hariścandrarājyopalaṃbhaḥ
sūta uvāca
tataḥ praṇamya bhūyaḥ sa vasiṣṭhaṃ munipuṃgavam|
yayau tatra sutāstasya yatra te śatasaṃkhyakāḥ
||1||ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम्।
ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः
tānapi prāha natvā sa tamevārthaṃ narādhipaḥ|
vasiṣṭhavacanaṃ kṛtsnaṃ tasya tairapi śaṃsitam
||2||तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः।
वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्
tatastānsa punaḥ prāha yuṣmākaṃ janako'dhunā|
aśakto mā divaṃ netuṃ saśarīraṃ visarjitaḥ
||3||ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना।
अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः
tasmādyadi na māṃ yūyaṃ yājayiṣyatha sāṃpratam|
parityajya kariṣyāmi śīghramanyaṃ purohitam
||4||तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम्।
परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्
yo māṃ yajñaprabhāvena nayiṣyati surālayam|
anenaiva śarīreṇa sahitaṃ guruputrakāḥ
||5||यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम्।
अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः
tasya tadvacanaṃ śrutvā sarve te munisattamāḥ|
paraṃ kopaṃ samāviṣṭāstamūcuḥ paruṣākṣaraiḥ
||6||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः।
परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः
yasmāttvayā gurustyakto hitakṛtpāpavānasi|
tasmādbhavādhunā pāpa caṃḍālo lokaniṃditaḥ
||7||यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि।
तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः
atha tadvacanāṃte sa tatkṣaṇātpṛthivīpatiḥ|
babhūvāṃtyajarūpāḍhyo vikṛtākāradehabhṛt
||8||अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः।
बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्
yavamadhyaḥ kṛśagrīvaḥ piṃgākṣo bhugnanāsikaḥ|
kṛṣṇāṃgaḥ śaṃkuvarṇaśca durgaṃdhena samāvṛtaḥ
||9||यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः।
कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः
athātmānaṃ samālokya vikṛtaṃ sa narādhipaḥ|
caṇḍāladharmiṇaṃ sadyo lajjayā'dhomukhaḥ sthitaḥ
||10||अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः।
चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः
yāhiyāhīti vipraistairbhartsyamāno muhurmuhuḥ|
sarvataḥ sārameyaiśca kliśyamāno nirargalaiḥ|
kākakokilasaṃkāśo jīrṇavastrāvaguṃṭhitaḥ
||11||याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः।
सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः।
काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः
tataḥ sa cintayāmāsa duḥkhena mahatā vṛtaḥ|
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ śāṃtirbhaviṣyati
||12||ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः।
किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति
kiṃ mayaitatsumūrkheṇa vāṃchitaṃ durlabhaṃ padam|
tatprabhāvena vibhraṣṭaḥ kuladharmo'pi me svakaḥ
||13||किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम्।
तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः
kiṃ jalaṃ praviśāmyadya kiṃ vā dīptaṃ hutāśanam|
bhakṣayāmi viṣaṃ kiṃ vā kathaṃ syānmṛtyuradya me
||14||किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम्।
भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे
anena vapuṣā dārānvīkṣayiṣyāmi tānkatham|
tādṛśena śarīreṇa yābhiḥ saṃkrīḍitaṃ mayā
||15||अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम्।
तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया
kathaṃ putrāṃstathā pautrānsuhṛtsaṃbaṃdhibāṃdhavān|
vīkṣayiṣyāmi tānbhūyastathānyaṃ sevakaṃ janam
||16||कथं पुत्रांस्तथा पौत्रान्सुहृत्संबंधिबांधवान्।
वीक्षयिष्यामि तान्भूयस्तथान्यं सेवकं जनम्
ye mayā nirjitāḥ sarve ripavaḥ saṃgare purā
||15||ये मया निर्जिताः सर्वे रिपवः संगरे पुरा
te'dya māmīdṛśaṃ śrutvā harṣaṃ yāsyaṃti nirbhayāḥ
||17||तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा हर्षं यास्यंति निर्भयाः
ye mayā tarpitā dānairbrāhmaṇā vedapāragāḥ|
te'dya māmīdṛśaṃ śrutvā saṃbhaviṣyaṃti duḥkhitāḥ
||18||ये मया तर्पिता दानैर्ब्राह्मणा वेदपारगाः।
तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा संभविष्यंति दुःखिताः
tathā ye suhṛdo'bhīṣṭā nityaṃ mama hite ratāḥ|
kāmavasthāṃ prayāsyanti dṛṣṭvā māṃ sthitamīdṛśam
||19||तथा ये सुहृदोऽभीष्टा नित्यं मम हिते रताः।
कामवस्थां प्रयास्यन्ति दृष्ट्वा मां स्थितमीदृशम्
bhadrajātyā gajā ye me madāndhāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ|
mayā vinā mitho yuddhe kastānadya niyokṣyati
||20||भद्रजात्या गजा ये मे मदान्धाः षष्टिहायनाः।
मया विना मिथो युद्धे कस्तानद्य नियोक्ष्यति
aśvāstittirakalmāṣāḥ sudāṃtāḥ sādibhirdṛḍhaiḥ|
kastāṃścitrapadanyāsairniyāmyati mayā vinā
||21||अश्वास्तित्तिरकल्माषाः सुदांताः सादिभिर्दृढैः।
कस्तांश्चित्रपदन्यासैर्नियाम्यति मया विना
tathā me bhṛtyavargāste kulīnā yuddhadurmadāḥ|
māṃ vinā kasya yāsyaṃti samīpe'dya suduḥkhitāḥ
||22||तथा मे भृत्यवर्गास्ते कुलीना युद्धदुर्मदाः।
मां विना कस्य यास्यंति समीपेऽद्य सुदुःखिताः
saṃkhyāhīnastathā kośastādṛṅme bahuratnabhāk|
kasya yāsyati saṃbhogaṃ mayā hīnastu rakṣitaḥ
||23||संख्याहीनस्तथा कोशस्तादृङ्मे बहुरत्नभाक्।
कस्य यास्यति संभोगं मया हीनस्तु रक्षितः
tathā me saṃkhyayā hīnaṃ dhānyaṃ gojāvikaṃ mahat|
bhaviṣyati kathaṃ hīnaṃ mayābhīṣṭaistu rakṣitam
||24||तथा मे संख्यया हीनं धान्यं गोजाविकं महत्।
भविष्यति कथं हीनं मयाभीष्टैस्तु रक्षितम्
evaṃ bahuvidhaṃ rājā sa vilapya ca duḥkhitaḥ|
jagāma nagarābhyāśaṃ padbhyāmeva śanaiḥśanaiḥ
||25||एवं बहुविधं राजा स विलप्य च दुःखितः।
जगाम नगराभ्याशं पद्भ्यामेव शनैःशनैः
tato rātrau samāsādya svaṃ puraṃ janavarjitam|
dvāre sthitvā samāhūya putraṃ maṃtribhiranvitam
||26||ततो रात्रौ समासाद्य स्वं पुरं जनवर्जितम्।
द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्
kathayāmāsa vṛttāṃtaṃ sarvaṃ śāpasamudbhavam|
dūre sthitaḥ sa putrāṇāṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
||27||कथयामास वृत्तांतं सर्वं शापसमुद्भवम्।
दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः
vajrapātopamaṃ vākyaṃ te'pi tasya niśamya tat|
bāṣpaparyākulairāsyai ruruduḥ śokasaṃyutāḥ
||28||वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत्।
बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः
hā nātha hā mahārāja hā nityaṃ dharmavatsala|
tvayā hīnā bhaviṣyāmaḥ kathamadya suduḥkhitāḥ
||29||हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल।
त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः
kimetadyujyate teṣāṃ vāsiṣṭhānāṃ durātmanām|
śāpaṃ daduḥ svayājyasya viśeṣādvinatasya ca
||30||किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम्।
शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च
te vayaṃ rājaśārdūla parityajya gṛhādikam|
antyajatvaṃ gamiṣyāmastvayā sārdhamasaṃśayam
||31||ते वयं राजशार्दूल परित्यज्य गृहादिकम्।
अन्त्यजत्वं गमिष्यामस्त्वया सार्धमसंशयम्
triśaṃkuruvāca
bhaktiścedasti yuṣmākaṃ mamopari nirargala|
tanme putrasya maṃtritvaṃ sarve kuruta sāṃpratam
||32||भक्तिश्चेदस्ति युष्माकं ममोपरि निरर्गल।
तन्मे पुत्रस्य मंत्रित्वं सर्वे कुरुत सांप्रतम्
hariścaṃdraḥ suputroyaṃ mama jyeṣṭhaḥ suvallabhaḥ|
niyojayadhvamavyagrāḥ padavyāṃ mama satvaram
||33||हरिश्चंद्रः सुपुत्रोयं मम ज्येष्ठः सुवल्लभः।
नियोजयध्वमव्यग्राः पदव्यां मम सत्वरम्
ahaṃ punaḥ kariṣyāmi yanme manasi saṃsthitam|
mṛtyuṃ vā saṃprayāsyāmi sadeho vā surālayam
||34||अहं पुनः करिष्यामि यन्मे मनसि संस्थितम्।
मृत्युं वा संप्रयास्यामि सदेहो वा सुरालयम्
evamuktvā parityajya sarvāṃstānsa mahīpatiḥ|
jagāmāraṇyamāśritya padbhyāmeva śanaiḥ śanaiḥ
||35||एवमुक्त्वा परित्यज्य सर्वांस्तान्स महीपतिः।
जगामारण्यमाश्रित्य पद्भ्यामेव शनैः शनैः
tepi sanmaṃtriṇastūrṇaṃ putraṃ tasya susammatam|
rājye niyojayāsamāsurnādavāditraniḥsvanaiḥ
||36||तेपि सन्मंत्रिणस्तूर्णं पुत्रं तस्य सुसम्मतम्।
राज्ये नियोजयासमासुर्नादवादित्रनिःस्वनैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye triśaṃkūpākhyāne hariścandrarājyopalaṃbhonāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||