keśvarakṣetramāhātmye'tithimāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
bhūya eva mahābhāga vada māhātmyamuttamam ||
atitheḥ kṛtyamasmākaṃ vistareṇa ca sūtaja
||1||भूय एव महाभाग वद माहात्म्यमुत्तमम् ॥
अतिथेः कृत्यमस्माकं विस्तरेण च सूतज
sūta uvāca
śṛṇvantu munayaḥ sarve māhātmyamidamuttamam ||
yena saṃśrutamātreṇa naśyetpāpaṃ dinodbhavam
||2||शृण्वन्तु मुनयः सर्वे माहात्म्यमिदमुत्तमम् ॥
येन संश्रुतमात्रेण नश्येत्पापं दिनोद्भवम्
yanmayā ca śrutaṃ pūrvaṃ sakāśātsvapituḥ śubham
||3||यन्मया च श्रुतं पूर्वं सकाशात्स्वपितुः शुभम्
gṛhasthānāṃ paro dharmo nānyo'styatithipūjanāt ||
atitherna ca doṣosti tasyātikramaṇena ca
||4||गृहस्थानां परो धर्मो नान्योऽस्त्यतिथिपूजनात् ॥
अतिथेर्न च दोषोस्ति तस्यातिक्रमणेन च
atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate ||
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati
||5||अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ॥
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति
satyaṃ śaucaṃ tapo'dhītaṃ dattamiṣṭaṃ śataṃ samāḥ ||
tasya sarvamidaṃ naṣṭamatithiṃ yo na pūjayet
||6||सत्यं शौचं तपोऽधीतं दत्तमिष्टं शतं समाः ॥
तस्य सर्वमिदं नष्टमतिथिं यो न पूजयेत्
dūrādatithayo yasya gṛhamāyāṃti nirvṛtāḥ ||
sa gṛhastha iti proktaḥ śeṣāśca gṛharakṣiṇaḥ
||7||दूरादतिथयो यस्य गृहमायांति निर्वृताः ॥
स गृहस्थ इति प्रोक्तः शेषाश्च गृहरक्षिणः
na purākṛtapuṇyānāṃ narāṇāmiha bhūtale ||
trīnetānpratihanyaṃte śrāddhaṃ dānaṃ śubhā giraḥ
||8||न पुराकृतपुण्यानां नराणामिह भूतले ॥
त्रीनेतान्प्रतिहन्यंते श्राद्धं दानं शुभा गिरः
tuṣṭe'tithau gṛhasthasya tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ ||
vimukhe vimukhāḥ sarvā bhavaṃti ca na saṃśayaḥ 9 ||
tasmāttoṣayitavyaśca gṛhasthena sadā'tithiḥ ||
apyātmanaḥ pradānena yadīcchetpuṇyamātmanaḥ
||10||तुष्टेऽतिथौ गृहस्थस्य तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥
विमुखे विमुखाः सर्वा भवंति च न संशयः ९ ॥
तस्मात्तोषयितव्यश्च गृहस्थेन सदाऽतिथिः ॥
अप्यात्मनः प्रदानेन यदीच्छेत्पुण्यमात्मनः
trividhastvatithiḥ prokto gṛhasthānāṃ dvijottamāḥ ||
tasyāhaṃ vacmi vaḥ kālaṃ śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ
||11||त्रिविधस्त्वतिथिः प्रोक्तो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः ॥
तस्याहं वच्मि वः कालं शृणुध्वं सुसमाहिताः
śrāddhīyo vaiśvadevīyaḥ sūryoḍhaśca tṛtīyakaḥ ||
ye cānye bhojanārthīyāste sāmānyāḥ prakīrtitā
||12||श्राद्धीयो वैश्वदेवीयः सूर्योढश्च तृतीयकः ॥
ये चान्ये भोजनार्थीयास्ते सामान्याः प्रकीर्तिता
sāṃkalpe vihite śrāddhe pitṝṇāṃ bhojanodbhave ||
samāgacchati yaḥ kāle tasmiñchrāddhīya eva saḥ
||13||सांकल्पे विहिते श्राद्धे पितॄणां भोजनोद्भवे ॥
समागच्छति यः काले तस्मिञ्छ्राद्धीय एव सः
dūrādhvānaṃ pathi śrāṃtaṃ vaiśvadevāṃta āgatam ||
atithiṃ taṃ vijānīyānnātithiḥ pūrvamāgataḥ
||14||दूराध्वानं पथि श्रांतं वैश्वदेवांत आगतम् ॥
अतिथिं तं विजानीयान्नातिथिः पूर्वमागतः
priyo vā yadi vā dveṣyo mūrkhaḥ paṃḍita eva vā ||
vaiśvadeve tu saṃprāptaḥ so'tithiḥ svargasaṃkramaḥ
||15||प्रियो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पंडित एव वा ॥
वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः
na pṛcchedgotracaraṇaṃ na sthānaṃ vedameva ca ||
dṛṣṭvā yajñopavītaṃ ca bhojayettaṃ prabhaktitaḥ
||16||न पृच्छेद्गोत्रचरणं न स्थानं वेदमेव च ॥
दृष्ट्वा यज्ञोपवीतं च भोजयेत्तं प्रभक्तितः
śrāddhe vā vaiśvadeve vā yadyāgacchati nātithiḥ ||
ghṛtāhutiṃ tato dadyāttannāmnā ca havirbhuji
||17||श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यद्यागच्छति नातिथिः ॥
घृताहुतिं ततो दद्यात्तन्नाम्ना च हविर्भुजि
aśaktyā bhojyadānasya deyaṃ bhaktyā tataḥ param ||
tasyānnamapi tu stokaṃ yena tuṣṭiṃ pragacchati
||18||अशक्त्या भोज्यदानस्य देयं भक्त्या ततः परम् ॥
तस्यान्नमपि तु स्तोकं येन तुष्टिं प्रगच्छति
tathānyaśca tṛtīyastu sūryoḍho'tithirucyate ||
kṛte tu bhojane yastu rātrau vā cādhigacchati ||
tasya śaktyā pradātavyaṃ sasyaṃ ca gṛhamedhinā
||19||तथान्यश्च तृतीयस्तु सूर्योढोऽतिथिरुच्यते ॥
कृते तु भोजने यस्तु रात्रौ वा चाधिगच्छति ॥
तस्य शक्त्या प्रदातव्यं सस्यं च गृहमेधिना
sūryoḍho yasya saṃprāpto gṛhātpūjāṃ vinā vrajet ||
nirāśaḥ pātakaṃ tasya nijaṃ dattvā prayāti saḥ
||2||सूर्योढो यस्य संप्राप्तो गृहात्पूजां विना व्रजेत् ॥
निराशः पातकं तस्य निजं दत्त्वा प्रयाति सः
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā ||
etānyapi satāṃ gehe nocchidyaṃte kadācana
||21||तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ॥
एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यंते कदाचन
svāgatenāgnayastṛptiṃ gṛhasthasya prayāṃti ca ||
āsanena vrajettuṣṭiṃ svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ
||22||स्वागतेनाग्नयस्तृप्तिं गृहस्थस्य प्रयांति च ॥
आसनेन व्रजेत्तुष्टिं स्वयंभूः प्रपितामहः
argheṇa śaṃbhuḥ pādyena sarve devāḥ savāsavāḥ ||
bhojyadānena viṣṇuḥ syātsarvadevamayo'tithiḥ
||23||अर्घेण शंभुः पाद्येन सर्वे देवाः सवासवाः ॥
भोज्यदानेन विष्णुः स्यात्सर्वदेवमयोऽतिथिः
tasmātpūjyaḥ sadā viprā bhojanīyo viśeṣataḥ ||
nāmāpyuccārya bhojyo'nyo brāhmaṇo gṛhamedhinā
||24||तस्मात्पूज्यः सदा विप्रा भोजनीयो विशेषतः ॥
नामाप्युच्चार्य भोज्योऽन्यो ब्राह्मणो गृहमेधिना
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭa keśvarakṣetramāhātmye'tithimāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaḍaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 186 ||