daśarathaśanaiścarasaṃvādavarṇanam
sūta uvāca
evaṃ tasmingate bhūpe hyajāpāle rasātalam ||
tatputraścābhavadrājā maṃtribhistu puraskṛtaḥ
||1||एवं तस्मिन्गते भूपे ह्यजापाले रसातलम् ॥
तत्पुत्रश्चाभवद्राजा मंत्रिभिस्तु पुरस्कृतः
yo nityamagamatsvarge vāsavaṃ ramate sadā ||
śanaiścaro jito yena rohiṇīṃ paribhedayan
||2||यो नित्यमगमत्स्वर्गे वासवं रमते सदा ॥
शनैश्चरो जितो येन रोहिणीं परिभेदयन्
gṛhe yasya svayaṃ viṣṇurbhūtvā caiva caturvidhaḥ ||
rāvaṇasya vināśārthaṃ janma cakre praharṣitaḥ
||3||गृहे यस्य स्वयं विष्णुर्भूत्वा चैव चतुर्विधः ॥
रावणस्य विनाशार्थं जन्म चक्रे प्रहर्षितः
tenāgatyātra satkṣetre toṣito madhusūdanaḥ ||
prāsādaṃ śobhanaṃ kṛtvā tataścaiva pratiṣṭhitaḥ
||4||तेनागत्यात्र सत्क्षेत्रे तोषितो मधुसूदनः ॥
प्रासादं शोभनं कृत्वा ततश्चैव प्रतिष्ठितः
tasyāpi viśrutā vāpī svayaṃ tena vinirmitā ||
rājavāpīti loke'sminvikhyātiṃ paramāṃ gatā
||5||तस्यापि विश्रुता वापी स्वयं तेन विनिर्मिता ॥
राजवापीति लोकेऽस्मिन्विख्यातिं परमां गता
tasyāṃ yaḥ kurute śrāddhaṃ saṃprāpte pañcamīdine ||
pretapakṣe viśeṣeṇa sa naraḥ syātsatāṃ priyaḥ
||6||तस्यां यः कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते पञ्चमीदिने ॥
प्रेतपक्षे विशेषेण स नरः स्यात्सतां प्रियः
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ tena jitaḥ saurī rohiṇīśakaṭaṃ ca yat ||
bhiṃdānastoṣitastena kathaṃ nārāyaṇo vada
||7||कथं तेन जितः सौरी रोहिणीशकटं च यत् ॥
भिंदानस्तोषितस्तेन कथं नारायणो वद
sūta uvāca
tasmiñchāsati dharmajñe svadharmeṇa vasundharām ||
atisaukhyānvito lokaḥ sarvadaiva vyajāyata
||8||तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे स्वधर्मेण वसुन्धराम् ॥
अतिसौख्यान्वितो लोकः सर्वदैव व्यजायत
bahukṣīrapradā gāvaḥ sasyāni guṇavaṃti ca ||
kāmavarṣī ca parjanyo yatharttuphalitā drumāḥ
||9||बहुक्षीरप्रदा गावः सस्यानि गुणवंति च ॥
कामवर्षी च पर्जन्यो यथर्त्तुफलिता द्रुमाः
kasyacittvatha kālasya daivajñaistasya bhūpateḥ ||
kathitaṃ rohiṇībhedaṃ raviputraḥ kariṣyati
||10||कस्यचित्त्वथ कालस्य दैवज्ञैस्तस्य भूपतेः ॥
कथितं रोहिणीभेदं रविपुत्रः करिष्यति
tasyānaṃtaramevāśu durbhikṣaṃ saṃbhaviṣyati ||
anāvṛṣṭiśca bhavitā raudrā dvādaśa vārṣikī ||
yayā saṃpatsyate sarvaṃ bhūtalaṃ gatamānavam
||11||तस्यानंतरमेवाशु दुर्भिक्षं संभविष्यति ॥
अनावृष्टिश्च भविता रौद्रा द्वादश वार्षिकी ॥
यया संपत्स्यते सर्वं भूतलं गतमानवम्
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sa rājā kupito'bhyagāt ||
śanaiścaraṃ samuddiśya vimānamadhiruhya ca
||12||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स राजा कुपितोऽभ्यगात् ॥
शनैश्चरं समुद्दिश्य विमानमधिरुह्य च
tasya tuṣṭena saṃdattaṃ vimānaṃ kāmagaṃ purā ||
śakreṇa tatra saṃtiṣṭhañchanaiścaramupādravat
||13||तस्य तुष्टेन संदत्तं विमानं कामगं पुरा ॥
शक्रेण तत्र संतिष्ठञ्छनैश्चरमुपाद्रवत्
tataḥ sūryapathaṃ muktvā tataścaṃdrasya pārthivaḥ ||
nakṣatrasaraṇiṃ prāpya sajyaṃ kṛtvā mahaddhanuḥ ||
14 tatra bāṇaṃ samāropya śanaiścaramupādravat ||
provāca purataḥ sthitvā sūryaputramadhomukham
||15||ततः सूर्यपथं मुक्त्वा ततश्चंद्रस्य पार्थिवः ॥
नक्षत्रसरणिं प्राप्य सज्यं कृत्वा महद्धनुः ॥
१४ तत्र बाणं समारोप्य शनैश्चरमुपाद्रवत् ॥
प्रोवाच पुरतः स्थित्वा सूर्यपुत्रमधोमुखम्
tyajainaṃ rohiṇīmārgaṃ sāṃprataṃ tvaṃ śanaiścara ||
madvākyādanyathā'haṃ tvāṃ nayiṣyāmi yamakṣayam
||16||त्यजैनं रोहिणीमार्गं सांप्रतं त्वं शनैश्चर ॥
मद्वाक्यादन्यथाऽहं त्वां नयिष्यामि यमक्षयम्
etena niśitāgrega śareṇā nataparvaṇā ||
divyāstramaṃtrayuktena satyametadbravīmyaham
||17||एतेन निशिताग्रेग शरेणा नतपर्वणा ॥
दिव्यास्त्रमंत्रयुक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā tādṛgraudratamaṃ mahat ||
mando vismayamāpannastataścedamabhāṣata
||18||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तादृग्रौद्रतमं महत् ॥
मन्दो विस्मयमापन्नस्ततश्चेदमभाषत
kastvaṃ brūhi mahābhāga mama mārgaṃ ruṇatsi yaḥ ||
agamyaṃ kenacilloke sarvairapi surāsuraiḥ
||19||कस्त्वं ब्रूहि महाभाग मम मार्गं रुणत्सि यः ॥
अगम्यं केनचिल्लोके सर्वैरपि सुरासुरैः
rājovāca
ahaṃ daśaratho nāma sūryavaṃśodbhavo nṛpaḥ ||
ajasya tanayaḥ prāptaḥ kāmaṃ vārayituṃ krudhā
||20||अहं दशरथो नाम सूर्यवंशोद्भवो नृपः ॥
अजस्य तनयः प्राप्तः कामं वारयितुं क्रुधा
maṃda uvāca
na tvayā saha saṃbaṃdhaḥ kaścidasti mahīpate ||
mama yattvaṃ prakopāḍhyo manmārgaṃ haṃtumicchasi
||21||न त्वया सह संबंधः कश्चिदस्ति महीपते ॥
मम यत्त्वं प्रकोपाढ्यो मन्मार्गं हंतुमिच्छसि
rājovāca
rohiṇīsaṃbhavaṃ tvaṃ hi śakaṭaṃ bhedayiṣyasi ||
sāṃprataṃ mama daivajñairvākyametadudāhṛtam
||22||रोहिणीसंभवं त्वं हि शकटं भेदयिष्यसि ॥
सांप्रतं मम दैवज्ञैर्वाक्यमेतदुदाहृतम्
tasminmanda tvayā bhinne na varṣati śatakratuḥ ||
etadvadati daivajñā jyotiḥśāstravicakṣaṇāḥ
||23||तस्मिन्मन्द त्वया भिन्ने न वर्षति शतक्रतुः ॥
एतद्वदति दैवज्ञा ज्योतिःशास्त्रविचक्षणाः
jāte vṛṣṭinirodhe'tha jāyaṃte'nnāni na kṣitau ||
annābhāvātkṣayaṃ yāṃti tato bhūbhitale janāḥ
||24||जाते वृष्टिनिरोधेऽथ जायंतेऽन्नानि न क्षितौ ॥
अन्नाभावात्क्षयं यांति ततो भूभितले जनाः
janocchede tato jāte agniṣṭomādikāḥ kriyāḥ ||
na bhavaṃti dharā pṛṣṭhe tataḥ syādeva saṃkṣayaḥ
||25||जनोच्छेदे ततो जाते अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः ॥
न भवंति धरा पृष्ठे ततः स्यादेव संक्षयः
etasmātkāraṇādruddho mārgaste sūryasaṃbhava ||
rohiṇīṃ gaṃtukāmasya satyametanmayoditam
||26||एतस्मात्कारणाद्रुद्धो मार्गस्ते सूर्यसंभव ॥
रोहिणीं गंतुकामस्य सत्यमेतन्मयोदितम्
śaniruvāca
gaccha putra nijaṃ gehaṃ mamāpi tvaṃ ca rocase ||
tuṣṭo'haṃ tava vīryeṇa na tvanyena mahīpate
||27||गच्छ पुत्र निजं गेहं ममापि त्वं च रोचसे ॥
तुष्टोऽहं तव वीर्येण न त्वन्येन महीपते
na kenacitkṛtaṃ karma yadetadbhavatā kṛtam ||
na kariṣyati caivānyo devo vā mānavo'tha vā
||28||न केनचित्कृतं कर्म यदेतद्भवता कृतम् ॥
न करिष्यति चैवान्यो देवो वा मानवोऽथ वा
nāhaṃ paśyāmi bhūpāla kathaṃcidapi tūrdhvataḥ ||
yato dṛṣṭivinirdagdhaṃ bhasmasājjāyate'khilam
||29||नाहं पश्यामि भूपाल कथंचिदपि तूर्ध्वतः ॥
यतो दृष्टिविनिर्दग्धं भस्मसाज्जायतेऽखिलम्
jātamātreṇa bālena mayā pādau nirīkṣitau ||
tātasya sahasā dagdhau tato'haṃ vāritoṃ'bayā
||30||जातमात्रेण बालेन मया पादौ निरीक्षितौ ॥
तातस्य सहसा दग्धौ ततोऽहं वारितोंऽबया
na tvayā putra draṣṭavyaṃ kiṃcideva kathaṃcana ||
pramāṇaṃ yadi te dharmo mātṛvākyasamudbhavaḥ
||31||न त्वया पुत्र द्रष्टव्यं किंचिदेव कथंचन ॥
प्रमाणं यदि ते धर्मो मातृवाक्यसमुद्भवः
tasmāttvayā mahatkarma kṛtamīdṛksuduṣkaram ||
prajānāṃ pārthivaśreṣṭha tyaktvā dūrādbhayaṃ mama
||32||तस्मात्त्वया महत्कर्म कृतमीदृक्सुदुष्करम् ॥
प्रजानां पार्थिवश्रेष्ठ त्यक्त्वा दूराद्भयं मम
tasmā ttava kṛte nāhaṃ bhedayiṣyāmi rohiṇīm ||
kathaṃcidapi bhūpāla yugāṃtararaśateṣvapi
||33||तस्मा त्तव कृते नाहं भेदयिष्यामि रोहिणीम् ॥
कथंचिदपि भूपाल युगांतररशतेष्वपि
varaṃ varaya cāsmākaṃ tasmādadya bhaviṣyati ||
hṛtatsthitaṃ durlabhaṃ bhūpa sarveṣāmiha dehinām
||34||वरं वरय चास्माकं तस्मादद्य भविष्यति ॥
हृतत्स्थितं दुर्लभं भूप सर्वेषामिह देहिनाम्
rājovāca
tava yo vāsare prāpte tailābhyaṃgaṃ karoti vai ||
tasyā'nyadivasaṃ yāvatpīḍā kāryā na ca tvayā
||35||तव यो वासरे प्राप्ते तैलाभ्यंगं करोति वै ॥
तस्याऽन्यदिवसं यावत्पीडा कार्या न च त्वया
tiladānaṃ karotyevaṃ lohadānaṃ ca yastava ||
karoti divase śaktyā yāvadvarṣaṃ tvayā hi saḥ
||36||तिलदानं करोत्येवं लोहदानं च यस्तव ॥
करोति दिवसे शक्त्या यावद्वर्षं त्वया हि सः
rakṣaṇīyaḥ sukṛcchreṣu saṃkaṭeṣu sadaiva hi ||
tvayi gocarapīḍāyāṃ saṃsthite cārkasaṃbhava
||37||रक्षणीयः सुकृच्छ्रेषु संकटेषु सदैव हि ॥
त्वयि गोचरपीडायां संस्थिते चार्कसंभव
yaḥ kuryācchāṃtikaṃ samyaktilahomaṃ ca bhaktitaḥ ||
vāsare tava saṃprāpte samidbhiśca tathā'kṣataiḥ
||38||यः कुर्याच्छांतिकं सम्यक्तिलहोमं च भक्तितः ॥
वासरे तव संप्राप्ते समिद्भिश्च तथाऽक्षतैः
tasya sārdhāni varṣāṇi sapta kāryā prayatnataḥ ||
tvayā rakṣā mahābhāga varaṃ cenmama yacchasi
||39||तस्य सार्धानि वर्षाणि सप्त कार्या प्रयत्नतः ॥
त्वया रक्षा महाभाग वरं चेन्मम यच्छसि
sūta uvāca
evamityeva saṃprocya virarāma tataḥ param ||
śanaiścaro mahīpālavacanāddvijasattamāḥ
||40||एवमित्येव संप्रोच्य विरराम ततः परम् ॥
शनैश्चरो महीपालवचनाद्द्विजसत्तमाः
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ suvistarāt ||
bhavadbhiḥ sūryaputrasya rājñā daśarathena hi ||
saṃvādaṃ rohiṇībhede sañjātaṃ samupasthite
||41||एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं सुविस्तरात् ॥
भवद्भिः सूर्यपुत्रस्य राज्ञा दशरथेन हि ॥
संवादं रोहिणीभेदे सञ्जातं समुपस्थिते
yaścaitatpaṭhate nityaṃ śṛṇuyādyo viśeṣataḥ ||
śanaiścarakṛtā pīḍā tasya nāśaṃ pragacchati
||42||यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्यो विशेषतः ॥
शनैश्चरकृता पीडा तस्य नाशं प्रगच्छति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye daśarathaśanaiścarasaṃvādavarṇanaṃnāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ || 96 ||