kumārikātīrthadvayagartakṣetrasthapādukāmāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
evaṃ sā tānvarāndattvā sarveṣāṃ śāpabhāginām ||
maunavrataparā bhūtvā niviṣṭā'tha dharātale
||1||एवं सा तान्वरान्दत्त्वा सर्वेषां शापभागिनाम् ॥
मौनव्रतपरा भूत्वा निविष्टाऽथ धरातले
tato devagaṇāḥ sarve tāpasāśca maharṣayaḥ ||
sādhusādhviti tāṃ procya tataḥ procuridaṃ vacaḥ
||2||ततो देवगणाः सर्वे तापसाश्च महर्षयः ॥
साधुसाध्विति तां प्रोच्य ततः प्रोचुरिदं वचः
etāṃ devīprasādena brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ ||
pūjayiṣyaṃti martye'tra sarve lokāḥ samāhitāḥ
||3||एतां देवीप्रसादेन ब्राह्मणानां विशेषतः ॥
पूजयिष्यंति मर्त्येऽत्र सर्वे लोकाः समाहिताः
brahmāṇaṃ pūjayitvā tu paścādenāṃ sureśvarīm ||
pūjayiṣyaṃti ye martyāste tu yāṃti parāṃ gatim
||4||ब्रह्माणं पूजयित्वा तु पश्चादेनां सुरेश्वरीम् ॥
पूजयिष्यंति ये मर्त्यास्ते तु यांति परां गतिम्
yā kanyā patisaṃyogaṃ saṃprāpyātra samāhitā ||
tataḥ pādapraṇāmaṃ ca gāyatryāśca kariṣyati ||
patiṃ prajāpatiṃ prāpya sā bhaviṣyatyasaṃśayam
||5||या कन्या पतिसंयोगं संप्राप्यात्र समाहिता ॥
ततः पादप्रणामं च गायत्र्याश्च करिष्यति ॥
पतिं प्रजापतिं प्राप्य सा भविष्यत्यसंशयम्
sarvakāmasukhopetā dhanadhānyasamanvitā ||
yā nārī durbhagā vaṃdhyā bhaviṣyati ca śobhanā
||6||सर्वकामसुखोपेता धनधान्यसमन्विता ॥
या नारी दुर्भगा वंध्या भविष्यति च शोभना
ṛṣaya ūcuḥ
yadetadbhavatā proktaṃ gate paṃcottare śate ||
padmajānāṃ haraḥ prādādetatkathamanutta mam
||7||यदेतद्भवता प्रोक्तं गते पंचोत्तरे शते ॥
पद्मजानां हरः प्रादादेतत्कथमनुत्त मम्
brāhmaṇebhyaḥ sa saṃtuṣṭaḥ kiṃvā'nyo'sti maheśvaraḥ ||
etaṃ naḥ saṃśayaṃ bhūyo yathāvadvaktumarhasi
||8||ब्राह्मणेभ्यः स संतुष्टः किंवाऽन्योऽस्ति महेश्वरः ॥
एतं नः संशयं भूयो यथावद्वक्तुमर्हसि
āyuṣyaṃ śaṃkarasyāpi yatpramāṇaṃ tathā hareḥ ||
brahmaṇo'pi samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||9||आयुष्यं शंकरस्यापि यत्प्रमाणं तथा हरेः ॥
ब्रह्मणोऽपि समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
ahaṃ vaḥ kīrtayiṣyāmi vistareṇa dvijottamāḥ ||
trayāṇāmapi cāyuṣyaṃ yatpramāṇaṃ vyavasthitam
||10||अहं वः कीर्तयिष्यामि विस्तरेण द्विजोत्तमाः ॥
त्रयाणामपि चायुष्यं यत्प्रमाणं व्यवस्थितम्
nimeṣasya caturbhāgastruṭiḥ syāttaddvayaṃ lavaḥ ||
lavadvayaṃ kalā proktā kāṣṭhā tu daśapaṃcabhiḥ
||11||निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः ॥
लवद्वयं कला प्रोक्ता काष्ठा तु दशपंचभिः
triṃśatkāṣṭhāṃ kalāmāhuḥ kṣaṇastriṃśatkalo mataḥ ||
muhūrtamānaṃ mauhūrtā vadaṃti dvādaśakṣaṇam
||12||त्रिंशत्काष्ठां कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः ॥
मुहूर्तमानं मौहूर्ता वदंति द्वादशक्षणम्
triṃśanmuhūrtamuddiṣṭamahorātraṃ manīṣibhiḥ ||
māsastriṃśadahorātrairdvau māsāvṛtusaṃjñitaḥ
||13||त्रिंशन्मुहूर्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः ॥
मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्द्वौ मासावृतुसंज्ञितः
ṛtutrayaṃ cāyanaṃ ca ayane dve tu vatsaram ||
daivikaṃ ca bhavettacca hyahorātraṃ dvijottamāḥ
||14||ऋतुत्रयं चायनं च अयने द्वे तु वत्सरम् ॥
दैविकं च भवेत्तच्च ह्यहोरात्रं द्विजोत्तमाः
uttaraṃ cāyanaṃ tatra dinaṃ rātristathā'param ||
lakṣaiḥ saptadaśākhyaistu manuṣyāṇāṃ ca vatsaraiḥ
||15||उत्तरं चायनं तत्र दिनं रात्रिस्तथाऽपरम् ॥
लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु मनुष्याणां च वत्सरैः
aṣṭāviṃśatibhiścaiva sahasraistu tathā paraiḥ ||
ādyaṃ kṛtayugaṃ caiva tadbha viṣyati saddvijāḥ
||16||अष्टाविंशतिभिश्चैव सहस्रैस्तु तथा परैः ॥
आद्यं कृतयुगं चैव तद्भ विष्यति सद्द्विजाः
tato dvādaśabhirlakṣaiḥ ṣoḍaśānāṃ sahasrakaiḥ ||
tretāyugaṃ samādiṣṭaṃ dvitīyaṃ dvijasattamāḥ
||17||ततो द्वादशभिर्लक्षैः षोडशानां सहस्रकैः ॥
त्रेतायुगं समादिष्टं द्वितीयं द्विजसत्तमाः
dvāparaṃ cāṣṭabhirlakṣaistṛ tīyaṃ parikīrtitam ||
catuḥṣaṣṭisahasraistu yathāvatparisaṃkhyayā
||18||द्वापरं चाष्टभिर्लक्षैस्तृ तीयं परिकीर्तितम् ॥
चतुःषष्टिसहस्रैस्तु यथावत्परिसंख्यया
caturlakṣaṃ samādiṣṭaṃ yugaṃ kalisamudbhavam ||
dvātriṃśatā sahasraistu caturthaṃ tadvidurbudhāḥ
||19||चतुर्लक्षं समादिष्टं युगं कलिसमुद्भवम् ॥
द्वात्रिंशता सहस्रैस्तु चतुर्थं तद्विदुर्बुधाः
caturyugasahasreṇa dinaṃ paitāmahaṃ bhavet ||
teṣāṃ triṃśaddinairmāso māsairdvādaśabhirvatsaro bhavet
||2||चतुर्युगसहस्रेण दिनं पैतामहं भवेत् ॥
तेषां त्रिंशद्दिनैर्मासो मासैर्द्वादशभिर्वत्सरो भवेत्
brahmā teṣāṃ śataṃ yāvatsa jīvati pitāmahaḥ ||
sāṃprataṃ cāṣṭavarṣīyaḥ ṣaṇmāsaścaiva saṃsthitaḥ
||21||ब्रह्मा तेषां शतं यावत्स जीवति पितामहः ॥
सांप्रतं चाष्टवर्षीयः षण्मासश्चैव संस्थितः
pratipaddivasasyāsya prathamasya tathā gatam ||
yāmadvayaṃ śukravāre vartamāne mahātmanaḥ
||22||प्रतिपद्दिवसस्यास्य प्रथमस्य तथा गतम् ॥
यामद्वयं शुक्रवारे वर्तमाने महात्मनः
brahmaṇo varṣamātreṇa dinaṃ vaiṣṇavamucyate
||23||ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते
sopi varṣaśataṃyāvadātmamānena jīvati ||
paṃcapacāśadādiṣṭāstasya jātasya vatsarāḥ
||24||सोपि वर्षशतंयावदात्ममानेन जीवति ॥
पंचपचाशदादिष्टास्तस्य जातस्य वत्सराः
tithayaḥ paṃca yāmārddhaṃ somavāreṇa saṃgatam ||
vaiṣṇavena tu varṣeṇa dinaṃ māheśvaraṃ bhavet
||25||तिथयः पंच यामार्द्धं सोमवारेण संगतम् ॥
वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं माहेश्वरं भवेत्
śivo varṣaśataṃ yāvattena rūpeṇa ca sthitaḥ ||
yāvaducchvasitaṃ vaktraṃ sadāśivasamudbhavam
||26||शिवो वर्षशतं यावत्तेन रूपेण च स्थितः ॥
यावदुच्छ्वसितं वक्त्रं सदाशिवसमुद्भवम्
paścācchaktiṃ samabhyeti yāvanniśvasitaṃ bhavet ||
niśvāsocchvasitānāṃ ca sarveṣāmeva dehinām
||27||पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत् ॥
निश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम्
brahmaviṣṇuśivānāṃ ca gandharvoragarakṣasām ||
ekaviṃśatsahasrāṇi śataiḥ ṣaḍbhiḥ śatāni ca
||28||ब्रह्मविष्णुशिवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ॥
एकविंशत्सहस्राणि शतैः षड्भिः शतानि च
ahorātreṇa coktāni pramāṇe dvija sattamāḥ ||
ṣaḍbhirucchvāsaniśvāsaiḥ palamekaṃ pravartate
||29||अहोरात्रेण चोक्तानि प्रमाणे द्विज सत्तमाः ॥
षड्भिरुच्छ्वासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तते
nāḍī ṣaṣṭipalā proktā tāsāṃ ṣaṣṭyā dinaṃ niśā ||
niśvāsocchvasitānāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate ||
sadāśivasamutthānāmetasmātso'kṣayaḥ smṛtaḥ
||30||नाडी षष्टिपला प्रोक्ता तासां षष्ट्या दिनं निशा ॥
निश्वासोच्छ्वसितानां च परिसंख्या न विद्यते ॥
सदाशिवसमुत्थानामेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः
anye'pi ye pragacchaṃti brahmajñānasamanvitāḥ ||
akṣayāste'pi jāyaṃte satyametanmayoditam
||31||अन्येऽपि ये प्रगच्छंति ब्रह्मज्ञानसमन्विताः ॥
अक्षयास्तेऽपि जायंते सत्यमेतन्मयोदितम्
ṛṣaya ūcuḥ
yadyevaṃ sūtaputrātra brahmaviṣṇumaheśvarāḥ ||
ātmavarṣaśate pūrṇe yāṃti nāśamasaṃśayam
||32||यद्येवं सूतपुत्रात्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
आत्मवर्षशते पूर्णे यांति नाशमसंशयम्
tatkathaṃ mānuṣāṇāṃ ca martyalokelpajīvinām ||
kathayaṃti ca ye muktiṃ vidvāṃsaścaiva sūtaja
||33||तत्कथं मानुषाणां च मर्त्यलोकेल्पजीविनाम् ॥
कथयंति च ये मुक्तिं विद्वांसश्चैव सूतज
nūnaṃ teṣāṃ mṛṣā vādo mokṣamārgasamu dbhavaḥ
||34||नूनं तेषां मृषा वादो मोक्षमार्गसमु द्भवः
sūta uvāca
anādinidhanaḥ kālaḥ saṃkhyayā parivarjitaḥ ||
asaṃkhyātā gatā mokṣaṃ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
||35||अनादिनिधनः कालः संख्यया परिवर्जितः ॥
असंख्याता गता मोक्षं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
nije varṣaśate pūrṇe vālukāreṇavo yathā ||
nijamānena yā śraddhā brahmajñānasamudbhavā ||
teṣāṃ cenmānuṣāṇāṃ ca tanmuktiḥ syādasaṃśayam
||36||निजे वर्षशते पूर्णे वालुकारेणवो यथा ॥
निजमानेन या श्रद्धा ब्रह्मज्ञानसमुद्भवा ॥
तेषां चेन्मानुषाणां च तन्मुक्तिः स्यादसंशयम्
yathaite daṃśamaśakā mānuṣāṇāṃ ca kīṭakāḥ ||
jāyaṃte ca mriyaṃte ca gaṇyaṃte naiva kutracit ||
indrādīnāṃ tathā martyāḥ saṃbhāvyā jagatītale
||37||यथैते दंशमशका मानुषाणां च कीटकाः ॥
जायंते च म्रियंते च गण्यंते नैव कुत्रचित् ॥
इन्द्रादीनां तथा मर्त्याः संभाव्या जगतीतले
devānāṃ ca yathā martyāḥ kīṭasthāne ca saṃsthitāḥ ||
tathā devā api jñeyā brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ
||38||देवानां च यथा मर्त्याः कीटस्थाने च संस्थिताः ॥
तथा देवा अपि ज्ञेया ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः
brahmaṇastu yathā devāḥ kīṭasthāne vyavasthitāḥ ||
tathā brahmāpi viṣṇośca kīṭasthāne vyavasthitaḥ
||39||ब्रह्मणस्तु यथा देवाः कीटस्थाने व्यवस्थिताः ॥
तथा ब्रह्मापि विष्णोश्च कीटस्थाने व्यवस्थितः
pitāmaho yathā viṣṇoḥ kīṭasthāne vyavasthitaḥ ||
tathā sa śivaśaktibhyāṃ parijñeyo dvijottamāḥ
||40||पितामहो यथा विष्णोः कीटस्थाने व्यवस्थितः ॥
तथा स शिवशक्तिभ्यां परिज्ञेयो द्विजोत्तमाः
yathā viṣṇuḥ kṛmirjñeyastābhyāmeva dvijottamāḥ ||
sadāśivasya vijñeyau tathā tau kṛmirūpakau
||41||यथा विष्णुः कृमिर्ज्ञेयस्ताभ्यामेव द्विजोत्तमाः ॥
सदाशिवस्य विज्ञेयौ तथा तौ कृमिरूपकौ
evaṃ ca vividhairyajñaiḥ śraddhā pūtena cetasā ||
brahmajñānātparaṃ yāṃti sadāśivasamudbhavam
||42||एवं च विविधैर्यज्ञैः श्रद्धा पूतेन चेतसा ॥
ब्रह्मज्ञानात्परं यांति सदाशिवसमुद्भवम्
agniṣṭomādibhiryajñaiḥ kṛtaiḥ saṃpūrṇadakṣiṇaiḥ ||
tadarthaṃ te divaṃ yāṃti bhuktvā bhogānpṛthagvidhān
||43||अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैः कृतैः संपूर्णदक्षिणैः ॥
तदर्थं ते दिवं यांति भुक्त्वा भोगान्पृथग्विधान्
kṣaye ca punarāyāṃti sukṛtasya mahītale ||
brahmajñānātparaṃ prāpya punarjanma na vidyate
||44||क्षये च पुनरायांति सुकृतस्य महीतले ॥
ब्रह्मज्ञानात्परं प्राप्य पुनर्जन्म न विद्यते
tasmātsarvaprayatnena tatrābhyāsaṃ samā caret ||
janmabhirbahubhiḥ paścācchanairmuktimavāpnuyāt
||45||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्राभ्यासं समा चरेत् ॥
जन्मभिर्बहुभिः पश्चाच्छनैर्मुक्तिमवाप्नुयात्
ekajanmani saṃprāpto leśo jñānasya tasya ca ||
dvitīye dviguṇastasya tṛtīye trigu ṇo bhavet
||46||एकजन्मनि संप्राप्तो लेशो ज्ञानस्य तस्य च ॥
द्वितीये द्विगुणस्तस्य तृतीये त्रिगु णो भवेत्
ekottaro bhavedevaṃ sadā janmanijanmani
||47||एकोत्तरो भवेदेवं सदा जन्मनिजन्मनि
ṛṣaya ūcuḥ
brahmajñānasya saṃprāptirmartyānāṃ jāyate katham ||
etannaḥ sarvamācakṣva yadi tvaṃ vetsi sūtaja
||48||ब्रह्मज्ञानस्य संप्राप्तिर्मर्त्यानां जायते कथम् ॥
एतन्नः सर्वमाचक्ष्व यदि त्वं वेत्सि सूतज
sūta uvāca
kā śaktirmama vaktavye jñāne martyasamudbhave ||
svayameva na yo vetti sa parasya vadetkatham
||49||का शक्तिर्मम वक्तव्ये ज्ञाने मर्त्यसमुद्भवे ॥
स्वयमेव न यो वेत्ति स परस्य वदेत्कथम्
upadeśaḥ paraṃ yo me pitrā datto dvijottamāḥ ||
tamahaṃ vaḥ pravakṣyāmi brahmajñānasamudbhavam
||50||उपदेशः परं यो मे पित्रा दत्तो द्विजोत्तमाः ॥
तमहं वः प्रवक्ष्यामि ब्रह्मज्ञानसमुद्भवम्
hāṭakeśvaraje kṣetre hyasti tīrthadvayaṃ śubham ||
kumārikābhyāṃ vihitaṃ brahmajñānapradaṃ nṛṇām
||51||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ह्यस्ति तीर्थद्वयं शुभम् ॥
कुमारिकाभ्यां विहितं ब्रह्मज्ञानप्रदं नृणाम्
brāhmaṇyā caiva śūdryā ca kumārībhyāṃ vinirmitam ||
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ yastābhyāṃ snānamācaret
||52||ब्राह्मण्या चैव शूद्र्या च कुमारीभ्यां विनिर्मितम् ॥
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां यस्ताभ्यां स्नानमाचरेत्
paścātpūjayate bhakttyā prasiddhe siddhipāduke ||
sugupte gartamadhyasthe kumāryā paripūjite
||53||पश्चात्पूजयते भक्त्त्या प्रसिद्धे सिद्धिपादुके ॥
सुगुप्ते गर्तमध्यस्थे कुमार्या परिपूजिते
tasya saṃvatsarasyānte brahmajñānaṃ prajāyate ||
śaktyā vinihite te ca svadarśanavivṛddhaye
||54||तस्य संवत्सरस्यान्ते ब्रह्मज्ञानं प्रजायते ॥
शक्त्या विनिहिते ते च स्वदर्शनविवृद्धये
lokānāṃ muktikāmānāṃ brahmajñānasukhāvahe ||
mama tāto gatastatra tataśca jñānavānsthitaḥ
||55||लोकानां मुक्तिकामानां ब्रह्मज्ञानसुखावहे ॥
मम तातो गतस्तत्र ततश्च ज्ञानवान्स्थितः
tasyādeśādahaṃ tatra gataḥ saṃvatsaraṃ sthitaḥ ||
pāduke pūjayāmāsa tato jñānaṃ ca saṃsthitam
||56||तस्यादेशादहं तत्र गतः संवत्सरं स्थितः ॥
पादुके पूजयामास ततो ज्ञानं च संस्थितम्
yatkiñcidvā śrutaṃ loke purāṇāgryaṃ vyavasthitam ||
vartamānaṃ bhaviṣyacca tadahaṃ vedmi bho dvijāḥ
||57||यत्किञ्चिद्वा श्रुतं लोके पुराणाग्र्यं व्यवस्थितम् ॥
वर्तमानं भविष्यच्च तदहं वेद्मि भो द्विजाः
tatprasādādasaṃdigdhaṃ pramāṇaṃ cātra saṃsthitam ||
muktvaikaṃ vedapaṭhanaṃ sūtatvaṃ ca yato mayi
||58||तत्प्रसादादसंदिग्धं प्रमाणं चात्र संस्थितम् ॥
मुक्त्वैकं वेदपठनं सूतत्वं च यतो मयि
tasyāpi vedmi sarvārthaṃ bhartṛyajño yathā muniḥ ||
asmādatraiva gacchadhvaṃ yadi mukteḥ prayojanam
||59||तस्यापि वेद्मि सर्वार्थं भर्तृयज्ञो यथा मुनिः ॥
अस्मादत्रैव गच्छध्वं यदि मुक्तेः प्रयोजनम्
kimetaiḥ svargadaiḥ satraiḥ punarāvṛttikārakaiḥ ||
ārādhayadhvaṃ te gatvā pāduke siddhide nṛṇām ||
yena saṃvatsarasyānte brahmajñānaṃ prajāyate
||60||किमेतैः स्वर्गदैः सत्रैः पुनरावृत्तिकारकैः ॥
आराधयध्वं ते गत्वा पादुके सिद्धिदे नृणाम् ॥
येन संवत्सरस्यान्ते ब्रह्मज्ञानं प्रजायते
ṛṣaya ūcuḥ
sādhusādhu mahābhāga hyupadeśaḥ kṛto mahān ||
tena saṃtāritāḥ sarve vayaṃ saṃsārasāgarāt
||61||साधुसाधु महाभाग ह्युपदेशः कृतो महान् ॥
तेन संतारिताः सर्वे वयं संसारसागरात्
yāsyāmo'pi vayaṃ tatra satre dvādaśavārṣike ||
samāpte'sminna saṃdehaḥ sarve ca kṛtaniścayāḥ
||62||यास्यामोऽपि वयं तत्र सत्रे द्वादशवार्षिके ॥
समाप्तेऽस्मिन्न संदेहः सर्वे च कृतनिश्चयाः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye brahmajñānaprāptyarthaṃ kumārikātīrthadvayagartakṣetrasthapādukāmāhātmyavarṇanaṃnāma caturṇavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 194 ||