evaṃ svargamanuprāpte triśaṃkau nṛpasattame
sūta uvāca
evaṃ svargamanuprāpte triśaṃkau nṛpasattame ||
saśarīre dvijaśreṣṭhā viśvāmitrasamudyamāt
||1||एवं स्वर्गमनुप्राप्ते त्रिशंकौ नृपसत्तमे ॥
सशरीरे द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रसमुद्यमात्
tattīrthaṃ khyātimāyātaṃ samaste bhuvanatraye ||
tataḥprasūti lokānāṃ dharmakāmārthamokṣadam
||2||तत्तीर्थं ख्यातिमायातं समस्ते भुवनत्रये ॥
ततःप्रसूति लोकानां धर्मकामार्थमोक्षदम्
aspṛṣṭaṃ kalidoṣeṇa tathānyairupapātakaiḥ ||
brahmahatyādikaiścaivatripurāreḥ prabhāvataḥ
||3||अस्पृष्टं कलिदोषेण तथान्यैरुपपातकैः ॥
ब्रह्महत्यादिकैश्चैवत्रिपुरारेः प्रभावतः
yastatra tyajati prāṇāñchraddhā yuktena cetasā ||
sa mokṣamāpnuyānmartyo yadyapi syātsupāpakṛt
||4||यस्तत्र त्यजति प्राणाञ्छ्रद्धा युक्तेन चेतसा ॥
स मोक्षमाप्नुयान्मर्त्यो यद्यपि स्यात्सुपापकृत्
kṛmipakṣipataṃgā ye paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ ||
te'pi tatra mṛtā yāṃti śivalokamasaṃśayam
||5||कृमिपक्षिपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः ॥
तेऽपि तत्र मृता यांति शिवलोकमसंशयम्
snānaṃ ye tatra kurvaṃti śraddhāpūtena cetasā ||
triśaṃkuriva te svarge prayāṃtyapi vidharmiṇaḥ
||6||स्नानं ये तत्र कुर्वंति श्रद्धापूतेन चेतसा ॥
त्रिशंकुरिव ते स्वर्गे प्रयांत्यपि विधर्मिणः
gharmārttā vā tṛṣārtā vā ye'vagāhaṃti tajjalam ||
te'pi yāṃti paraṃ sthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ
||7||घर्मार्त्ता वा तृषार्ता वा येऽवगाहंति तज्जलम् ॥
तेऽपि यांति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः
viśvāmitro'pi taddṛṣṭvā tīrthamāhātmyamuttamam ||
kurukṣetraṃ parityajya tatra vāsamathākarot
||8||विश्वामित्रोऽपि तद्दृष्ट्वा तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
कुरुक्षेत्रं परित्यज्य तत्र वासमथाकरोत्
tathānye munayaḥ śāṃtāstyaktvā tīrthāni dūrataḥ ||
tatrāśramapadaṃ kṛtvā prayātāḥ paramaṃ padam
||9||तथान्ये मुनयः शांतास्त्यक्त्वा तीर्थानि दूरतः ॥
तत्राश्रमपदं कृत्वा प्रयाताः परमं पदम्
tathaiva manujāḥ sarve dūrādāgatya satvarāḥ ||
tatra snātvā divaṃ yāṃti kṛtvā pāpaśatānyapi
||10||तथैव मनुजाः सर्वे दूरादागत्य सत्वराः ॥
तत्र स्नात्वा दिवं यांति कृत्वा पापशतान्यपि
evaṃ tasya prabhāveṇa tīrthasya dvijasattamāḥ ||
gacchamāneṣu lokeṣu sukhena tridivālayam
||11||एवं तस्य प्रभावेण तीर्थस्य द्विजसत्तमाः ॥
गच्छमानेषु लोकेषु सुखेन त्रिदिवालयम्
agniṣṭomādikā sarvāḥ samucchedaṃ gatāḥ kriyāḥ ||
na kaścidyajate martyo na vrataṃ kurute naraḥ
||12||अग्निष्टोमादिका सर्वाः समुच्छेदं गताः क्रियाः ॥
न कश्चिद्यजते मर्त्यो न व्रतं कुरुते नरः
na yacchati tathā dānaṃ na ca tīrthaṃ niṣevate ||
kevalaṃ kurute snānaṃ liṃgabhede samāhitaḥ
||13||न यच्छति तथा दानं न च तीर्थं निषेवते ॥
केवलं कुरुते स्नानं लिंगभेदे समाहितः
tataḥ pragacchati svargaṃ vimānavaramāśritaḥ
||14||ततः प्रगच्छति स्वर्गं विमानवरमाश्रितः
tataḥ prapūritāḥ sarve svargalokā narairdvijāḥ ||
brahmaviṣṇuśivendrādīnspardhamānaiḥ surottamān
||15||ततः प्रपूरिताः सर्वे स्वर्गलोका नरैर्द्विजाः ॥
ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रादीन्स्पर्धमानैः सुरोत्तमान्
tato devagaṇāḥ sarve yajñabhāgavivarjitāḥ ||
kṛcchraṃ paramanuprāptā mantraṃ cakruḥ parasparam
||16||ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः ॥
कृच्छ्रं परमनुप्राप्ता मन्त्रं चक्रुः परस्परम्
hāṭakeśvaramāhātmyātsvargalokaḥ prapūritaḥ ||
ūrdhvabāhubhirākīrṇaḥ spardhamānaiḥ samaṃtataḥ
||17||हाटकेश्वरमाहात्म्यात्स्वर्गलोकः प्रपूरितः ॥
ऊर्ध्वबाहुभिराकीर्णः स्पर्धमानैः समंततः
tasmāttatkriyatāṃ karma yenocchedaṃ pragacchati ||
tīrthameddharāpṛṣṭhe hāṭakeśvarasaṃjñitam
||18||तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनोच्छेदं प्रगच्छति ॥
तीर्थमेद्धरापृष्ठे हाटकेश्वरसंज्ञितम्
tataḥ saṃvartako vāyuḥ śakrādeśātsamaṃtataḥ ||
tatkṣetraṃ pūrayāmāsa pāṃsubhirdvijasattamāḥ
||19||ततः संवर्तको वायुः शक्रादेशात्समंततः ॥
तत्क्षेत्रं पूरयामास पांसुभिर्द्विजसत्तमाः
evaṃ nāśamanuprāpte tasmiṃstīrthe sthaloccaye ||
jāte jātāḥ kriyāḥ sarvā bhūyo'pi kratusaṃbhavāḥ
||20||एवं नाशमनुप्राप्ते तस्मिंस्तीर्थे स्थलोच्चये ॥
जाते जाताः क्रियाः सर्वा भूयोऽपि क्रतुसंभवाः
tataḥ kālena mahatā valmīkaḥ samapadyata ||
tasminkṣetre sa pātāle saṃprayātaḥ śanaiḥśanaiḥ
||21||ततः कालेन महता वल्मीकः समपद्यत ॥
तस्मिन्क्षेत्रे स पाताले संप्रयातः शनैःशनैः
atha pātālato nāgāstena mārgeṇa kautukāt ||
martyalokaṃ samāyāṃti bhramaṃti ca dharātale
||22||अथ पातालतो नागास्तेन मार्गेण कौतुकात् ॥
मर्त्यलोकं समायांति भ्रमंति च धरातले
tatra te mānavānbhogānbhuktvā caiva yathecchayā ||
punarniryāṃti tenaiva mārgeṇa nijamaṃdiram
||23||तत्र ते मानवान्भोगान्भुक्त्वा चैव यथेच्छया ॥
पुनर्निर्यांति तेनैव मार्गेण निजमंदिरम्
tato nāgabilaḥ khyātaḥ sa sarvasmindharātale ||
gatāgatena nāgānāṃ sa valmīko dvijottamāḥ
||24||ततो नागबिलः ख्यातः स सर्वस्मिन्धरातले ॥
गतागतेन नागानां स वल्मीको द्विजोत्तमाः
kasyacittvatha kālasya bhagavānpākaśāsanaḥ ||
brahmahatyāsamopeto nistejāḥ samapadyata
||25||कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः ॥
ब्रह्महत्यासमोपेतो निस्तेजाः समपद्यत
tataḥ pitāmahādeśaṃ labdhvā mārgeṇa tena saḥ ||
praviśya cekṣayāmāsa pātāle hāṭa keśvaram
||26||ततः पितामहादेशं लब्ध्वा मार्गेण तेन सः ॥
प्रविश्य चेक्षयामास पाताले हाट केश्वरम्
athā'bhūtpāpanirmuktastatkṣaṇāttasya darśanāt ||
tejasā ca samāyuktaḥ punaḥ prāpa triviṣṭapam
||27||अथाऽभूत्पापनिर्मुक्तस्तत्क्षणात्तस्य दर्शनात् ॥
तेजसा च समायुक्तः पुनः प्राप त्रिविष्टपम्
sa dṛṣṭvā tatprabhāvaṃ talliṃgaṃ devasya śūlinaḥ ||
hāṭakeśvarasaṃjñasya bhayaṃ cakre narodbhavam
||28||स दृष्ट्वा तत्प्रभावं तल्लिंगं देवस्य शूलिनः ॥
हाटकेश्वरसंज्ञस्य भयं चक्रे नरोद्भवम्
yadi kaścitpumānatra triśaṃkuriva bhūpatiḥ ||
pūjayiṣyati talliṃgaṃ vipāpmā śraddhayā saha
||29||यदि कश्चित्पुमानत्र त्रिशंकुरिव भूपतिः ॥
पूजयिष्यति तल्लिंगं विपाप्मा श्रद्धया सह
yāpayiṣyati tannūnaṃ māmasmāttridaśālayāt ||
tasmātsaṃpūrayāmyenaṃ mārgaṃ pātā lasaṃbhavam
||30||यापयिष्यति तन्नूनं मामस्मात्त्रिदशालयात् ॥
तस्मात्संपूरयाम्येनं मार्गं पाता लसंभवम्
tataśca tvarayā yukto raktaśṛṃgaṃ nagottamam ||
pracikṣepa bile tasminsvayameva śatakratuḥ
||31||ततश्च त्वरया युक्तो रक्तशृंगं नगोत्तमम् ॥
प्रचिक्षेप बिले तस्मिन्स्वयमेव शतक्रतुः
ṛṣaya ūcuḥ
brahmahatyā kathaṃ jātā devendrasya mahātmanaḥ ||
kasminkāle ca sarvaṃ no vistarātsūta kīrtaya
||32||ब्रह्महत्या कथं जाता देवेन्द्रस्य महात्मनः ॥
कस्मिन्काले च सर्वं नो विस्तरात्सूत कीर्तय
raktaśṛṃgo giriḥ ko'yaṃ saṃkṣiptastatra tena yaḥ ||
mānuṣāṇāṃ bhayaṃ tasya katamasya śacīpateḥ
||33||रक्तशृंगो गिरिः कोऽयं संक्षिप्तस्तत्र तेन यः ॥
मानुषाणां भयं तस्य कतमस्य शचीपतेः
sūta uvāca
purā tvaṣṭrā dvijaśreṣṭhā hiraṇyakaśipoḥ sutā ||
vivāhitā ramānāma śreṣṭharūpaguṇānvitā
||34||पुरा त्वष्ट्रा द्विजश्रेष्ठा हिरण्यकशिपोः सुता ॥
विवाहिता रमानाम श्रेष्ठरूपगुणान्विता
atha tasyā yayau kālaḥ suprabhūtaḥ sutaṃ vinā ||
tato vairāgyasaṃpannā sutārthaṃ tapasi sthitā
||35||अथ तस्या ययौ कालः सुप्रभूतः सुतं विना ॥
ततो वैराग्यसंपन्ना सुतार्थं तपसि स्थिता
dhyāyamānā surādhīśaṃ devadevaṃ maheśvaram ||
balipūjopahāreṇa samyakchraddhāsamanvitā
||36||ध्यायमाना सुराधीशं देवदेवं महेश्वरम् ॥
बलिपूजोपहारेण सम्यक्छ्रद्धासमन्विता
niyatā niyatāhārā snānajapyaparāyaṇā ||
yacchamānā dvijāgryebhyo dānāni vividhāni ca
||37||नियता नियताहारा स्नानजप्यपरायणा ॥
यच्छमाना द्विजाग्र्येभ्यो दानानि विविधानि च
tato varṣasahasrāṃte tasyāstuṣṭo maheśvaraḥ ||
uvāca varado'smīti vṛṇuṣva yadabhīpsitam
||38||ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः ॥
उवाच वरदोऽस्मीति वृणुष्व यदभीप्सितम्
sā vavre mama putro'stu bhagavaṃstvatprasādataḥ ||
śūraḥ śastrairavadhyaśca vipradānavarūpadhṛk
||39||सा वव्रे मम पुत्रोऽस्तु भगवंस्त्वत्प्रसादतः ॥
शूरः शस्त्रैरवध्यश्च विप्रदानवरूपधृक्
vedādhyayana saṃpanno yajñakarmasamudyataḥ ||
tejasā yaśasā khyātaḥ sarveṣāmapi dehinām
||40||वेदाध्ययन संपन्नो यज्ञकर्मसमुद्यतः ॥
तेजसा यशसा ख्यातः सर्वेषामपि देहिनाम्
bhagavānuvāca
bhaviṣyati na saṃdehaḥ putraste balavānsudhīḥ ||
avadhyaḥ sarvaśastrāṇāṃ mahātejobhiranvitaḥ
||41||भविष्यति न संदेहः पुत्रस्ते बलवान्सुधीः ॥
अवध्यः सर्वशस्त्राणां महातेजोभिरन्वितः
yajvā dānapatiḥ śūro vedavedāṃgapāragaḥ ||
brāhmaṇoktāḥ kriyāḥ sarvāḥ kariṣyati sa kṛtsnaśaḥ ||
ajeyaḥ saṃgare caiva kṛtsnairapi surāsuraiḥ
||42||यज्वा दानपतिः शूरो वेदवेदांगपारगः ॥
ब्राह्मणोक्ताः क्रियाः सर्वाः करिष्यति स कृत्स्नशः ॥
अजेयः संगरे चैव कृत्स्नैरपि सुरासुरैः
evamuktvā sa deveśastataścādarśanaṃ gataḥ ||
ṛtau sāpi dadhe garbhaṃ sakāśādviśvakarmaṇaḥ
||43||एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः ॥
ऋतौ सापि दधे गर्भं सकाशाद्विश्वकर्मणः
tataśca suṣuve putraṃ daśame māsi śobhanam ||
dvādaśārkapratīkāśaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam
||44||ततश्च सुषुवे पुत्रं दशमे मासि शोभनम् ॥
द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम्
tasya cakre pitā nāma prāpte dvādaśame dine ||
prasiddhaṃ vṛtra ityeva pūjayitvā dvijottamān
||45||तस्य चक्रे पिता नाम प्राप्ते द्वादशमे दिने ॥
प्रसिद्धं वृत्र इत्येव पूजयित्वा द्विजोत्तमान्
athāsau vavṛdhe bālaḥ śuklapakṣe yathoḍurāṭ ||
pitṛmātṛkṛtānaṃdo bandhuvargeṇa lālitaḥ
||46||अथासौ ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथोडुराट् ॥
पितृमातृकृतानंदो बन्धुवर्गेण लालितः
tato'sya pradadau kāle vrataṃ viprajanocitam ||
samabhyetya svayaṃ śukro dānavasyāpi saṃdvijaḥ
||47||ततोऽस्य प्रददौ काले व्रतं विप्रजनोचितम् ॥
समभ्येत्य स्वयं शुक्रो दानवस्यापि संद्विजः
sa cāpi caturo vedānbrahmacārivrate sthitaḥ ||
vedāṃgaiḥ sahitānvṛtraḥ papāṭha guruvatsalaḥ
||48||स चापि चतुरो वेदान्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ॥
वेदांगैः सहितान्वृत्रः पपाठ गुरुवत्सलः
tato yauvanamāsādya bhūmipālānaśeṣataḥ ||
jitvā dharāṃ vaśe cakre pātālaṃ tadanaṃta ram
||49||ततो यौवनमासाद्य भूमिपालानशेषतः ॥
जित्वा धरां वशे चक्रे पातालं तदनंत रम्
tataśceṃdrajayākāṃkṣī samāsāya surālayam ||
sahasrākṣamukhāndevānyuddhe cakre parāṅmukhān
||50||ततश्चेंद्रजयाकांक्षी समासाय सुरालयम् ॥
सहस्राक्षमुखान्देवान्युद्धे चक्रे पराङ्मुखान्
atha tena samaṃ vajrī cakre'ṣṭādaśa saṃyugān ||
ekasminnapi no lebhe vijayaṃ dvijasattamāḥ
||51||अथ तेन समं वज्री चक्रेऽष्टादश संयुगान् ॥
एकस्मिन्नपि नो लेभे विजयं द्विजसत्तमाः
hataśeṣaiḥ suraiḥ sārdhaṃ sarvāṃgakṣatavikṣataiḥ ||
tato jagāma vitrasto brahmalokaṃ divā layāt
||52||हतशेषैः सुरैः सार्धं सर्वांगक्षतविक्षतैः ॥
ततो जगाम वित्रस्तो ब्रह्मलोकं दिवा लयात्
vṛtro'pi bubhuje kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram ||
śākraṃ padaṃ samāsthāya nihatāśeṣakaṃṭakam
||53||वृत्रोऽपि बुभुजे कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
शाक्रं पदं समास्थाय निहताशेषकंटकम्
yajñabhāgabhujaścakre dānavānbala garvitān ||
devasthāneṣu sarveṣu yathokteṣu mahābalaḥ
||54||यज्ञभागभुजश्चक्रे दानवान्बल गर्वितान् ॥
देवस्थानेषु सर्वेषु यथोक्तेषु महाबलः
evaṃ trailokyarājye'pi labdhe tasya dvijottamāḥ ||
na saṃtoṣaśca saṃjajñe brahmalokābhi kāṃkṣayā
||55||एवं त्रैलोक्यराज्येऽपि लब्धे तस्य द्विजोत्तमाः ॥
न संतोषश्च संजज्ञे ब्रह्मलोकाभि कांक्षया
tataḥ śukraṃ samāhūya provāca madhuraṃ vacaḥ ||
vinayāvanato bhūtvā caturbhiḥ sacivaiḥ saha
||56||ततः शुक्रं समाहूय प्रोवाच मधुरं वचः ॥
विनयावनतो भूत्वा चतुर्भिः सचिवैः सह
vṛtra uvāca
brahmalokaṃ gataḥ śakro bhayādgurukulodvaha ||
kathaṃ gatirbhavettatra mama brūhi yathātatham
||57||ब्रह्मलोकं गतः शक्रो भयाद्गुरुकुलोद्वह ॥
कथं गतिर्भवेत्तत्र मम ब्रूहि यथातथम्
yena śakraṃ viraṃciṃ ca sūdayiṣye tathākhilam ||
tubhyaṃ dattvā brahma lokaṃ bhokṣyāmi tridivaṃ svayam
||58||येन शक्रं विरंचिं च सूदयिष्ये तथाखिलम् ॥
तुभ्यं दत्त्वा ब्रह्म लोकं भोक्ष्यामि त्रिदिवं स्वयम्
śukra uvāca
na gatirvidyate tatra tava dānavasattama ||
tasmāttrailokyarājyena saṃtoṣaṃ kartuma rhasi
||59||न गतिर्विद्यते तत्र तव दानवसत्तम ॥
तस्मात्त्रैलोक्यराज्येन संतोषं कर्तुम र्हसि
vṛtra uvāca
yāvattiṣṭhati sutrāmā tāvannāsti sukhaṃ mama ||
tasmānniṣkaṃṭakārthāya yatiṣye'haṃ dvijottama
||60||यावत्तिष्ठति सुत्रामा तावन्नास्ति सुखं मम ॥
तस्मान्निष्कंटकार्थाय यतिष्येऽहं द्विजोत्तम
kathaṃ śakrasya saṃjātā gatistatra bhṛgūdvaha ||
na bhaviṣyati me brūhi kathaṃ sā'dya mahāmate
||61||कथं शक्रस्य संजाता गतिस्तत्र भृगूद्वह ॥
न भविष्यति मे ब्रूहि कथं साऽद्य महामते
śukra uvāca
tena pūrvaṃ tapastaptaṃ naimiṣe dānavottama ||
yāvadvarṣasahasrāṃtaṃ dhyāyamānena śaṃkaram
||62||तेन पूर्वं तपस्तप्तं नैमिषे दानवोत्तम ॥
यावद्वर्षसहस्रांतं ध्यायमानेन शंकरम्
tatprabhāvādgatistasya tatra jātā sadaiva hi ||
sabhṛtyaparivārasya nānyadastīha kāraṇam
||63||तत्प्रभावाद्गतिस्तस्य तत्र जाता सदैव हि ॥
सभृत्यपरिवारस्य नान्यदस्तीह कारणम्
yo'nyo'pi naimiṣāraṇye tadrūpaṃ kurute tapaḥ ||
brahmaloke gatistasya jāyate nātra saṃśayaḥ
||64||योऽन्योऽपि नैमिषारण्ये तद्रूपं कुरुते तपः ॥
ब्रह्मलोके गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः
sūta uvāca
tacchrutvā satvaraṃ gatvā naimiṣaṃ tīrthamuttamam ||
tapaścakre tatastīvraṃ dhyāyamāno maheśvaram
||65||तच्छ्रुत्वा सत्वरं गत्वा नैमिषं तीर्थमुत्तमम् ॥
तपश्चक्रे ततस्तीव्रं ध्यायमानो महेश्वरम्
trailokyarakṣaṇārthāya saṃnirūpya danūtta mān ||
mahābalasamopetāñchakrādhikaparākramān
||66||त्रैलोक्यरक्षणार्थाय संनिरूप्य दनूत्त मान् ॥
महाबलसमोपेताञ्छक्राधिकपराक्रमान्
varṣāsvākāśasthāyī sa hemante salilāśrayaḥ ||
paṃcāgnisādhako grīṣme sa vabhūvā nilāśanaḥ
||67||वर्षास्वाकाशस्थायी स हेमन्ते सलिलाश्रयः ॥
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे स वभूवा निलाशनः
evaṃ tasya vratasthasya jagmurvarṣaśatāni ca ||
tatra bhītāstato devā brahmaviṣṇupuraḥsarāḥ
||68||एवं तस्य व्रतस्थस्य जग्मुर्वर्षशतानि च ॥
तत्र भीतास्ततो देवा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः
cakruśca satataṃ maṃtraṃ tadvināśāya kevalam ||
vīkṣayaṃti ca cchidrāṇi na ca paśyaṃti duḥkhitāḥ
||69||चक्रुश्च सततं मंत्रं तद्विनाशाय केवलम् ॥
वीक्षयंति च च्छिद्राणि न च पश्यंति दुःखिताः
athābravītsvayaṃ viṣṇuściraṃ niścitya cetasā ||
vadhopāyaṃ samālokya vṛtrasya pramudānvitaḥ
||70||अथाब्रवीत्स्वयं विष्णुश्चिरं निश्चित्य चेतसा ॥
वधोपायं समालोक्य वृत्रस्य प्रमुदान्वितः
viṣṇuruvāca
tasya śakra vadhopāyo mayā jñāto'dhunā dhruvam ||
tacchrutvā kuru śīghraṃ tvamupāyo nāsti kaścana
||71||तस्य शक्र वधोपायो मया ज्ञातोऽधुना ध्रुवम् ॥
तच्छ्रुत्वा कुरु शीघ्रं त्वमुपायो नास्ति कश्चन
avadhyaḥ sarvaśastrāṇāṃ sa kṛtaḥ śūlapāṇinā ||
tasmādasthimayaṃ vajraṃ tadvadhārthaṃ nirūpaya
||72||अवध्यः सर्वशस्त्राणां स कृतः शूलपाणिना ॥
तस्मादस्थिमयं वज्रं तद्वधार्थं निरूपय
indra uvāca
asthibhiḥ kasya jīvasya vajraṃ deva bhaviṣyati ||
gajasya śarabhasyātha kiṃ vānyasya vadasva me
||73||अस्थिभिः कस्य जीवस्य वज्रं देव भविष्यति ॥
गजस्य शरभस्याथ किं वान्यस्य वदस्व मे
viṣṇuruvāca
śatahastapramāṇaṃ tatṣaḍasri ca surādhipa ||
madhye kṣāmaṃ tu pārśvābhyāṃ sthūlaṃ raudrasamākṛti
||74||शतहस्तप्रमाणं तत्षडस्रि च सुराधिप ॥
मध्ये क्षामं तु पार्श्वाभ्यां स्थूलं रौद्रसमाकृति
iṃdra uvāca
na tādṛgdṛśyate sattvaṃ trailokyepi sureśvara ||
yasyāsthibhirvidhīyeta vajamevaṃvidhākṛti
||75||न तादृग्दृश्यते सत्त्वं त्रैलोक्येपि सुरेश्वर ॥
यस्यास्थिभिर्विधीयेत वजमेवंविधाकृति
viṣṇuruvāca
dadhīcirnāma vipro'sti tapaḥ paramamā sthitaḥ ||
dviguṇaṃ ca tathā dīrghaḥ sarasvatyāṃ kṛtāśramaḥ
||76||दधीचिर्नाम विप्रोऽस्ति तपः परममा स्थितः ॥
द्विगुणं च तथा दीर्घः सरस्वत्यां कृताश्रमः
taṃ gatvā prārthayāśu tvaṃ svānyasthīni pradāsyati ||
nādeyaṃ vidyate kiṃcittasya saṃprārthitasya hi ||
tataḥ śakraḥ suraiḥ sārdhaṃ gatvā tasya tadāśramam ||
prācīsarasvatītīre puṣkare dvijasattamāḥ ||
atha devānsamā lokya saṃprāptānnijamaṃdire ||
dadhīciḥ saṃprahṛṣṭātmā satvaraḥ saṃmukhaṃ yayau
||79||तं गत्वा प्रार्थयाशु त्वं स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति ॥
नादेयं विद्यते किंचित्तस्य संप्रार्थितस्य हि ॥
ततः शक्रः सुरैः सार्धं गत्वा तस्य तदाश्रमम् ॥
प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करे द्विजसत्तमाः ॥
अथ देवान्समा लोक्य संप्राप्तान्निजमंदिरे ॥
दधीचिः संप्रहृष्टात्मा सत्वरः संमुखं ययौ
sa praṇamya sahasrākṣaṃ tathānyānapi sanmuniḥ ||
arghyādibhistataḥ pūjāṃ cakre teṣāṃ tataḥ param
||80||स प्रणम्य सहस्राक्षं तथान्यानपि सन्मुनिः ॥
अर्घ्यादिभिस्ततः पूजां चक्रे तेषां ततः परम्
tataḥ provāca hṛṣṭātmā vinayāvanataḥ sthitaḥ ||
svayameva sahasrākṣaṃ praṇipatya muhurmuhuḥ
||81||ततः प्रोवाच हृष्टात्मा विनयावनतः स्थितः ॥
स्वयमेव सहस्राक्षं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
dadhīciruvāca
kimarthamāgatā devāḥ kṛtyaṃ cāśu nivedyatām ||
dhanyo'hamāgato yasya gṛhe tvaṃ balasūdana
||82||किमर्थमागता देवाः कृत्यं चाशु निवेद्यताम् ॥
धन्योऽहमागतो यस्य गृहे त्वं बलसूदन
śakra uvāca
vṛtreṇa nirjitāḥ sarve vayaṃ brāhmaṇasattama ||
sa vadhyo nahi śastrāṇāṃ sarveṣāṃ varapuṣṭitaḥ
||83||वृत्रेण निर्जिताः सर्वे वयं ब्राह्मणसत्तम ॥
स वध्यो नहि शस्त्राणां सर्वेषां वरपुष्टितः
so'sthisaṃbhavavajrasya vadhyaḥ syādabravīddhariḥ ||
śatahastapramāṇasya na ca jīvosti tādṛśaḥ
||84||सोऽस्थिसंभववज्रस्य वध्यः स्यादब्रवीद्धरिः ॥
शतहस्तप्रमाणस्य न च जीवोस्ति तादृशः
tvāṃ muktvā brāhmaṇaśreṣṭha tasmādasthīni yaccha naḥ ||
svakīyāni bhavedyena vajraṃ tasya vināśakam
||85||त्वां मुक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्मादस्थीनि यच्छ नः ॥
स्वकीयानि भवेद्येन वज्रं तस्य विनाशकम्
kuru kṛtyaṃ dvijaśreṣṭha devānāmārtināśanam ||
anyathā vibudhāḥ sarve nāśaṃ yāsyaṃti kṛtsnaśaḥ
||86||कुरु कृत्यं द्विजश्रेष्ठ देवानामार्तिनाशनम् ॥
अन्यथा विबुधाः सर्वे नाशं यास्यंति कृत्स्नशः
sūta uvāca
tacchrutvā saṃprahṛṣṭātmā dadhīcirbhagavānmuniḥ ||
atyajajjīvitaṃ teṣāṃ hitārthāya divaukasām
||87||तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा दधीचिर्भगवान्मुनिः ॥
अत्यजज्जीवितं तेषां हितार्थाय दिवौकसाम्
tato devāḥ prahṛṣṭāste gṛhītvāsthīni kṛtsnaśaḥ ||
tataścakrurmahāvajraṃ yādṛśaṃ viṣṇunoditam
||88||ततो देवाः प्रहृष्टास्ते गृहीत्वास्थीनि कृत्स्नशः ॥
ततश्चक्रुर्महावज्रं यादृशं विष्णुनोदितम्
atha śakrastadādāya naimiṣābhimukho yayau ||
bhayena mahatā yukto vepamāno niśāgame
||89||अथ शक्रस्तदादाय नैमिषाभिमुखो ययौ ॥
भयेन महता युक्तो वेपमानो निशागमे
tatra dhyānasthitaṃ vṛtraṃ dūrasthastridaśādhipaḥ ||
vajreṇa tāḍayāmāsa palāyanaparāyaṇaḥ
||90||तत्र ध्यानस्थितं वृत्रं दूरस्थस्त्रिदशाधिपः ॥
वज्रेण ताडयामास पलायनपरायणः
so'pi vajaprahāreṇa bhasmasātsama padyata ||
vṛtro dānavaśārdūlo vahniṃ prāpya pataṃgavat
||91||सोऽपि वजप्रहारेण भस्मसात्सम पद्यत ॥
वृत्रो दानवशार्दूलो वह्निं प्राप्य पतंगवत्
śakro'pi bhayasaṃtrasto gatvā sāgaramadhyagam ||
parvataṃ sudurārohaṃ tuṃgaśṛṃgaṃ samāśritaḥ
||92||शक्रोऽपि भयसंत्रस्तो गत्वा सागरमध्यगम् ॥
पर्वतं सुदुरारोहं तुंगशृंगं समाश्रितः
na jānāti hataṃ vṛtraṃ vajraghātena tena tam ||
kevalaṃ vīkṣate mārgaṃ vṛtrāgamanasaṃbhavam
||93||न जानाति हतं वृत्रं वज्रघातेन तेन तम् ॥
केवलं वीक्षते मार्गं वृत्रागमनसंभवम्
etasminnaṃtare devāḥ saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ |
sūtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvustridaśādhipam
||94||एतस्मिन्नंतरे देवाः संप्रहृष्टतनूरुहाः ।
सूत्रं विनिहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुस्त्रिदशाधिपम्
na jānaṃti bhayānnaṣṭaṃ tasminsāgaraparvate |
anviṣya cirakālena kṛcchrātsaṃprāpya taṃ tataḥ
||95||न जानंति भयान्नष्टं तस्मिन्सागरपर्वते ।
अन्विष्य चिरकालेन कृच्छ्रात्संप्राप्य तं ततः
vīkṣāṃcakruḥ samāsīnaṃ viṣame girigahvare ||
tejohīnaṃ tathā dīnaṃ brahmahatyāpariplutam
||96||वीक्षांचक्रुः समासीनं विषमे गिरिगह्वरे ॥
तेजोहीनं तथा दीनं ब्रह्महत्यापरिप्लुतम्
gātradurgaṃdhitāsaṃgaiḥ pūrayantaṃ diśo daśa
||97||गात्रदुर्गंधितासंगैः पूरयन्तं दिशो दश
athovāca caturvaktro dṛṣṭvā śakraṃ tathāvidham ||
samastāndevasaṃghātāndūrasthaḥ pāpaśaṃkayā
||98||अथोवाच चतुर्वक्त्रो दृष्ट्वा शक्रं तथाविधम् ॥
समस्तान्देवसंघातान्दूरस्थः पापशंकया
śakro'yaṃ vibudhaśreṣṭhā brahmahatyāpariplutaḥ |
tasmātattyājyaḥ sudūreṇa no cetpāpamavāpsyatha
||99||शक्रोऽयं विबुधश्रेष्ठा ब्रह्महत्यापरिप्लुतः ।
तस्मातत्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ
paśyadhvaṃ sarvaliṃgāni brahmahatyānvitāni ca ||
asya gātreṣu dṛśyaṃte tasmādgacchāmahe divi
||100||पश्यध्वं सर्वलिंगानि ब्रह्महत्यान्वितानि च ॥
अस्य गात्रेषु दृश्यंते तस्माद्गच्छामहे दिवि
pitāmahamukhāndṛṣṭvā devānprāptānsurādhipaḥ ||
parāṅmukhānakasmācca saṃjātānvismayānvitaḥ ||
tataḥ provāca saṃbhrāṃtaḥ kimidaṃ gamyate surāḥ ||
dṛṣṭvāpi māmanābhāṣya kaccitkṣemaṃ gṛhe mama
||102||पितामहमुखान्दृष्ट्वा देवान्प्राप्तान्सुराधिपः ॥
पराङ्मुखानकस्माच्च संजातान्विस्मयान्वितः ॥
ततः प्रोवाच संभ्रांतः किमिदं गम्यते सुराः ॥
दृष्ट्वापि मामनाभाष्य कच्चित्क्षेमं गृहे मम
kaccitsa nihatastena mama vajreṇa dānavaḥ ||
kaccinna māṃ sa yuddhārthamanveṣa yati durmatiḥ
||103||कच्चित्स निहतस्तेन मम वज्रेण दानवः ॥
कच्चिन्न मां स युद्धार्थमन्वेष यति दुर्मतिः
brahmovāca
nihataḥ sa tvayā śakra tena vajreṇa dānavaḥ ||
gato mṛtyuvaśaṃ pāpo na bhayaṃ kartumarhasi
||104||निहतः स त्वया शक्र तेन वज्रेण दानवः ॥
गतो मृत्युवशं पापो न भयं कर्तुमर्हसि
paraṃ tasya vadhājjātā brahmahatyā sugarhitā ||
tava śakra na tenādya spṛśāmo'spṛśyatāṃ gatam
||105||परं तस्य वधाज्जाता ब्रह्महत्या सुगर्हिता ॥
तव शक्र न तेनाद्य स्पृशामोऽस्पृश्यतां गतम्
indra uvāca
mayā vinihatāḥ pūrvaṃ bahavaḥ kila dānavāḥ ||
brahmahatyā na saṃjātā mama hatyādhunā katham
||106||मया विनिहताः पूर्वं बहवः किल दानवाः ॥
ब्रह्महत्या न संजाता मम हत्याधुना कथम्
brahmovāca
te tvayā nihatā yuddhe kṣātradharmeṇa vāsava ||
viśuddhā dānavāḥ sarve tena jātaṃ na pātakam
||107||ते त्वया निहता युद्धे क्षात्रधर्मेण वासव ॥
विशुद्धा दानवाः सर्वे तेन जातं न पातकम्
eṣa yajñopavītāḍhyo viśeṣāttapasi sthitaḥ|
chalena nihataḥ śakra tena tvaṃ pāpasaṃyutaḥ
||108||एष यज्ञोपवीताढ्यो विशेषात्तपसि स्थितः।
छलेन निहतः शक्र तेन त्वं पापसंयुतः
indra uvāca
jānāmyahaṃ caturvaktra svaṃ kāyaṃ pāpasaṃyutam ||
cihnairbrahmavadhodbhūtaistasmācchuddhiṃ vadasva me
||109||जानाम्यहं चतुर्वक्त्र स्वं कायं पापसंयुतम् ॥
चिह्नैर्ब्रह्मवधोद्भूतैस्तस्माच्छुद्धिं वदस्व मे
yayā yāti drutaṃ pāpaṃ brahmahatyāsamudbhavam ||
spṛśyo bhavāmi sarveṣāṃ devānāṃ prapitāmaha ||
brahmovāca ||
tīrthayātrāṃ suraśreṣṭha tadarthaṃ kartumarhasi |
tayā vinā na te pāpaṃ nāśamāyāti kṛtsnaśaḥ
||111||यया याति द्रुतं पापं ब्रह्महत्यासमुद्भवम् ॥
स्पृश्यो भवामि सर्वेषां देवानां प्रपितामह ॥
ब्रह्मोवाच ॥
तीर्थयात्रां सुरश्रेष्ठ तदर्थं कर्तुमर्हसि ।
तया विना न ते पापं नाशमायाति कृत्स्नशः
sūta uvāca
tatastadvacanācchakrastīrthayātrāparāyaṇaḥ ||
babhrāma sakalāṃ pṛthvīṃ snānaṃ kurvanpṛthakpṛthak
||112||ततस्तद्वचनाच्छक्रस्तीर्थयात्रापरायणः ॥
बभ्राम सकलां पृथ्वीं स्नानं कुर्वन्पृथक्पृथक्
tīrtheṣu suprasiddheṣu nadīnadayuteṣu ca ||
vārāṇasyāṃ prayāge ca prabhāse kurujāṃgale
||113||तीर्थेषु सुप्रसिद्धेषु नदीनदयुतेषु च ॥
वाराणस्यां प्रयागे च प्रभासे कुरुजांगले
tathānyeṣu sahasrākṣo vipāpmā na vyajāyata ||
tato vairāgyamāpannaścintayāmāsa cetasi
||14||तथान्येषु सहस्राक्षो विपाप्मा न व्यजायत ॥
ततो वैराग्यमापन्नश्चिन्तयामास चेतसि
ahaṃ snātaḥ samasteṣu tīrtheṣu dharaṇītale ||
na ca pāpena nirmuktaḥ kiṃ karomi ca sāṃpratam
||115||अहं स्नातः समस्तेषु तीर्थेषु धरणीतले ॥
न च पापेन निर्मुक्तः किं करोमि च सांप्रतम्
kiṃ patāmi gireḥ śṛṃgādviṣaṃ vā bhakṣayāmi kim ||
trailokyarājyavibhraṣṭo nāhaṃ jīvitumutsahe
||116||किं पतामि गिरेः शृंगाद्विषं वा भक्षयामि किम् ॥
त्रैलोक्यराज्यविभ्रष्टो नाहं जीवितुमुत्सहे
evaṃ vairāgyamāpanno girimāruhya vāsavaḥ ||
yāvatkṣipati cātmānaṃ maraṇe kṛtaniścayaḥ
||117||एवं वैराग्यमापन्नो गिरिमारुह्य वासवः ॥
यावत्क्षिपति चात्मानं मरणे कृतनिश्चयः
tāvaddevotthitā vāṇī gaganāddvijasattamāḥ ||
mā śakra sāhasaṃ kārṣīrvairāgyaṃ prāpya cetasi
||118||तावद्देवोत्थिता वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः ॥
मा शक्र साहसं कार्षीर्वैराग्यं प्राप्य चेतसि
tvayā rājyaṃ prakartavyaṃ svarge'dyāpi yugāṣṭakam ||
tasmātpāpaviśuddhyarthaṃ śṛṇu śakra samā hitaḥ
||119||त्वया राज्यं प्रकर्तव्यं स्वर्गेऽद्यापि युगाष्टकम् ॥
तस्मात्पापविशुद्ध्यर्थं शृणु शक्र समा हितः
kuruṣva vacanaṃ śīghraṃ bhāvanīyaṃ na cānyathā ||
yattvayā pāṃsubhiḥ pūrvaṃ vivaraṃ paripūritaḥ
||120||कुरुष्व वचनं शीघ्रं भावनीयं न चान्यथा ॥
यत्त्वया पांसुभिः पूर्वं विवरं परिपूरितः
hāṭakeśvaraje kṣetre yatra devaḥ svayaṃ haraḥ ||
tatra nāgabilo jāto valmīkāttridaśādhipa
||121||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्र देवः स्वयं हरः ॥
तत्र नागबिलो जातो वल्मीकात्त्रिदशाधिप
yena nāgā dharāpṛṣṭhe nirgacchaṃti vrajaṃti ca ||
tena mārgeṇa gatvā tvaṃ pātāle hāṭakeśvaram ||
snātvā pātālagaṃgāyāṃ pūjayasva maheśvaram
||122||येन नागा धरापृष्ठे निर्गच्छंति व्रजंति च ॥
तेन मार्गेण गत्वा त्वं पाताले हाटकेश्वरम् ॥
स्नात्वा पातालगंगायां पूजयस्व महेश्वरम्
tataḥ pāpavinirmukto bhaviṣyasi na saṃśayaḥ ||
saṃprāpsyasi ca bhūyo'pi devarājyamakaṇṭakam
||123||ततः पापविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः ॥
संप्राप्स्यसि च भूयोऽपि देवराज्यमकण्टकम्
sūta uvāca
atha śakraḥ samākarṇya tāṃ giraṃ gaganotthitām ||
jagāma satvaraṃ tatra yatra nāgabilaḥ sa ca
||124||अथ शक्रः समाकर्ण्य तां गिरं गगनोत्थिताम् ॥
जगाम सत्वरं तत्र यत्र नागबिलः स च
tataḥ praviśya pātālaṃ gaṃgātoyapariplutaḥ ||
pūjayāmāsa talliṃgaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam
||125||ततः प्रविश्य पातालं गंगातोयपरिप्लुतः ॥
पूजयामास तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्
atha tasya kṣaṇājjātaṃ śarīraṃ malavarjitam ||
durgandhaśca gato nāśaṃ tejovṛddhirbabhūva ha
||126||अथ तस्य क्षणाज्जातं शरीरं मलवर्जितम् ॥
दुर्गन्धश्च गतो नाशं तेजोवृद्धिर्बभूव ह
etasminnaṃtare prāptā brahmaviṣṇumukhāḥ surāḥ ||
procuśca devarājaṃ taṃ muktapāpaṃ praharṣitāḥ
||127||एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता ब्रह्मविष्णुमुखाः सुराः ॥
प्रोचुश्च देवराजं तं मुक्तपापं प्रहर्षिताः
prāptastu medhyatāṃ śakra vimukto brahmahatyayā ||
tasmādāgaccha gacchāmaḥ sahitāstridaśālayam
||128||प्राप्तस्तु मेध्यतां शक्र विमुक्तो ब्रह्महत्यया ॥
तस्मादागच्छ गच्छामः सहितास्त्रिदशालयम्
etannāga bilaṃ śakra punaḥ pūraya pāṃsubhiḥ ||
no cedāgatya cānena mānuṣāḥ siddhihetavaḥ
||129||एतन्नाग बिलं शक्र पुनः पूरय पांसुभिः ॥
नो चेदागत्य चानेन मानुषाः सिद्धिहेतवः
etalliṃgaṃ samabhyarcya snātvā bhāgīrathījale ||
api pāpasamāyuktā yāsyaṃti paramāṃ gatim
||130||एतल्लिंगं समभ्यर्च्य स्नात्वा भागीरथीजले ॥
अपि पापसमायुक्ता यास्यंति परमां गतिम्
tataste tridaśāḥ sarve sa ca devaṃ śatakratuḥ ||
praṇipatya punaḥ proccaiḥ prajagmustridaśālayam
||3||ततस्ते त्रिदशाः सर्वे स च देवं शतक्रतुः ॥
प्रणिपत्य पुनः प्रोच्चैः प्रजग्मुस्त्रिदशालयम्
tato jajñe mahāṃstatra svarge vṛtravadhotsavaḥ ||
devendratvamanuprāpte punaḥ śakre dvijottamāḥ
||132||ततो जज्ञे महांस्तत्र स्वर्गे वृत्रवधोत्सवः ॥
देवेन्द्रत्वमनुप्राप्ते पुनः शक्रे द्विजोत्तमाः
sūta uvāca
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ hāṭakeśvarasaṃbhavam ||
māhātmyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāḥ sarvapātakanāśanam
||133||एतद्वः सर्वमाख्यातं हाटकेश्वरसंभवम् ॥
माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्
yaścaitatkīrtayedbhaktyā śṛṇoti ca samāhitaḥ ||
sa yāti paramaṃ sthānaṃ jarā maraṇavarjitam
||134||यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या शृणोति च समाहितः ॥
स याति परमं स्थानं जरा मरणवर्जितम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye vṛtravadhavarṇanaṃnāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ || 8 ||