ānartakatīrthakūpikāmāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
āścaryaṃ sūtaputraitadyattvayā parikīrtitam ||
yatsthāpitāni liṃgāni rākṣasairapi vānaraiḥ
||1||आश्चर्यं सूतपुत्रैतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥
यत्स्थापितानि लिंगानि राक्षसैरपि वानरैः
tasmādvistarato brūhi yatrayatra yathāyathā ||
taiḥ sthāpitāni liṃgāni yeṣu sthāneṣu sūtaja
||2||तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि यत्रयत्र यथायथा ॥
तैः स्थापितानि लिंगानि येषु स्थानेषु सूतज
sūta uvāca
' sugrīvaḥ saṃbhramitvātha kṣetraṃ sarvamaśeṣataḥ ||
bālamaṃḍanakaṃ prāpya tatra snātvā samāhitaḥ ||
mukhaliṃgaṃ tatastatra sthāpayāmāsa śūlinaḥ ||
tathānyairvānaraiḥ sarvaimukhaliṃgāni śūlinaḥ ||
svasaṃjñārthaṃ dvijaśreṣṭhāḥ sthāpitāni yathecchayā
||4||' सुग्रीवः संभ्रमित्वाथ क्षेत्रं सर्वमशेषतः ॥
बालमंडनकं प्राप्य तत्र स्नात्वा समाहितः ॥
मुखलिंगं ततस्तत्र स्थापयामास शूलिनः ॥
तथान्यैर्वानरैः सर्वैमुखलिंगानि शूलिनः ॥
स्वसंज्ञार्थं द्विजश्रेष्ठाः स्थापितानि यथेच्छया
yasteṣāṃ mukhaliṃgānāṃ karoti ghṛtakaṃbalam ||
makarasthena sūryeṇa śivalokaṃ sa gacchati
||5||यस्तेषां मुखलिंगानां करोति घृतकंबलम् ॥
मकरस्थेन सूर्येण शिवलोकं स गच्छति
tataḥ paścimadigbhāge tasya kṣetrasya rākṣasaiḥ ||
saṃsthāpitāni liṅgāni caturvaktrāṇi ca dvijāḥ ||
_
||6||ततः पश्चिमदिग्भागे तस्य क्षेत्रस्य राक्षसैः ॥
संस्थापितानि लिङ्गानि चतुर्वक्त्राणि च द्विजाः ॥
_
rāmeṇa pūrvadigbhāge prāsādānāṃ ca paṃcakam ||
sthāpitaṃ bhaktiyuktena sarvapātakanāśanam
||7||रामेण पूर्वदिग्भागे प्रासादानां च पंचकम् ॥
स्थापितं भक्तियुक्तेन सर्वपातकनाशनम्
tathādakṣiṇadigbhāge kūpikā tena nirmitā ||
ānarttīyataḍāgasya samīpe pāpanāśanī
||8||तथादक्षिणदिग्भागे कूपिका तेन निर्मिता ॥
आनर्त्तीयतडागस्य समीपे पापनाशनी
yastasyāṃ kurute śrāddhaṃ saṃprāpte dakṣiṇāyane ||
so'śvamedhaphalaṃ prāpya pitṛloke mahīyate
||9||यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते दक्षिणायने ॥
सोऽश्वमेधफलं प्राप्य पितृलोके महीयते
yastatra dīpakaṃ dadyātkārtike māsi ca dvijāḥ ||
na sa paśyati raudrāṃstānnarakānekaviṃśatim ||
na cāṃdho jāyate kvāpi yatrayatra prajāyate
||10||यस्तत्र दीपकं दद्यात्कार्तिके मासि च द्विजाः ॥
न स पश्यति रौद्रांस्तान्नरकानेकविंशतिम् ॥
न चांधो जायते क्वापि यत्रयत्र प्रजायते
ṛṣaya ūcuḥ
ānarttīyataḍāgaṃ tatkena tatra vinirmitam ||
kiṃprabhāvaṃ ca kārtsnyena sūtaputra prakīrtaya
||11||आनर्त्तीयतडागं तत्केन तत्र विनिर्मितम् ॥
किंप्रभावं च कार्त्स्न्येन सूतपुत्र प्रकीर्तय
sūta uvāca
ānarttīyataḍāgasya mahimā dvijasattamāḥ ||
ekavaktreṇa no śakyo vaktuṃ varṣaśatairapi
||12||आनर्त्तीयतडागस्य महिमा द्विजसत्तमाः ॥
एकवक्त्रेण नो शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि
āśvinasya site pakṣe caturdaśyāṃ samāhitaḥ ||
snātvā devānpitṝṃścaiva tarpayedvidhipūrvakam
||13||आश्विनस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां समाहितः ॥
स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयेद्विधिपूर्वकम्
tato dīpotsavadine śrāddhaṃ kṛtvā samāhitaḥ ||
dāmodaraṃ yamaṃ pūjya dīpaṃ dadyātsvabhaktitaḥ
||14||ततो दीपोत्सवदिने श्राद्धं कृत्वा समाहितः ॥
दामोदरं यमं पूज्य दीपं दद्यात्स्वभक्तितः
saṃpūjyo dharmarājastu gandhapuṣpānulepanaiḥ ||
māṣāstilāśca dātavyā goviṃdaḥ prīyatāmiti
||15||संपूज्यो धर्मराजस्तु गन्धपुष्पानुलेपनैः ॥
माषास्तिलाश्च दातव्या गोविंदः प्रीयतामिति
tilamāṣapradānena dvijānāṃ tarpaṇena ca ||
yamena sahito devaḥ prīyate puruṣottamaḥ
||16||तिलमाषप्रदानेन द्विजानां तर्पणेन च ॥
यमेन सहितो देवः प्रीयते पुरुषोत्तमः
ya evaṃ kurute viprāstīrtha ānarta saṃjñite ||
so'śvamedhaphalaṃ prāpyabrahmaloke mahīyate
||17||य एवं कुरुते विप्रास्तीर्थ आनर्त संज्ञिते ॥
सोऽश्वमेधफलं प्राप्यब्रह्मलोके महीयते
yasmindine samāyāto rāmastatra praharṣitaḥ ||
tasmindvijottamaiḥ sarvaiḥ proktaḥ so'bhyetya sādaram
||18||यस्मिन्दिने समायातो रामस्तत्र प्रहर्षितः ॥
तस्मिन्द्विजोत्तमैः सर्वैः प्रोक्तः सोऽभ्येत्य सादरम्
atrāgastyo muniśreṣṭhastiṣṭhate raghunaṃdana ||
taṃ gatvā paśya viprendra mitrāvaruṇasaṃbhavam
||19||अत्रागस्त्यो मुनिश्रेष्ठस्तिष्ठते रघुनंदन ॥
तं गत्वा पश्य विप्रेन्द्र मित्रावरुणसंभवम्
atha teṣāṃ vacaḥ śrutvā rāmo rājīvalocanaḥ ||
vānarai rākṣasaiḥ sārdhaṃ prahṛṣṭaḥ satvaraṃ yayau ||
6.103.20 aṣṭāṃgapraṇipātena taṃ praṇamya raghūttamaḥ ||
pariṣyakto dṛḍhaṃ tena sānandena mahātmanā
||21||अथ तेषां वचः श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः ॥
वानरै राक्षसैः सार्धं प्रहृष्टः सत्वरं ययौ ॥
6.103.२० अष्टांगप्रणिपातेन तं प्रणम्य रघूत्तमः ॥
परिष्यक्तो दृढं तेन सानन्देन महात्मना
nātidūre tatastasya vinayena samanvitaḥ ||
upaviṣṭo dharāpṛṣṭhe kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ
||22||नातिदूरे ततस्तस्य विनयेन समन्वितः ॥
उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः
tataḥ pṛṣṭastu muninā kathayāmāsa vistarāt ||
vṛttāṃtaṃ sarvamātmīyaṃ svargasya gamanaṃ prati
||23||ततः पृष्टस्तु मुनिना कथयामास विस्तरात् ॥
वृत्तांतं सर्वमात्मीयं स्वर्गस्य गमनं प्रति
yathā sītā parityaktā yathā saumitriṇā kṛtaḥ ||
parityāgaḥ svakīyasya saṃtyaktena mahātmanā
||24||यथा सीता परित्यक्ता यथा सौमित्रिणा कृतः ॥
परित्यागः स्वकीयस्य संत्यक्तेन महात्मना
tathā sugrīvamāsādya tathaiva ca vibhīṣaṇam ||
saṃbhāṣya cāgamastvatra tataḥ puṣpakasaṃsthitiḥ
||25||तथा सुग्रीवमासाद्य तथैव च विभीषणम् ॥
संभाष्य चागमस्त्वत्र ततः पुष्पकसंस्थितिः
tato'gastyaḥ kathāścitrāścakre tasya purastadā ||
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ dṛṣṭāṃtairbahubhirmuniḥ
||26||ततोऽगस्त्यः कथाश्चित्राश्चक्रे तस्य पुरस्तदा ॥
राजर्षीणां पुराणानां दृष्टांतैर्बहुभिर्मुनिः
tataḥ kathāvasāne ca calacittaṃ raghūttamam ||
vilokya pradadau tasmai ratnābharaṇamuttamam
||27||ततः कथावसाने च चलचित्तं रघूत्तमम् ॥
विलोक्य प्रददौ तस्मै रत्नाभरणमुत्तमम्
yanna deveṣu yakṣeṣu siddhavidyādhareṣu ca ||
nāgeṣu rākṣasendreṣu mānuṣeṣu ca kā kathā
||28||यन्न देवेषु यक्षेषु सिद्धविद्याधरेषु च ॥
नागेषु राक्षसेन्द्रेषु मानुषेषु च का कथा
yasyendrāyudhasaṃghāśca niṣkrāmaṃti sahasraśaḥ ||
rātrau tamisrapakṣe'pi lakṣyate'rkopamatviṣaḥ
||29||यस्येन्द्रायुधसंघाश्च निष्क्रामंति सहस्रशः ॥
रात्रौ तमिस्रपक्षेऽपि लक्ष्यतेऽर्कोपमत्विषः
tadrāmastu gṛhītvā'tha vismayotphullalocanaḥ ||
papraccha kautukāviṣṭaḥ kutastvetanmune tava
||30||तद्रामस्तु गृहीत्वाऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
पप्रच्छ कौतुकाविष्टः कुतस्त्वेतन्मुने तव
atyadbhutakaraṃ ratnairnirmitaṃ timirāpaham ||
kaṇṭhābharaṇamākhyāhi nedamasti jagattraye
||31||अत्यद्भुतकरं रत्नैर्निर्मितं तिमिरापहम् ॥
कण्ठाभरणमाख्याहि नेदमस्ति जगत्त्रये
agastiruvāca
yatpaśyasi raghuśreṣṭha taḍāgamidamuttamam ||
mamāśramasamīpasthaṃ taddevadevanirmitam
||32||यत्पश्यसि रघुश्रेष्ठ तडागमिदमुत्तमम् ॥
ममाश्रमसमीपस्थं तद्देवदेवनिर्मितम्
tasya tīre mayā dṛṣṭaṃ yadāścaryamanuttamam ||
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇuṣva raghu nandana
||33||तस्य तीरे मया दृष्टं यदाश्चर्यमनुत्तमम् ॥
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व रघु नन्दन
kadācidrāghavaśreṣṭha niśīthe'haṃ samutthitaḥ ||
paśyāmi vyomamārgeṇa pradyotaṃ bhāskaropamam
||34||कदाचिद्राघवश्रेष्ठ निशीथेऽहं समुत्थितः ॥
पश्यामि व्योममार्गेण प्रद्योतं भास्करोपमम्
yāvattāvadvimānaṃ tadapsarogaṇarājitam ||
tasya madhyagataścaikaḥ puruṣastaruṇastathā ||
andhastatra samārūḍhaḥ stūyate kinnarairnṛpaḥ
||35||यावत्तावद्विमानं तदप्सरोगणराजितम् ॥
तस्य मध्यगतश्चैकः पुरुषस्तरुणस्तथा ॥
अन्धस्तत्र समारूढः स्तूयते किन्नरैर्नृपः
ratnābharaṇametacca bibhratkaṇṭhe sunirmalam ||
dvādaśārkapratīkāśaṃ kāmadeva ivāparaḥ
||36||रत्नाभरणमेतच्च बिभ्रत्कण्ठे सुनिर्मलम् ॥
द्वादशार्कप्रतीकाशं कामदेव इवापरः
athottīrya vimānāgryātskaṃdhalagno raghūdvaha ||
ekasya devadūtasya salilāṃtamupāgataḥ
||37||अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्स्कंधलग्नो रघूद्वह ॥
एकस्य देवदूतस्य सलिलांतमुपागतः
tataśca salilāttasmādākṛṣya ca kalevaram ||
mṛtakasya tato daṃtairbhakṣayāmāsa satvaram
||38||ततश्च सलिलात्तस्मादाकृष्य च कलेवरम् ॥
मृतकस्य ततो दंतैर्भक्षयामास सत्वरम्
yathāyathā mahāmāṃsaṃ sa bhakṣayati rāghava ||
tathātathā punaḥ kāyaṃ tadrūpaṃ tatprajāyate
||39||यथायथा महामांसं स भक्षयति राघव ॥
तथातथा पुनः कायं तद्रूपं तत्प्रजायते
tatastṛptiṃ cirātprāpya śucirbhūtvā praharṣitaḥ ||
niṣkamya salilādyāvadvimānamadhirohati
||40||ततस्तृप्तिं चिरात्प्राप्य शुचिर्भूत्वा प्रहर्षितः ॥
निष्कम्य सलिलाद्यावद्विमानमधिरोहति
tāvanmayā drutaṃ gatvā sa pṛṣṭaḥ kautukānnṛpaḥ ||
sevyamāno'pi gandharvaiḥ samaṃtādbuddhitatparaiḥ
||41||तावन्मया द्रुतं गत्वा स पृष्टः कौतुकान्नृपः ॥
सेव्यमानोऽपि गन्धर्वैः समंताद्बुद्धितत्परैः
bhobho vaimānikaśreṣṭha muhūrtaṃ pratipālaya ||
agastirnāma vipro'haṃ mitrāvaruṇasaṃbhavaḥ ||
tacchrutvā sammukho bhūtvā praṇāmamakarottataḥ ||
taiśca vaimānikaiḥ sārdhaṃ sarvaistaiḥ kinnarādibhiḥ
||43||भोभो वैमानिकश्रेष्ठ मुहूर्तं प्रतिपालय ॥
अगस्तिर्नाम विप्रोऽहं मित्रावरुणसंभवः ॥
तच्छ्रुत्वा सम्मुखो भूत्वा प्रणाममकरोत्ततः ॥
तैश्च वैमानिकैः सार्धं सर्वैस्तैः किन्नरादिभिः
so'yaṃ rājā mayā pṛṣṭaḥ kṛtānatiḥ puraḥ sthitaḥ ||
kastvamīdṛgvapuḥ śrīmānvimānavaramāśritaḥ ||
sevyamāno'psarobhiśca gandharvaiḥ kinnaraistathā
||44||सोऽयं राजा मया पृष्टः कृतानतिः पुरः स्थितः ॥
कस्त्वमीदृग्वपुः श्रीमान्विमानवरमाश्रितः ॥
सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैः किन्नरैस्तथा
atrā''gatya taḍāgāṃte mahāmāṃsaprabhakṣaṇam ||
kṛtavānasi vaikalyaṃ kasmātte dṛṣṭisaṃbhavam
||45||अत्राऽऽगत्य तडागांते महामांसप्रभक्षणम् ॥
कृतवानसि वैकल्यं कस्मात्ते दृष्टिसंभवम्
vaimānika uvāca
sādhu sādhu muniśreṣṭha yattvaṃ prāpto mamāntikam ||
avaśyaṃ sānukūlo me vidhiryattvaṃ samāgataḥ
||46||साधु साधु मुनिश्रेष्ठ यत्त्वं प्राप्तो ममान्तिकम् ॥
अवश्यं सानुकूलो मे विधिर्यत्त्वं समागतः
sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthabhūtā hi sādhavaḥ ||
kālena phalate tīrthaṃ sadyaḥ sādhusamāgamaḥ
||47||साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः ॥
कालेन फलते तीर्थं सद्यः साधुसमागमः
tasmātsarvaṃ tavākhyānaṃ kathayāmi mahāmune |
yena me garhitaṃ bhojyaṃ vibhavaśca tathedṛśaḥ
||48||तस्मात्सर्वं तवाख्यानं कथयामि महामुने ।
येन मे गर्हितं भोज्यं विभवश्च तथेदृशः
ahamāsaṃ purā rājā śvetonāma mahāmune ||
ānartādhipatiḥ pāpaḥ sarvalokanipīḍakaḥ
||49||अहमासं पुरा राजा श्वेतोनाम महामुने ॥
आनर्ताधिपतिः पापः सर्वलोकनिपीडकः
na kiṃcitprāṅmayā dattaṃ na hutaṃ jātavedasi ||
na ca rakṣā kṛtā loke na trātāḥ śaraṇāgatāḥ
||50||न किंचित्प्राङ्मया दत्तं न हुतं जातवेदसि ॥
न च रक्षा कृता लोके न त्राताः शरणागताः
dṛṣṭvādṛṣṭvā mayā ratnaṃ yatkiṃciddharaṇītale ||
tadvai balāddhṛtaṃ sarvaṃ sarveṣāmiha dehinām
||51||दृष्ट्वादृष्ट्वा मया रत्नं यत्किंचिद्धरणीतले ॥
तद्वै बलाद्धृतं सर्वं सर्वेषामिह देहिनाम्
tataḥ kālena dīrgheṇa jarāgrastasya me balāt ||
hṛtaṃ rājyaṃ svaputreṇa māṃ nirvāsya vigarhitam
||52||ततः कालेन दीर्घेण जराग्रस्तस्य मे बलात् ॥
हृतं राज्यं स्वपुत्रेण मां निर्वास्य विगर्हितम्
tato'haṃ jarayā grasto vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ ||
samāyāto'tra vipreṃdra bhramamāṇa itastataḥ
||53||ततोऽहं जरया ग्रस्तो वैराग्यं परमं गतः ॥
समायातोऽत्र विप्रेंद्र भ्रममाण इतस्ततः
tataḥ kṣutkṣāmakaṇṭho'haṃ snātvā'tra salile śubhe ||
mṛtaśca saṃniviṣṭohaṃ kṣudhayā paripīḍitaḥ
||54||ततः क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे ॥
मृतश्च संनिविष्टोहं क्षुधया परिपीडितः
prāviśyā'tra jale puṇye paṃcatvaṃ samupāgataḥ ||
tataśca tatkṣaṇādeva vimānaṃ samupasthitam
||55||प्राविश्याऽत्र जले पुण्ये पंचत्वं समुपागतः ॥
ततश्च तत्क्षणादेव विमानं समुपस्थितम्
māmanyena śarīreṇa samādāya ca kiṃkarāḥ ||
tatrāropya tataḥ prāptā brahmaṇaḥ sadanaṃ prati
||56||मामन्येन शरीरेण समादाय च किंकराः ॥
तत्रारोप्य ततः प्राप्ता ब्रह्मणः सदनं प्रति
divyamālyāvaradharaṃdivyagandhānulepanam ||
divyābharaṇasaṃjuṣṭaṃ stūyamānaṃ ca kinnaraiḥ
||57||दिव्यमाल्यावरधरंदिव्यगन्धानुलेपनम् ॥
दिव्याभरणसंजुष्टं स्तूयमानं च किन्नरैः
tato brahmasabhāmadhye hyahaṃ tairdevakiṃkaraiḥ ||
tādṛgrūpo vicakṣuśca dhārito brahmaṇaḥ puraḥ
||58||ततो ब्रह्मसभामध्ये ह्यहं तैर्देवकिंकरैः ॥
तादृग्रूपो विचक्षुश्च धारितो ब्रह्मणः पुरः
sarvaiḥ sabhāgatairdṛṣṭā vismitāsyaiḥ parasparam ||
anyaiśca nindamānaiśca dhikchabdasya prajalpakaiḥ
||59||सर्वैः सभागतैर्दृष्टा विस्मितास्यैः परस्परम् ॥
अन्यैश्च निन्दमानैश्च धिक्छब्दस्य प्रजल्पकैः
kiṃkarā ūcuḥ
eṣa devaścaturvaktraḥ sabheyaṃ tasya sambhavā ||
sarvairdevagaṇairjuṣṭā praṇāmaḥ kriyatāmiti
||60||एष देवश्चतुर्वक्त्रः सभेयं तस्य सम्भवा ॥
सर्वैर्देवगणैर्जुष्टा प्रणामः क्रियतामिति
tato'haṃ praṇipatyoccaistaṃ devaṃ devasaṃyutam ||
upaviṣṭaḥ sabhāmadhye vrīḍayā'vanataḥ sthitaḥ
||61||ततोऽहं प्रणिपत्योच्चैस्तं देवं देवसंयुतम् ॥
उपविष्टः सभामध्ये व्रीडयाऽवनतः स्थितः
yathāyathā kathāstatra prajāyante sabhātale ||
devadvijanarendrāṇāṃ dharmākhyānāni kuṃbhaja
||62||यथायथा कथास्तत्र प्रजायन्ते सभातले ॥
देवद्विजनरेन्द्राणां धर्माख्यानानि कुंभज
tathātathā mamātīva kṣudvṛddhiṃ saṃpragacchati ||
jāne kiṃ bhakṣayāmyāśu dṛṣadaḥ kāṣṭhameva vā
||63||तथातथा ममातीव क्षुद्वृद्धिं संप्रगच्छति ॥
जाने किं भक्षयाम्याशु दृषदः काष्ठमेव वा
tato mayā praṇamyoccairvijñaptaḥ prapitāmahaḥ ||
prāṇipatya muniśreṣṭha lajjāṃ tyaktvā sudūrataḥ
||64||ततो मया प्रणम्योच्चैर्विज्ञप्तः प्रपितामहः ॥
प्राणिपत्य मुनिश्रेष्ठ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः
kṣudhā māṃ bādhate atīva sāṃprataṃ prapitāmaha ||
tathā paśyāmi no kiṃcittādṛgbhojyaṃ prayaccha me
||65||क्षुधा मां बाधते अतीव सांप्रतं प्रपितामह ॥
तथा पश्यामि नो किंचित्तादृग्भोज्यं प्रयच्छ मे
kṣutpipāsādayo doṣā na vidyaṃte'tra te kila ||
svarge sthitasya yaccaitattatkimevaṃvidhaṃ mama
||66||क्षुत्पिपासादयो दोषा न विद्यंतेऽत्र ते किल ॥
स्वर्गे स्थितस्य यच्चैतत्तत्किमेवंविधं मम
pitāmaha uvāca
tvayā nānnaṃ kvaciddattaṃ kasyacitpṛthivītale |
tenātrāpi bubhukṣā te vṛddhiṃ gacchati durmate
||67||त्वया नान्नं क्वचिद्दत्तं कस्यचित्पृथिवीतले ।
तेनात्रापि बुभुक्षा ते वृद्धिं गच्छति दुर्मते
tathā hṛtāni ratnāni yāni dṛṣṭigatāni te ||
cakṣurhīnastato jāto mama loke gato'pi ca
||68||तथा हृतानि रत्नानि यानि दृष्टिगतानि ते ॥
चक्षुर्हीनस्ततो जातो मम लोके गतोऽपि च
yastvaṃ pātakayukto'pi saṃprāpto mama maṃdiram ||
tadvakṣyāmyakhilaṃ te'haṃ śṛṇuṣvaikamanāḥ sthitaḥ
||69||यस्त्वं पातकयुक्तोऽपि संप्राप्तो मम मंदिरम् ॥
तद्वक्ष्याम्यखिलं तेऽहं शृणुष्वैकमनाः स्थितः
yasmiñjale tvayā muktāḥ prāṇāḥ pāpā tmanāpica ||
śvetadvīpapatistatra kalikālabhayāturaḥ
||70||यस्मिञ्जले त्वया मुक्ताः प्राणाः पापा त्मनापिच ॥
श्वेतद्वीपपतिस्तत्र कलिकालभयातुरः
tato'sya sparśanātsadyo vimuktaḥ sarvapātakaiḥ ||
annādānātparā pīḍā jāyate kṣutsamu dbhavā
||71||ततोऽस्य स्पर्शनात्सद्यो विमुक्तः सर्वपातकैः ॥
अन्नादानात्परा पीडा जायते क्षुत्समु द्भवा
tathā ratnāpahāreṇa sañjātā cāṃdhatā tava ||
naivānyatkāraṇaṃ kiṃcitsatyametanmayoditam
||72||तथा रत्नापहारेण सञ्जाता चांधता तव ॥
नैवान्यत्कारणं किंचित्सत्यमेतन्मयोदितम्
tato mayā vidhiḥ proktaḥ punareva dvijottama ||
eṣo'pi brahmalokaste narakādatiricyate ||
tasmāttatraiva māṃ deva preṣayasva kimatra vai
||73||ततो मया विधिः प्रोक्तः पुनरेव द्विजोत्तम ॥
एषोऽपि ब्रह्मलोकस्ते नरकादतिरिच्यते ॥
तस्मात्तत्रैव मां देव प्रेषयस्व किमत्र वै
brahmovāca
tasmāttatraiva gaccha tvaṃ preṣi to'si kimatra vai ||
narake tava vāso na śvetadvīpasamudbhavam
||74||तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं प्रेषि तोऽसि किमत्र वै ॥
नरके तव वासो न श्वेतद्वीपसमुद्भवम्
māhātmyaṃ nāśamāyāti śāstraṃ syātsatyavarjitam ||
tasmāttvaṃ nityamārūḍho vimā ne traivasundare
||75||माहात्म्यं नाशमायाति शास्त्रं स्यात्सत्यवर्जितम् ॥
तस्मात्त्वं नित्यमारूढो विमा ने त्रैवसुन्दरे
gatvā jalāśaye tasminyatra prāṇāḥ samujjhitāḥ ||
tameva nijadehaṃ ca bhakṣayasva yathecchayā
||76||गत्वा जलाशये तस्मिन्यत्र प्राणाः समुज्झिताः ॥
तमेव निजदेहं च भक्षयस्व यथेच्छया
tadbhaviṣyati madvākyā dakṣayaṃ jalamadhyagam ||
tāvatkālaṃ ca dṛṣṭiste bhojyakāle bhaviṣyati
||77||तद्भविष्यति मद्वाक्या दक्षयं जलमध्यगम् ॥
तावत्कालं च दृष्टिस्ते भोज्यकाले भविष्यति
tato'haṃ tasya vākyena dīpotsavadine sadā ||
niśīthe'tra samā gatya bhakṣayāmi nijāṃ tanum
||78||ततोऽहं तस्य वाक्येन दीपोत्सवदिने सदा ॥
निशीथेऽत्र समा गत्य भक्षयामि निजां तनुम्
tatastṛptiṃ pragacchāmi yāvaddaivaṃ dinaṃ sthitam ||
mānuṣaṃ ca tathā varṣamīdṛgrūpo vyavasthitaḥ
||79||ततस्तृप्तिं प्रगच्छामि यावद्दैवं दिनं स्थितम् ॥
मानुषं च तथा वर्षमीदृग्रूपो व्यवस्थितः
nāstyasādhyaṃ muniśreṣṭha tava kiṃcijjagattraye ||
yenaikaṃ culukaṃ kṛtvā nipītaḥ payasāṃnidhiḥ
||80||नास्त्यसाध्यं मुनिश्रेष्ठ तव किंचिज्जगत्त्रये ॥
येनैकं चुलुकं कृत्वा निपीतः पयसांनिधिः
tasmānmune dayāṃ kṛtvā mamopari mahattarām ||
akṛtyā drakṣa māmasmātsarvalokavigarhitāt
||81||तस्मान्मुने दयां कृत्वा ममोपरि महत्तराम् ॥
अकृत्या द्रक्ष मामस्मात्सर्वलोकविगर्हितात्
tathā dṛṣṭipradānaṃ me kuruṣva munisattama ||
nirviṇṇo'smyaṃdhabhāvena nānyā tvatto'sti me gatiḥ
||82||तथा दृष्टिप्रदानं मे कुरुष्व मुनिसत्तम ॥
निर्विण्णोऽस्म्यंधभावेन नान्या त्वत्तोऽस्ति मे गतिः
tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛpayā mama mānasam ||
dravībhūtaṃ tadā vākyamavocaṃ taṃ raghūttama
||83||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपया मम मानसम् ॥
द्रवीभूतं तदा वाक्यमवोचं तं रघूत्तम
tvamannaniṣkrayaṃ dehi kaṇṭhasthamiha bhūṣaṇam ||
yena nāśaṃ prayātyeṣā bubhukṣā jaṭharodbhavā
||84||त्वमन्ननिष्क्रयं देहि कण्ठस्थमिह भूषणम् ॥
येन नाशं प्रयात्येषा बुभुक्षा जठरोद्भवा
tathā'dyaprabhṛti prājña ratnadīpānsunirmalān ||
atraiva sarasastīre dehi dāmodarāya ca
||85||तथाऽद्यप्रभृति प्राज्ञ रत्नदीपान्सुनिर्मलान् ॥
अत्रैव सरसस्तीरे देहि दामोदराय च
ddha?sa yena saṃjāyate dṛṣṭiḥ śāśvatī tava nirmalā ||
mama vākyādasaṃdigdhaṃ satyenātmānamālabhe
||86||द्ध?स येन संजायते दृष्टिः शाश्वती तव निर्मला ॥
मम वाक्यादसंदिग्धं सत्येनात्मानमालभे
rājovāca
mamopari dayāṃ kṛtvā tvameva munisattama ||
gṛhāṇa ratnasaṃbhūtaṃ kaṇṭhābharaṇamuttamam
||87||ममोपरि दयां कृत्वा त्वमेव मुनिसत्तम ॥
गृहाण रत्नसंभूतं कण्ठाभरणमुत्तमम्
tato dayābhibhūtena mayā tasya pratigrahaḥ ||
niḥspṛheṇāpi saṃcīrṇo muninā raṇyavāsinā|
tataḥ prakṣālya me pādau yāvattenānnaniṣkraye|
vibhūṣaṇamidaṃ dattaṃ sadbhaktyā bhāvitātmane ||
tatastasya praṇaṣṭā sā bubhukṣā tatkṣaṇānnṛpa ||
saṃjātā paramā tṛptirdevapīyūṣasaṃbhavā
||90||ततो दयाभिभूतेन मया तस्य प्रतिग्रहः ॥
निःस्पृहेणापि संचीर्णो मुनिना रण्यवासिना।
ततः प्रक्षाल्य मे पादौ यावत्तेनान्ननिष्क्रये।
विभूषणमिदं दत्तं सद्भक्त्या भावितात्मने ॥
ततस्तस्य प्रणष्टा सा बुभुक्षा तत्क्षणान्नृप ॥
संजाता परमा तृप्तिर्देवपीयूषसंभवा
tasya naṣṭaṃ mṛtaṃ kāyaṃ tacca jīrṇaṃ purodbhavam ||
yadāsīdakṣayaṃ nityaṃ tasmiṃstoye vyavasthitam
||91||तस्य नष्टं मृतं कायं तच्च जीर्णं पुरोद्भवम् ॥
यदासीदक्षयं नित्यं तस्मिंस्तोये व्यवस्थितम्
tataḥ saṃsthāpitastena tasminsthāne subhaktitaḥ ||
dāmodaro raghuśreṣṭha kṛtvā prāsādamuttamam 92 ||
tasyāgre śraddhayā yukto dīpaṃ dayādyathāyathā ||
tathātathā bhaveddṛṣṭistasya nityaṃ sunirmalām
||93||ततः संस्थापितस्तेन तस्मिन्स्थाने सुभक्तितः ॥
दामोदरो रघुश्रेष्ठ कृत्वा प्रासादमुत्तमम् ९२ ॥
तस्याग्रे श्रद्धया युक्तो दीपं दयाद्यथायथा ॥
तथातथा भवेद्दृष्टिस्तस्य नित्यं सुनिर्मलाम्
tato māsātsamāsādya divyacakṣurmahīpatiḥ ||
sa babhūva nṛpaśreṣṭhaḥ spṛhaṇīyatamaḥ satām
||94||ततो मासात्समासाद्य दिव्यचक्षुर्महीपतिः ॥
स बभूव नृपश्रेष्ठः स्पृहणीयतमः सताम्
tataḥ provāca māṃ hṛṣṭaḥ praṇipatya kṛtāṃjaliḥ ||
harṣagadgadayā vācā prasthitastridivaṃ prati
||95||ततः प्रोवाच मां हृष्टः प्रणिपत्य कृतांजलिः ॥
हर्षगद्गदया वाचा प्रस्थितस्त्रिदिवं प्रति
tvatprasādātpraṇaṣṭā me bubhukṣā'tisudāruṇā ||
tathā dṛṣṭiśca saṃjātā divyā brāhmaṇasattama
||96||त्वत्प्रसादात्प्रणष्टा मे बुभुक्षाऽतिसुदारुणा ॥
तथा दृष्टिश्च संजाता दिव्या ब्राह्मणसत्तम
anujñāṃ dehi me tasmādyena gacchāmi sāṃpratam ||
brahmalokaṃ muniśreṣṭha tīrthasyāsya prabhāvataḥ
||97||अनुज्ञां देहि मे तस्माद्येन गच्छामि सांप्रतम् ॥
ब्रह्मलोकं मुनिश्रेष्ठ तीर्थस्यास्य प्रभावतः
tato mayā vinirmuktaḥ praṇipatya muhurmuhuḥ ||
sa jagāma prahṛṣṭātmā brahmalokaṃ sanātanam
||98||ततो मया विनिर्मुक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥
स जगाम प्रहृष्टात्मा ब्रह्मलोकं सनातनम्
evaṃ me bhūṣaṇamidaṃ jātaṃ hastagataṃ purā ||
tava yogyamidaṃ jñātvā tubhyaṃ tena niveditam
||99||एवं मे भूषणमिदं जातं हस्तगतं पुरा ॥
तव योग्यमिदं ज्ञात्वा तुभ्यं तेन निवेदितम्
tataḥ prabhṛti rājeṃdra samāgatyātra mānavāḥ ||
ratnadīpānpradāyoccaiḥ snātvā'tra salile śubhe ||
kārtike māsi niryāṃti dehāṃte tridivālayam
||100||ततः प्रभृति राजेंद्र समागत्यात्र मानवाः ॥
रत्नदीपान्प्रदायोच्चैः स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे ॥
कार्तिके मासि निर्यांति देहांते त्रिदिवालयम्
ye punaḥ prāṇasaṃtyāgaṃ prakurvaṃti samāhitāḥ ||
pāpātmāno'pi te yāṃti brahmalokaṃ raghūttama
||101||ये पुनः प्राणसंत्यागं प्रकुर्वंति समाहिताः ॥
पापात्मानोऽपि ते यांति ब्रह्मलोकं रघूत्तम
tato dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ prabhāvaṃ tajjalodbhavam ||
pāṃsubhiḥ pūrayāmāsa samaṃtādbhayasaṃkulam
||102||ततो दृष्ट्वा सहस्राक्षः प्रभावं तज्जलोद्भवम् ॥
पांसुभिः पूरयामास समंताद्भयसंकुलम्
tadadya divasaḥ prāpto dīpotsavasamudbhavaḥ ||
supuṇyo'tra mamādeśāttvaṃ kuruṣva sukūpikām
||103||तदद्य दिवसः प्राप्तो दीपोत्सवसमुद्भवः ॥
सुपुण्योऽत्र ममादेशात्त्वं कुरुष्व सुकूपिकाम्
tasyāṃ snānaṃ vidhāyātha pitṝṃstarpaya rāghava ||
devasyāsya puro dehi ratnadīpamanuttamam
||4||तस्यां स्नानं विधायाथ पितॄंस्तर्पय राघव ॥
देवस्यास्य पुरो देहि रत्नदीपमनुत्तमम्
yena saṃjāyate siddhirbrahmalokasamudbhavā ||
anenaiva śarīreṇa satyametanmayoditam
||5||येन संजायते सिद्धिर्ब्रह्मलोकसमुद्भवा ॥
अनेनैव शरीरेण सत्यमेतन्मयोदितम्
tataste rāghavādeśā tsarve rākṣasavānarāḥ ||
tasmindeśe vinidadhuḥ kūpikāṃ vimalodakām
||6||ततस्ते राघवादेशा त्सर्वे राक्षसवानराः ॥
तस्मिन्देशे विनिदधुः कूपिकां विमलोदकाम्
tatra snātvā pitṝṃstarpya ratnadīpaṃ pradāya ca ||
samastaṃ kārtikaṃ yāvadayodhyāṃ prasthitāstataḥ
||107||तत्र स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य रत्नदीपं प्रदाय च ॥
समस्तं कार्तिकं यावदयोध्यां प्रस्थितास्ततः
tato vibhīṣaṇaṃ muktvā hanūmaṃtaṃ ca vānaram ||
brahmalokaṃ gatāḥ sarve tattīrthasya prabhāvataḥ
||108||ततो विभीषणं मुक्त्वा हनूमंतं च वानरम् ॥
ब्रह्मलोकं गताः सर्वे तत्तीर्थस्य प्रभावतः
sūta uvāca
adyāpi dīpadānaṃ yaḥ kurute tatra sādaram ||
saṃprāpte kārtike māsi snātvā tatra jale śubhe ||
sa sarvapātakairmukto brahmaloke mahīyate
||109||अद्यापि दीपदानं यः कुरुते तत्र सादरम् ॥
संप्राप्ते कार्तिके मासि स्नात्वा तत्र जले शुभे ॥
स सर्वपातकैर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
evaṃ tatra samutpannaṃ tattaḍāgaṃ śubhāvaham ||
ānarttīyaṃ tathā viṣṇukūpikā sā ca śobhanā
||110||एवं तत्र समुत्पन्नं तत्तडागं शुभावहम् ॥
आनर्त्तीयं तथा विष्णुकूपिका सा च शोभना
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāharuyāṃ saṃhi tāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye ānartakatīrthakūpikāmāhātmyavarṇanaṃnāma tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 103 ||