vṛkṣamāhātmyakathanam
śūdra uvāca
mahadāścaryametaddhi yatsurā vṛkṣarūpiṇaḥ ||
cāturmāsye samāyāte sarvavṛkṣanivāsinaḥ
||1||महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः ॥
चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः
bhagavanke surāste tu keṣukeṣu nivāsinaḥ ||
etadvistarato brūhi mamānugrahakāmyayā
||2||भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः ॥
एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया
gālava uvāca
amṛtaṃ jalamityāhuścāturmāsye tadicchayā ||
līlayā vidhṛtaṃ devaiḥ pibaṃti drumadevatāḥ
||3||अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया ॥
लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः
tasya pānānmahātṛptirjāyate nā'tra saṃśayaḥ ||
balaṃ tejaśca kāṃtiśca sauṣṭhavaṃ laghuvikramaḥ
||4||तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः ॥
बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः
guṇā ete prajāyante pānātkṛṣṇāṃśasaṃbhavāt ||
nityāmṛtasyapānena balaṃ svalpaṃ prajāyate
||5||गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् ॥
नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते
bhojanaṃ tatpraśaṃsaṃti nityametanna saṃśayaḥ ||
tasmāccaturṣu māseṣu pibanti jalameva hi
||6||भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः ॥
तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि
vṛkṣasthāḥ pitaro devāḥ prāṇināṃ hita kāmyayā ||
vṛkṣāṇāṃ sevanaṃ śreṣṭhaṃ sarvamāseṣu sarvadā
||7||वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया ॥
वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा
cāturmāsye viśeṣeṇa sevitāḥ saukhyakārakāḥ ||
tilodakena vṛkṣāṇāṃ secanaṃ sarvakāma dam
||8||चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः ॥
तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्
kṣīravṛkṣāḥ kṣīrayuktaistoyaiḥ siktāḥ śubhapradāḥ ||
catuṣṭayaṃ ca vṛkṣāṇāṃ yaccoktaṃ pūrvato mayā
||9||क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः ॥
चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया
cāturmāsye viśeṣeṇa sarvakāma phalapradam ||
brahmā tu vaṭamāśritya prāṇināṃ sa varapradaḥ
||10||चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् ॥
ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः
sāvitrīṃ tilamāsthāya pavitraṃ śvetabhūṣaṇam ||
supte deve viśeṣeṇa tilasevā mahāphalā
||11||सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् ॥
सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला
tilāḥ pavitramatulaṃ tilā dharmārthasādhakāḥ ||
tilā mokṣapradāścaiva tilāḥ pāpāpahāriṇaḥ
||12||तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः ॥
तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः
tilā viśeṣaphaladāstilāḥ śatruvināśanāḥ |
tilāḥ sarveṣu puṇyeṣu prathamaṃ samudāhṛtāḥ
||13||तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः ।
तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः
na tilā dhānyamityāhurdevadhānyamiti smṛtam ||
tasmātsarveṣu dāneṣu tila dānaṃ mahottamam
||14||न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् ॥
तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्
kanakena yutā yena tilādattāstu śūdraja ||
brahmahatyādipāpānāṃ vināśastena vai kṛtaḥ
||15||कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज ॥
ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः
sāvitrī ca tilāḥ proktā sarvakāryārthasādhakāḥ ||
tilaistu tarpaṇaṃ kuryāccāturmāsye viśeṣataḥ
||16||सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः ॥
तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः
tilānāṃ darśanaṃ puṇyaṃ sparśanaṃ sevanaṃ tathā ||
havanaṃ bhakṣaṇaṃ caiva śarīrodvarttanaṃ tathā
||17||तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा ॥
हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा
sarvathā tilavṛkṣo'yaṃ darśanādeva pāpahā ||
cāturmāsye viśeṣeṇa sevitaḥ sarvasaukhyadaḥ
||18||सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः
mahendro yavamā sthāya sthito bhūtahite rataḥ ||
yavasya sevanaṃ puṇyaṃ darśanaṃ sparśanaṃ tathā
||19||महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः ॥
यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा
yavaistu tarpaṇaṃ kuryāddevānāṃ dattamakṣayam ||
prajānāṃ patayaḥ sarve cūtavṛkṣamupāśritāḥ
||20||यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् ॥
प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः
gandharvā malayaṃ vṛkṣamaguruṃ gaṇanāyakaḥ ||
samudrā vetasaṃ vṛkṣaṃ yakṣā punnāgameva ca
||21||गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः ॥
समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च
nāgavṛkṣaṃ tathā nāgāḥ siddhāḥ kaṃkolakaṃ drumam ||
guhyakāḥ panasaṃ caiva kinnarā maricaṃ śritāḥ
||22||नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् ॥
गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः
yaṣṭīmadhu samāśritya kandarpo'bhūdvyavasthitaḥ ||
raktāṃjanaṃ mahāvṛkṣaṃ vahnirāśritya tiṣṭhati
||23||यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः ॥
रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति
yamo vibhītakaṃ caiva bakulaṃ nairṛtādhipaḥ ||
varuṇaḥ kharjurīvṛkṣaṃ pūgavṛkṣaṃ ca mārutaḥ
||24||यमो विभीतकं चैव बकुलं नैर्ऋताधिपः ॥
वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः
dhanado'kṣoṭakaṃ vṛkṣaṃ rudrāśca badarīdrumam ||
saptarṣīṇāṃ mahātālā bahulaścāmarairvṛtaḥ
||25||धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् ॥
सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः
jaṃbūrmeghaiḥ parivṛtaḥ kṛṣṇavarṇo'ghanāśanaḥ ||
kṛṣṇasya sadṛśo varṇastena jaṃbū nagottamaḥ
||26||जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः ॥
कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः
tatphalairvāsudevastu prīto bhavati dānataḥ ||
jaṃbūvṛkṣaṃ samāśritya kurvaṃti dvijabhojanam
||27||तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः ॥
जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्
teṣāṃ prīto harirdadyātpu ruṣārthacatuṣṭayam ||
cāturmāsye samāyāte supte deve janārdane
||28||तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् ॥
चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने
brāhmaṇānbhojayedyastu sapatnīkāñchuciḥ sthitaḥ ||
tena nārāyaṇastuṣṭo bhave llakṣmīsahāyavān
||29||ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः ॥
तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्
lakṣmīnārāyaṇaprītyai vastrālaṃkaraṇaiḥ śubhaiḥ ||
paridhāya sapatnīkaḥ kṛtakṛtyo bhavennaraḥ
||30||लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः ॥
परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः
yadrātritritayenaiva vaṭā śokabhavena ca ||
phalaṃ saṃjāyate tacca jaṃbunā dvijabhojanāt
||31||यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च ॥
फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्
tasmindine ekabhuktaṃ kārayetkṛtyakṛttadā ||
bahunā ca kimuktena jaṃbūvṛkṣa prapūjanāt
||32||तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा ॥
बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्
putrapautradhanairyukto jāyate nātra saṃśayaḥ ||
jaṃbūrmeghaiḥ parivṛtā vidyutā'śoka eva ca
||33||पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः ॥
जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च
vasubhiḥ svīkṛto nityaṃ priyālaśca mahānagaḥ ||
ādityaistu japāvṛkṣo hyaśvibhyāṃ madanastathā
||34||वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रियालश्च महानगः ॥
आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा
viśvebhiśca madhūkaśca guggulaḥ piśitāśanaiḥ ||
sūryeṇārkaḥ pavitreṇa some nātha tripatrakaḥ
||35||विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः ॥
सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः
khadiro bhūmiputreṇa apāmārgo budhena ca ||
aśvattho guruṇā caiva śukreṇodumbarastathā
||36||खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च ॥
अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा
śamī śanaiścareṇātha svīkṛtā śūdrajātibhiḥ ||
rāhuṇā svīkṛtā dūrvā pitṝṇāṃ tarpaṇocitā
||37||शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः ॥
राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता
viṣṇośca dayitā nityaṃ cāturmāsye viśeṣataḥ ||
ketunā svīkṛto darbho yājñikeyo mahāphalaḥ
||38||विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥
केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः
vinā yena śubhaṃ karma saṃpūrṇaṃ naiva jāyate ||
pavitrāṇāṃ pavitraṃ yo maṅgalānāṃ ca maṅgalam
||39||विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते ॥
पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्
mumūrṣūṇāṃ mokṣarūpo dharāsaṃstho mahādrumaḥ ||
asminvasaṃti satataṃ brahmaviṣṇuśivāḥ sadā
||40||मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः ॥
अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा
mūle madhye tathā'gre ca yasya nāmāpi tṛpti dam ||
anye'pi devā vṛkṣāṃstānadhiśritya mahādrumāḥ
||41||मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् ॥
अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः
pravarttaṃte hi māseṣu caturṣu ca na saṃśayaḥ ||
cāturmāsye devapatnyaḥ sarvā vallīsamāśri tāḥ
||42||प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः ॥
चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः
prayacchaṃti nṛṇāṃ kāmānvāṃchitānsevitā api ||
tasmātsarvātmabhāvena pippalo yena sevitaḥ
||43||प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि ॥
तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः
sevitāḥ sakalā vṛkṣā ścāturmāsye viśeṣataḥ ||
tulasī sevitā yena sarvavalyaśca sevitāḥ
||44||सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥
तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः
āpyāyitaṃ jagatsarvamābrahmastaṃbasevitam ||
cāturmāsye gṛha sthena vānaprasthena vā punaḥ
||45||आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् ॥
चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः
brahmacāriyatibhyāṃ ca sevitā mokṣadāyinī ||
eteṣāṃ sarvavṛkṣāṇāṃ chedanaṃ naiva kārayet
||46||ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी ॥
एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्
cāturmāsye viśeṣeṇa vinā yajñādikāraṇam ||
etaduktamaśeṣeṇa yatpṛṣṭo'hamiha tvayā
||47||चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् ॥
एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया
yathā vṛkṣatvamāpannā devāḥ sarve'pi śūdraja
||48||यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज
aśvatthamekaṃ picumandamekaṃ nyagrodhamekaṃ daśa tittiḍīśca ||
kapitthabilvāmalakītrayaṃ ca etāṃśca dṛṣṭvā narakaṃ na paśyet
||49||अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च ॥
कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्
sarve devā viśvavṛkṣeśayāśca kṛṣṇā dhārā kṛṣṇamadhyāgrakāśca ||
yasmindeve sevite viśvapūjye sarvaṃ tṛptaṃ jāyate viśvametat
||50||सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च ॥
यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhenāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye vṛkṣamāhātmyakathanaṃ nāma dvipañcāśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || 252 ||