piṃgalopākhyānavarṇanam
sūta uvāca
tṛtīye ca dine prāpte trayodaśyāṃ dvijottamāḥ ||
prātaḥsavanamādāya ṛtvijaḥ sarva eva te ||
svesve karmaṇi saṃlagnā yajñakṛtyasamudbhave
||1||तृतीये च दिने प्राप्ते त्रयोदश्यां द्विजोत्तमाः ॥
प्रातःसवनमादाय ऋत्विजः सर्व एव ते ॥
स्वेस्वे कर्मणि संलग्ना यज्ञकृत्यसमुद्भवे
tataḥ pravartate yajñastadā paitāmaho mahān ||
sarvakāmasamṛddhastu sarvaiḥ samudito guṇaiḥ
||2||ततः प्रवर्तते यज्ञस्तदा पैतामहो महान् ॥
सर्वकामसमृद्धस्तु सर्वैः समुदितो गुणैः
dīyatāṃ dīyatāṃ tatra bhujyatāṃ bhujyatāmiti ||
ekaḥ saṃśrūyate śabdo dvitīyo dvijasaṃbhavaḥ
||3||दीयतां दीयतां तत्र भुज्यतां भुज्यतामिति ॥
एकः संश्रूयते शब्दो द्वितीयो द्विजसंभवः
nānyastatra tṛtīyastu yajñe paitāmahe śubhe ||
yo yaṃ kāmayate kāmaṃ hemaratnasamudbhavam
||4||नान्यस्तत्र तृतीयस्तु यज्ञे पैतामहे शुभे ॥
यो यं कामयते कामं हेमरत्नसमुद्भवम्
sa tatprāpnotyasaṃdigdhaṃ vāṃchitācca caturguṇam ||
pakvānnasya kṛtāstatra dṛśyaṃte parvatāḥ śubhāḥ
||5||स तत्प्राप्नोत्यसंदिग्धं वांछिताच्च चतुर्गुणम् ॥
पक्वान्नस्य कृतास्तत्र दृश्यंते पर्वताः शुभाः
ghṛtakṣīra mahānadyo dānārthaṃ vittarāśayaḥ ||
etasminnaṃtare prāptaḥ kaścijjñānī dvijottamāḥ
||6||घृतक्षीर महानद्यो दानार्थं वित्तराशयः ॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चिज्ज्ञानी द्विजोत्तमाः
atītānāgatānvetti vartamānaṃ ca yaḥ sadā ||
sa brahmāṇaṃ namaskṛtya niviṣṭaśca tadagrataḥ
||7||अतीतानागतान्वेत्ति वर्तमानं च यः सदा ॥
स ब्रह्माणं नमस्कृत्य निविष्टश्च तदग्रतः
karmāṃtareṣu viprāṇāṃ sa sarveṣāṃ dvijottamāḥ ||
kathayāmāsa yadvṛttaṃ bālyātprabhṛti kṛtsnaśaḥ
||8||कर्मांतरेषु विप्राणां स सर्वेषां द्विजोत्तमाः ॥
कथयामास यद्वृत्तं बाल्यात्प्रभृति कृत्स्नशः
tatasta ṛtvijaḥ sarve kautukāviṣṭacetasaḥ ||
papracchurjñāninaṃ taṃ ca vismayotphullalocanāḥ
||9||ततस्त ऋत्विजः सर्वे कौतुकाविष्टचेतसः ॥
पप्रच्छुर्ज्ञानिनं तं च विस्मयोत्फुल्ललोचनाः
vismṛtāni smaraṃtaste nijakṛtyāni vai tataḥ ||
proktāni garhaṇīyāni hyasaṃkhyātāni sarvaśaḥ
||10||विस्मृतानि स्मरंतस्ते निजकृत्यानि वै ततः ॥
प्रोक्तानि गर्हणीयानि ह्यसंख्यातानि सर्वशः
tataste punarevātha papracchurjñāninaṃ ca tam ||
lokottaramidaṃ jñānaṃ kathaṃ te saṃsthitaṃ dvija
||11||ततस्ते पुनरेवाथ पप्रच्छुर्ज्ञानिनं च तम् ॥
लोकोत्तरमिदं ज्ञानं कथं ते संस्थितं द्विज
ko guruste samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ ||
ahojñānamaho jñānaṃ naitaddṛṣṭaṃ śrutaṃ ca na
||12||को गुरुस्ते समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥
अहोज्ञानमहो ज्ञानं नैतद्दृष्टं श्रुतं च न
yādṛśaṃ te dvijaśreṣṭha dṛśyate pārthasaṃsthitam ||
kiṃ brahmaṇā svayaṃ vipra tvamevaṃ pratibodhitaḥ
||13||यादृशं ते द्विजश्रेष्ठ दृश्यते पार्थसंस्थितम् ॥
किं ब्रह्मणा स्वयं विप्र त्वमेवं प्रतिबोधितः
kiṃ vā hareṇa tuṣṭena kiṃ vā devena cakriṇā ||
nānyaprabodhitasyaivaṃ jñānaṃ saṃjāyate sphuṭam
||14||किं वा हरेण तुष्टेन किं वा देवेन चक्रिणा ॥
नान्यप्रबोधितस्यैवं ज्ञानं संजायते स्फुटम्
atithiruvāca
piṃgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṃgaścaiva yo vane ||
iṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍete guravo mama
||15||पिंगला कुररः सर्पः सारंगश्चैव यो वने ॥
इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम
eteṣāṃ ceṣṭitaṃ dṛṣṭvā jñānaṃ me samupasthitam
||16||एतेषां चेष्टितं दृष्ट्वा ज्ञानं मे समुपस्थितम्
brāhmaṇā ūcuḥ
kathayasva mahābhāga kathaṃ te guravaḥ sthitāḥ ||
kīdṛśaṃ ca tvayā dṛṣṭaṃ teṣāṃ caiva viceṣṭitam
||17||कथयस्व महाभाग कथं ते गुरवः स्थिताः ॥
कीदृशं च त्वया दृष्टं तेषां चैव विचेष्टितम्
kasmindeśe tvamutpannaḥ kasminsthāne vadasva naḥ ||
kiṃnāmā kiṃ nu gotraśca sarvaṃ vistarato vada
||18||कस्मिन्देशे त्वमुत्पन्नः कस्मिन्स्थाने वदस्व नः ॥
किंनामा किं नु गोत्रश्च सर्वं विस्तरतो वद
atithiruvāca
āsannava pure viprāścatvāro ye vivāsitāḥ ||
śunaḥśepo'tha śākreyo bauddho dāṃtaścaturthakaḥ
||19||आसन्नव पुरे विप्राश्चत्वारो ये विवासिताः ॥
शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दांतश्चतुर्थकः
teṣāṃ madhye tu yo bauddhaḥ śāṃto dāṃta iti smṛtaḥ ||
chandogagotravikhyāto vedavedāṃgapāragaḥ
||20||तेषां मध्ये तु यो बौद्धः शांतो दांत इति स्मृतः ॥
छन्दोगगोत्रविख्यातो वेदवेदांगपारगः
nāgareṣu samutpannaḥ paścimevayasi sthitaḥ ||
tasyāhaṃ prathamaḥ putraḥ prāṇebhyo'pi suhṛtpriyaḥ
||21||नागरेषु समुत्पन्नः पश्चिमेवयसि स्थितः ॥
तस्याहं प्रथमः पुत्रः प्राणेभ्योऽपि सुहृत्प्रियः
tato'haṃ yauvanaṃ prāpto yadā dvijavarottama|
tadā me dayitastātaḥ paṃcatvaṃ samupāgataḥ
||22||ततोऽहं यौवनं प्राप्तो यदा द्विजवरोत्तम।
तदा मे दयितस्तातः पंचत्वं समुपागतः
etasminnaṃtare rājā hyānartādhipatirdvijāḥ ||
sutapāstena nirdiṣṭo'haṃ tu kaṃcukikarmaṇi
||23||एतस्मिन्नंतरे राजा ह्यानर्ताधिपतिर्द्विजाः ॥
सुतपास्तेन निर्दिष्टोऽहं तु कंचुकिकर्मणि
śāṃtaṃ dāṃtaṃ samālokya viśvastena mahātmanā ||
tasya cāṃtaḥpure hyāsītpiṃgalānāma nāyikā
||24||शांतं दांतं समालोक्य विश्वस्तेन महात्मना ॥
तस्य चांतःपुरे ह्यासीत्पिंगलानाम नायिका
daurbhāgyeṇa samopetā rūpeṇāpi samanvitā ||
athānyāḥ śataśastasya bhāryāścāṃtaḥpure sthitāḥ
||25||दौर्भाग्येण समोपेता रूपेणापि समन्विता ॥
अथान्याः शतशस्तस्य भार्याश्चांतःपुरे स्थिताः
tāḥ sarvā rajanīvaktre vyākulatvaṃ prayāṃti ca ||
āharaṃti parāngandhāndhūpāṃśca kusumāni ca
||26||ताः सर्वा रजनीवक्त्रे व्याकुलत्वं प्रयांति च ॥
आहरंति परान्गन्धान्धूपांश्च कुसुमानि च
vilepanāni mukhyāni surabhīṇi tathā puraḥ ||
puṣpāṇi ca vicitrāṇi hyanyāḥ sūkṣmāṃbarāṇi ca
||27||विलेपनानि मुख्यानि सुरभीणि तथा पुरः ॥
पुष्पाणि च विचित्राणि ह्यन्याः सूक्ष्मांबराणि च
tāvadyāvatsthitaḥ kālaḥ śayanīyasamudbhavaḥ ||
manmathotsāhasaṃ yuktāḥ pulakena samanvitāḥ
||28||तावद्यावत्स्थितः कालः शयनीयसमुद्भवः ॥
मन्मथोत्साहसं युक्ताः पुलकेन समन्विताः
ekā jānāti māṃ suptāṃ nūnamākārayiṣyati ||
anyā jānāti māṃ caiva parasparamamarṣataḥ
||29||एका जानाति मां सुप्तां नूनमाकारयिष्यति ॥
अन्या जानाति मां चैव परस्परममर्षतः
spardhayanti prayudhyanti virūpāṇi vadanti ca ||
tāsāṃ madhyāttataścaikā prayāti nṛpasaṃnidhau
||30||स्पर्धयन्ति प्रयुध्यन्ति विरूपाणि वदन्ति च ॥
तासां मध्यात्ततश्चैका प्रयाति नृपसंनिधौ
śeṣā vai lakṣyamāsādya niḥśvasya prasvapanti ca ||
duḥkhārtā na labhanti sma tāśca nidrāṃ parābhavāt
||31||शेषा वै लक्ष्यमासाद्य निःश्वस्य प्रस्वपन्ति च ॥
दुःखार्ता न लभन्ति स्म ताश्च निद्रां पराभवात्
kāmena pīḍitāṃgāśca bāṣpapūrṇekṣaṇāḥ sthitāḥ
||32||कामेन पीडितांगाश्च बाष्पपूर्णेक्षणाः स्थिताः
āśā hi paramaṃ duḥkhaṃ nirāśā paramaṃ sukham ||
āśānirāśāṃ kṛtvā ca sukhaṃ svapiti piṃgalā
||33||आशा हि परमं दुःखं निराशा परमं सुखम् ॥
आशानिराशां कृत्वा च सुखं स्वपिति पिंगला
na karoti ca śṛṃgāraṃ na spardhāṃ ca kadācana ||
na vyākulatvamāpede sukhaṃ svapiti piṃgalā
||34||न करोति च शृंगारं न स्पर्धां च कदाचन ॥
न व्याकुलत्वमापेदे सुखं स्वपिति पिंगला
tato mayāpi taddṛṣṭvā tasyāśceṣṭitamuttamam ||
āśāḥ sarvāḥ parityaktāḥ svapimīha tataḥ sukhī
||35||ततो मयापि तद्दृष्ट्वा तस्याश्चेष्टितमुत्तमम् ॥
आशाः सर्वाः परित्यक्ताः स्वपिमीह ततः सुखी
ye svapaṃti sukhaṃ rātrau teṣāṃ kāyāgniridhyate|
āhāraṃ pratigṛhṇāti tataḥ puṣṭikaraṃ param
||36||ये स्वपंति सुखं रात्रौ तेषां कायाग्निरिध्यते।
आहारं प्रतिगृह्णाति ततः पुष्टिकरं परम्
tadetkāraṇaṃ jātaṃ mama tejo bhivṛddhaye ||
gurutve piṃgalā jātā tena sā me dvijottamāḥ
||37||तदेत्कारणं जातं मम तेजो भिवृद्धये ॥
गुरुत्वे पिंगला जाता तेन सा मे द्विजोत्तमाः
āśāpāśaiḥ parītāṃgā ye bhavanti naro rditāḥ ||
te rātrau śerate naiva tadaprāptivicintayā
||38||आशापाशैः परीतांगा ये भवन्ति नरो र्दिताः ॥
ते रात्रौ शेरते नैव तदप्राप्तिविचिन्तया
naivāgnirdīpyate teṣāṃ jāṭharaśca tataḥ param ||
āhāraṃ vāṃchate naiva tanna tejobhivardhanam
||39||नैवाग्निर्दीप्यते तेषां जाठरश्च ततः परम् ॥
आहारं वांछते नैव तन्न तेजोभिवर्धनम्
sarvasya vidyate prāṃto na vāṃchāyāḥ kathaṃcana
||40||सर्वस्य विद्यते प्रांतो न वांछायाः कथंचन
yathāyathā bhavellābho vāṃcitasya nṛṇāmiha ||
haviṣā kṛṣṇavartmeva vṛddhiṃ yāti tathātathā
||41||यथायथा भवेल्लाभो वांचितस्य नृणामिह ॥
हविषा कृष्णवर्त्मेव वृद्धिं याति तथातथा
yathā śṛṃgaṃ ruroḥ kāye vardhamānasya vardhate ||
evaṃ tṛṣṇāpi yatnena vardhamānena vardhate
||42||यथा शृंगं रुरोः काये वर्धमानस्य वर्धते ॥
एवं तृष्णापि यत्नेन वर्धमानेन वर्धते
evaṃ jñātvā mahābhāgaḥ puruṣeṇa vijānatā ||
divā tatkarma kartavyaṃ yena rātrau sukhaṃ svapet
||43||एवं ज्ञात्वा महाभागः पुरुषेण विजानता ॥
दिवा तत्कर्म कर्तव्यं येन रात्रौ सुखं स्वपेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye brahmayajñe tṛtīyadivase piṃgalopākhyānavarṇanaṃnāma caturaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 184 ||