रकः ॥
ब्रह्मयज्ञोऽतिथेः पूजा पंचयज्ञान्न संत्यजेत्
kāryaṃ strībhiśca śūdraiśca hyamaṃtraṃ paṃcayajñakam ||
paṃcayajñaiśca saṃtuṣṭā yathaiṣāṃ pitṛdevatāḥ
||16||कार्यं स्त्रीभिश्च शूद्रैश्च ह्यमंत्रं पंचयज्ञकम् ॥
पंचयज्ञैश्च संतुष्टा यथैषां पितृदेवताः
tathā pativratāyāśca patiśuśrūṣayā sadā ||
pativratāyā dehe tu sarve devā vasaṃti hi
||17||तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा ॥
पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसंति हि
atastābhyāṃ sametābhyāṃ dharmādīnāṃ samāgamaḥ ||
yadobhayormate pṛṣṭe saṃtuṣṭāḥ pitṛdevatāḥ
||18||अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः ॥
यदोभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः
kāryādīnāṃ ca sarveṣāṃ saṃgamastatra nityadā ||
cāturmāsye samāyāte viṣṇubhaktyā tayoḥ śivam
||19||कार्यादीनां च सर्वेषां संगमस्तत्र नित्यदा ॥
चातुर्मास्ये समायाते विष्णुभक्त्या तयोः शिवम्
samānajātisaṃbhūtā patnī yasya dhṛtā bhavet ||
pūrvo bharttā'rddhabhāgī syāddvitīyasya na kiṃcana
||20||समानजातिसंभूता पत्नी यस्य धृता भवेत् ॥
पूर्वो भर्त्ताऽर्द्धभागी स्याद्द्वितीयस्य न किंचन
arthakāryādhikāro'syāstena dharmārdhadhāriṇī ||
svaṃsvaṃ kṛtaṃ sadaiva syāttayoḥ karma śubhāśubham
||21||अर्थकार्याधिकारोऽस्यास्तेन धर्मार्धधारिणी ॥
स्वंस्वं कृतं सदैव स्यात्तयोः कर्म शुभाशुभम्
yā'nugacchati bhartāraṃ mṛtaṃ sutapasā dvija ||
sādhvī sā hi parijñeyā tayā coddhriyate kulam
||22||याऽनुगच्छति भर्तारं मृतं सुतपसा द्विज ॥
साध्वी सा हि परिज्ञेया तया चोद्ध्रियते कुलम्
anyajātermṛtasyātha dhṛtā vāpi vivāhitā ||
vaiśvānarasya mārgeṇa sā tamuddharate patim
||23||अन्यजातेर्मृतस्याथ धृता वापि विवाहिता ॥
वैश्वानरस्य मार्गेण सा तमुद्धरते पतिम्
yathā jalācca jaṃbālaḥ kṛṣyate dhārmikairnṛbhiḥ ||
evamuddharate sādhvī bharttāraṃ yā'nuga cchati
||24||यथा जलाच्च जंबालः कृष्यते धार्मिकैर्नृभिः ॥
एवमुद्धरते साध्वी भर्त्तारं याऽनुग च्छति
anyajātisamudbhūtā anyena vidhṛtā yadi ||
tāvubhau dharmakāryeṣu saṃtyājyau nityadā matau
||25||अन्यजातिसमुद्भूता अन्येन विधृता यदि ॥
तावुभौ धर्मकार्येषु संत्याज्यौ नित्यदा मतौ
svaṃsvaṃ karma prakurutaḥ satkarma jaṃ svakaṃ phalam ||
tasmādvariṣṭhā hīnā vā satkulyā śūdrasaṃbhavaiḥ
||26||स्वंस्वं कर्म प्रकुरुतः सत्कर्म जं स्वकं फलम् ॥
तस्माद्वरिष्ठा हीना वा सत्कुल्या शूद्रसंभवैः
dhṛtā na kāryā sā patnī yatkaroti na varddhate ||
tayā saha kṛtaṃ puṇyaṃ varddhate daśadhottaram
||27||धृता न कार्या सा पत्नी यत्करोति न वर्द्धते ॥
तया सह कृतं पुण्यं वर्द्धते दशधोत्तरम्
anantatṛptidaṃ naiva tatsutairapi vā tathā ||
krayakrītā ca yā kanyā dāsī sā parikīrtitā
||28||अनन्ततृप्तिदं नैव तत्सुतैरपि वा तथा ॥
क्रयक्रीता च या कन्या दासी सा परिकीर्तिता
sacchūdrasyādhikāre sā kadācinnaiva jāyate ||
yā kanyā svayamudyamya pitrā dattā varāya ca
||29||सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते ॥
या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा दत्ता वराय च
vivāhavidhinodūḍhā pitṛdevārthasādhinī ||
sulakṣaṇā vinītā sā vivekādiguṇā śubhā
||30||विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी ॥
सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा
saccaritrā patiparā sā tebhyo dātumarhati ||
viśuddhakulajā kanyā dharmoḍhā dharmacāriṇī
||31||सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति ॥
विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी
sā punāti kulaṃ sarvaṃ mātṛtaḥ pitṛtastathā ||
eṣa eva mayā proktaḥ sacchūdrāṇāṃ paro vidhiḥ
||32||सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा ॥
एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः
adhojātisamudbhūtā sacchūdrātkramahīnajā ||
vivāho daśadhā teṣāṃ daśadhā putratā bhavet
||33||अधोजातिसमुद्भूता सच्छूद्रात्क्रमहीनजा ॥
विवाहो दशधा तेषां दशधा पुत्रता भवेत्
catvāra uttamāḥ proktā vivāhā munisattama ||
śeṣāḥ sarvaprakṛtiṣu kathitāśca purāvidaiḥ
||34||चत्वार उत्तमाः प्रोक्ता विवाहा मुनिसत्तम ॥
शेषाः सर्वप्रकृतिषु कथिताश्च पुराविदैः
prājāpatyastathā brāhmo daivārṣo cātiśobhanā ||
gāṃdharvaścāsuraścaiva rākṣasaśca piśācakaḥ
||35||प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मो दैवार्षो चातिशोभना ॥
गांधर्वश्चासुरश्चैव राक्षसश्च पिशाचकः
prātibho ghātanaśceti vivāhāḥ kathitā daśa ||
ete hi hīnajātīnāṃ vivāhāḥ parikīrtitāḥ
||36||प्रातिभो घातनश्चेति विवाहाः कथिता दश ॥
एते हि हीनजातीनां विवाहाः परिकीर्तिताः
aurasaḥ kṣetrajaścaiva dattaḥ kṛtrima eva ca ||
gūḍhotpanno'paviddhaśca kānīnaśca sahoḍhajaḥ
||37||औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ॥
गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः
krītaḥ paunarbhavaścāpi putrā daśavidhāḥ smṛtāḥ ||
aurasādapi hīnāśca te'pi teṣāṃ śubhāvahāḥ
||38||क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः ॥
औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः
aṣṭādaśamitā nīcāḥ prakṛtānāṃ yathātathā ||
vidhinaiva kriyā naiva smṛti mārgo'pi naiva ca
||39||अष्टादशमिता नीचाः प्रकृतानां यथातथा ॥
विधिनैव क्रिया नैव स्मृति मार्गोऽपि नैव च
tāsāṃ brāhmaṇaśuśrūṣā viṣṇudhyānaṃ śivārcanam ||
amantrātpuṇyakaraṇaṃ dānaṃ deyaṃ ca vai sadā
||4||तासां ब्राह्मणशुश्रूषा विष्णुध्यानं शिवार्चनम् ॥
अमन्त्रात्पुण्यकरणं दानं देयं च वै सदा
na dānasya kṣayo loke śraddhayā yatpradīyate ||
aśraddhayā'śucitayā dānaṃ vairasyakāraṇam
||41||न दानस्य क्षयो लोके श्रद्धया यत्प्रदीयते ॥
अश्रद्धयाऽशुचितया दानं वैरस्यकारणम्
ahiṃsādi samādiṣṭo dharmastāsāṃ mahāphalaḥ ||
cāturmāsye viśeṣeṇa tridiveśādisevayā
||42||अहिंसादि समादिष्टो धर्मस्तासां महाफलः ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिसेवया
sudarśanaistathā dharmaḥ sevyate hyavirodhibhiḥ [|
sacchūdrairdānapuṇyaiśca dvijaśuśrūṣaṇādibhiḥ
||43||सुदर्शनैस्तथा धर्मः सेव्यते ह्यविरोधिभिः [।
सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः
vṛttiśca satyānṛtajā vāṇijyavyava hārajā ||
aśītibhāgamāradyādvyājādvārdhuṣikaḥ śate
||44||वृत्तिश्च सत्यानृतजा वाणिज्यव्यव हारजा ॥
अशीतिभागमारद्याद्व्याजाद्वार्धुषिकः शते
sapādabhāgavṛddhistu kṣattriyādiṣu gṛhyate ||
evaṃ na bandho bhavati pātakasya kadācana
||45||सपादभागवृद्धिस्तु क्षत्त्रियादिषु गृह्यते ॥
एवं न बन्धो भवति पातकस्य कदाचन
prātaḥkarma sureśānāṃ madhyāhne dvijasevanam ||
aparāhṇe'tha kāryāṇi kurvanmartyaḥ sukhī bhavet
||46||प्रातःकर्म सुरेशानां मध्याह्ने द्विजसेवनम् ॥
अपराह्णेऽथ कार्याणि कुर्वन्मर्त्यः सुखी भवेत्
gṛhasthaiśca sadā bhāvyaṃ yāvajjīvaṃ kriyāparaiḥ ||
paṃcayajñarataiścaivātithidvijasupūjakaiḥ
||47||गृहस्थैश्च सदा भाव्यं यावज्जीवं क्रियापरैः ॥
पंचयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः
viṣṇubhaktirataiścaiva vedamantravipāṭhakaiḥ ||
satataṃ dānaśīlaiśca dīnārtajanavatsalaiḥ
||48||विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः ॥
सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः
kṣamādiguṇasaṃyuktairdvādaśākṣarapūjakaiḥ ||
ṣaḍakṣaramahodgāraparamānandapūritaiḥ
||49||क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः ॥
षडक्षरमहोद्गारपरमानन्दपूरितैः
sadapatyaiḥ sadācāraiḥ satāṃ śuśrūṣaṇairapi ||
vimatsaraiḥ sadā stheyaṃ tāpakleśavivarjitaiḥ
||50||सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैरपि ॥
विमत्सरैः सदा स्थेयं तापक्लेशविवर्जितैः
pravrajyāvarjanairevaṃ sacchūdrairdharmatatparaiḥ ||
toṣaṇaṃ sarvabhūtānāṃ kāryaṃ vittānusārataḥ
||51||प्रव्रज्यावर्जनैरेवं सच्छूद्रैर्धर्मतत्परैः ॥
तोषणं सर्वभूतानां कार्यं वित्तानुसारतः
sadā viṣṇuśivādīnāṃ ye bhaktāste narāḥ sadā ||
devavaddivi dīvyaṃti cāturmāsye viśeṣataḥ
||52||सदा विष्णुशिवादीनां ये भक्तास्ते नराः सदा ॥
देववद्दिवि दीव्यंति चातुर्मास्ये विशेषतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvara kṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāna brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye tapo'dhikāre sacchūdrakathanaṃnāmaikacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 241 ||