brāhmanāgarotpattivṛttāṃtavarṇanam
sūta uvāca
atha te nāgarāḥ sarve dṛṣṭvā tadvittabhājanam ||
na kenāpi grahītavyaṃ sarvānkāmānnirasya ca
||1||अथ ते नागराः सर्वे दृष्ट्वा तद्वित्तभाजनम् ॥
न केनापि ग्रहीतव्यं सर्वान्कामान्निरस्य च
tataste samayaṃ kṛtvā samānīya ca madhyagam ||
tasyāsyena tataḥ procurbrahmasthāne vyavasthi tāḥ
||2||ततस्ते समयं कृत्वा समानीय च मध्यगम् ॥
तस्यास्येन ततः प्रोचुर्ब्रह्मस्थाने व्यवस्थि ताः
anena lobhayuktena tiraskṛtya dvijottamān ||
puṣpavittamupādāya prāyaścittaṃ prakīrtitam
||3||अनेन लोभयुक्तेन तिरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥
पुष्पवित्तमुपादाय प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम्
tathā caiva tu ṣaḍbhāgo gṛhīto vibhavasya ca ||
tasmādeṣa samastānāṃ bāhyabhūto bhaviṣyati
||4||तथा चैव तु षड्भागो गृहीतो विभवस्य च ॥
तस्मादेष समस्तानां बाह्यभूतो भविष्यति
nāgarāṇāṃ dvijedrāṇāṃ yathānyaḥ prākṛtastathā
||5||नागराणां द्विजेद्राणां यथान्यः प्राकृतस्तथा
adyaprabhṛti cānena yaḥ saṃbaṃdhaṃ kariṣyati ||
so'pi bāhyastu sarveṣāṃ nāgarāṇāṃ bhaviṣyati
||6||अद्यप्रभृति चानेन यः संबंधं करिष्यति ॥
सोऽपि बाह्यस्तु सर्वेषां नागराणां भविष्यति
bhojanaṃ vātha pānīyaṃ yo'sya sadmani karhicit ||
kariṣyati sa cā'pyevaṃ patitaḥ saṃbhaviṣyati
||7||भोजनं वाथ पानीयं योऽस्य सद्मनि कर्हिचित् ॥
करिष्यति स चाऽप्येवं पतितः संभविष्यति
evamuktvā tatastena dattaṃ tālatrayaṃ dvijāḥ ||
brahmasthāne dvijaśreṣṭhāḥ kṛtvā puṣpasamaṃ ca tam
||8||एवमुक्त्वा ततस्तेन दत्तं तालत्रयं द्विजाः ॥
ब्रह्मस्थाने द्विजश्रेष्ठाः कृत्वा पुष्पसमं च तम्
atha te brāhmaṇāḥ sarve jagmuḥ svaṃsvaṃ niveśanam ||
caṃḍaśarmā sa codvignaḥ puṣpapārśvaṃ tadā gataḥ
||9||अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे जग्मुः स्वंस्वं निवेशनम् ॥
चंडशर्मा स चोद्विग्नः पुष्पपार्श्वं तदा गतः
eteṣāmeva sarveṣāṃ saṃmatena mayā tava ||
prāyaścittaṃ tadā dattaṃ tathā pi patitaḥ kṛtaḥ
||10||एतेषामेव सर्वेषां संमतेन मया तव ॥
प्रायश्चित्तं तदा दत्तं तथा पि पतितः कृतः
tasmādahaṃ patiṣyāmi susamiddhe hutāśane ||
naiva jīvitumicchāmi svajanaiḥ parivarjitaḥ
||11||तस्मादहं पतिष्यामि सुसमिद्धे हुताशने ॥
नैव जीवितुमिच्छामि स्वजनैः परिवर्जितः
puṣpa uvāca
na viṣādastvayā kāryaḥ kārye'smidvijasattama ||
vittārthaṃ dūṣitastvaṃhi yato brāhmaṇasattamaiḥ
||12||न विषादस्त्वया कार्यः कार्येऽस्मिद्विजसत्तम ॥
वित्तार्थं दूषितस्त्वंहि यतो ब्राह्मणसत्तमैः
nāgarāṃstoṣayiṣyāmi tānahaṃ vividhairdhanaiḥ ||
yācayiṣyaṃti yanmātraṃ tava gātraviśuddhaye
||13||नागरांस्तोषयिष्यामि तानहं विविधैर्धनैः ॥
याचयिष्यंति यन्मात्रं तव गात्रविशुद्धये
tāvanmātraṃ pradāsyāmi tebhyo hi tava kāraṇāt ||
evamuktvā samāgatya brahmasthānaṃ tvarānvitaḥ
||14||तावन्मात्रं प्रदास्यामि तेभ्यो हि तव कारणात् ॥
एवमुक्त्वा समागत्य ब्रह्मस्थानं त्वरान्वितः
cātuścaraṇamānīya madhyagāsyena so'bravīt ||
caṃḍaśarmā dvijo yaśca madarthe patitaḥ kṛtaḥ ||
_ 15 ||
yuṣmābhirvittalobhena tadvittaṃ vo dadāmyaham ||
samastaṃ madgṛhe yacca kriyatāṃ vacanaṃ dvijaiḥ
||16||चातुश्चरणमानीय मध्यगास्येन सोऽब्रवीत् ॥
चंडशर्मा द्विजो यश्च मदर्थे पतितः कृतः ॥
_ १५ ॥
युष्माभिर्वित्तलोभेन तद्वित्तं वो ददाम्यहम् ॥
समस्तं मद्गृहे यच्च क्रियतां वचनं द्विजैः
atha te kupitāḥ procuḥ sarva eva dvijottamāḥ ||
sītkārānvividhānkṛtvā krodha saṃraktalocanāḥ
||17||अथ ते कुपिताः प्रोचुः सर्व एव द्विजोत्तमाः ॥
सीत्कारान्विविधान्कृत्वा क्रोध संरक्तलोचनाः
dhigdhikpāpasamācāra jihvā te śatadhā tataḥ ||
kiṃ na yāti yadevaṃ tvaṃ prajalpasi vigarhitam
||18||धिग्धिक्पापसमाचार जिह्वा ते शतधा ततः ॥
किं न याति यदेवं त्वं प्रजल्पसि विगर्हितम्
patito'yaṃ kṛto 'smābhirnaiva vittasya kāraṇāt ||
prāyaścittaṃ yato dattamekenāpi durātmanā ||
19 smṛtayo dūṣitāstena purāṇāni viśeṣataḥ ||
sthānaṃ caivāsma dīyaṃ ca karma caitatprakurvatā
||20||पतितोऽयं कृतो ऽस्माभिर्नैव वित्तस्य कारणात् ॥
प्रायश्चित्तं यतो दत्तमेकेनापि दुरात्मना ॥
१९ स्मृतयो दूषितास्तेन पुराणानि विशेषतः ॥
स्थानं चैवास्म दीयं च कर्म चैतत्प्रकुर्वता
prāyaścittaṃ pradātavyaṃ caturbhiraparaiḥ saha ||
saṃmantrya manunā proktametadeva dvijottamāḥ
||21||प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं चतुर्भिरपरैः सह ॥
संमन्त्र्य मनुना प्रोक्तमेतदेव द्विजोत्तमाः
tvadīyaṃ pātakaṃ cāsya śarīre'dya vyavasthitam ||
ekākinā yato dattaṃ tenāyaṃ patitaḥ sthitaḥ
||22||त्वदीयं पातकं चास्य शरीरेऽद्य व्यवस्थितम् ॥
एकाकिना यतो दत्तं तेनायं पतितः स्थितः
sūta uvāca
evamuktvā dvijāḥ sarve jagmuḥ svaṃsvaṃ niketanam ||
puṣpopi ca samudvigno vailakṣyaṃ paramaṃ gataḥ
||23||एवमुक्त्वा द्विजाः सर्वे जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् ॥
पुष्पोपि च समुद्विग्नो वैलक्ष्यं परमं गतः
jagāmātha nijāvāsaṃ niḥśvasannurago yathā
||24||जगामाथ निजावासं निःश्वसन्नुरगो यथा
tataḥ sa cintayāmāsa yāvanno sāhasaṃ kṛtam ||
tāvatsiddhirmanuṣyāṇāṃ na kathaṃcitprajāyate
||25||ततः स चिन्तयामास यावन्नो साहसं कृतम् ॥
तावत्सिद्धिर्मनुष्याणां न कथंचित्प्रजायते
tasmādahaṃ kariṣyāmi caṇḍaśarmakṛte mahat ||
kṛtaghnatā yathā na syātproktaṃ caiva yato budhaiḥ
||26||तस्मादहं करिष्यामि चण्डशर्मकृते महत् ॥
कृतघ्नता यथा न स्यात्प्रोक्तं चैव यतो बुधैः
brahmaghne ca surāpe ca caure bhagnavrate tathā ||
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
||27||ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा ॥
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
evaṃ niścitya manasā sūryavāreṇa saptamī ||
yadā''yātā dvijaśreṣṭhāstadā cāṣṭottaraṃ śatam
||28||एवं निश्चित्य मनसा सूर्यवारेण सप्तमी ॥
यदाऽऽयाता द्विजश्रेष्ठास्तदा चाष्टोत्तरं शतम्
pradakṣiṇāḥ kṛtāstena puṣpādityasya dhīmatā ||
tīkṣṇaṃ śastraṃ samādāya pūrvoktavidhinā tataḥ ||
chittvāchittvā nijāṃgāni juhuyājjātavedasi
||29||प्रदक्षिणाः कृतास्तेन पुष्पादित्यस्य धीमता ॥
तीक्ष्णं शस्त्रं समादाय पूर्वोक्तविधिना ततः ॥
छित्त्वाछित्त्वा निजांगानि जुहुयाज्जातवेदसि
tataḥ pūrṇāhutiṃ yāvatkāyaśeṣeṇa yacchati ||
tāvatpratyakṣatāṃ gatvā sa prokto bhāsvatā svayam
||30||ततः पूर्णाहुतिं यावत्कायशेषेण यच्छति ॥
तावत्प्रत्यक्षतां गत्वा स प्रोक्तो भास्वता स्वयम्
puṣpa mā sāhasaṃ kārṣīḥ parituṣṭo'smi te'nagha ||
bhūya eva mahābhāga brūhi kiṃ te dadāmyaham
||31||पुष्प मा साहसं कार्षीः परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ ॥
भूय एव महाभाग ब्रूहि किं ते ददाम्यहम्
puṣpa uvāca
caṇḍaśarmā dvijendro'yaṃ madarthe patitaḥ kṛtaḥ ||
samastairnāgarairdeva taṃ tairnaya samānatām
||32||चण्डशर्मा द्विजेन्द्रोऽयं मदर्थे पतितः कृतः ॥
समस्तैर्नागरैर्देव तं तैर्नय समानताम्
śāstraṃ dṛṣṭvā pradattaṃ me prāyaścittaṃ mahātmanā ||
tathāpi dūṣitaḥ kṣudraiḥ samastairasahiṣṇubhiḥ
||33||शास्त्रं दृष्ट्वा प्रदत्तं मे प्रायश्चित्तं महात्मना ॥
तथापि दूषितः क्षुद्रैः समस्तैरसहिष्णुभिः
bhagavānuvāca
ekasyāpi vaco naiva śakyate kartumanyathā ||
nāgarasya dvijaśreṣṭha samastānāṃ ca kiṃ punaḥ
||34||एकस्यापि वचो नैव शक्यते कर्तुमन्यथा ॥
नागरस्य द्विजश्रेष्ठ समस्तानां च किं पुनः
parameṣa dvijaḥ pūtaścaṃḍaśarmā bhaviṣyati ||
brāhmo'yaṃ nāgaraḥ khyātaḥ samaste dharaṇītale
||35||परमेष द्विजः पूतश्चंडशर्मा भविष्यति ॥
ब्राह्मोऽयं नागरः ख्यातः समस्ते धरणीतले
etasya ye sutāścaiva bhaviṣyaṃti dharātale ||
vikhyātiṃ te'pi yāsyaṃti mānyāḥ pūjyā mahībhṛtām
||36||एतस्य ये सुताश्चैव भविष्यंति धरातले ॥
विख्यातिं तेऽपि यास्यंति मान्याः पूज्या महीभृताम्
ye cāpi bāṃdhavā ścāsya suhṛdaśca samāgamam ||
kariṣyaṃti samaṃ te'pi bhaviṣyaṃti suśobhanāḥ
||37||ये चापि बांधवा श्चास्य सुहृदश्च समागमम् ॥
करिष्यंति समं तेऽपि भविष्यंति सुशोभनाः
tvaṃ cāpi matprasādena saṃpūrṇāṃgo bhaviṣyasi
||38||त्वं चापि मत्प्रसादेन संपूर्णांगो भविष्यसि
evamuktvā sahasrāṃśustataścādarśanaṃ gataḥ ||
puṣpo'pi cākṣatāṃgatvaṃ tatkṣaṇātsamapadyata
||39||एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः ॥
पुष्पोऽपि चाक्षतांगत्वं तत्क्षणात्समपद्यत
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgararakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye brāhmanāgarotpattivṛttāṃtavarṇanaṃnāma triṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 163 ||