nāgabilapūrtivarṇanam
sūta uvāca
atha śakraḥ samāhūya proce saṃvartakānilam ||
hāṭakeśvarajekṣetre mahānnāgabilo'sti vai
||1||अथ शक्रः समाहूय प्रोचे संवर्तकानिलम् ॥
हाटकेश्वरजेक्षेत्रे महान्नागबिलोऽस्ति वै
taṃ pūraya mamādeśāddrutaṃ gatvā'bhipāṃsubhiḥ ||
yena na syādgatistatra kasyacinmṛtyudharmiṇaḥ
||2||तं पूरय ममादेशाद्द्रुतं गत्वाऽभिपांसुभिः ॥
येन न स्याद्गतिस्तत्र कस्यचिन्मृत्युधर्मिणः
vāyuruvāca
tavādeśānmayā pūrvaṃ pūrito vivaro yadā ||
liṃgodbhavastadā śāpaḥ pradatto me purāriṇā
||3||तवादेशान्मया पूर्वं पूरितो विवरो यदा ॥
लिंगोद्भवस्तदा शापः प्रदत्तो मे पुरारिणा
yasmālliṃgaṃ mamaitadvai tvayā pāṃsubhirāvṛtam ||
tasmātsamānadharmā tvaṃ gandhavāho bhaviṣyasi ||
yadvatkarpūrajaṃ gandhaṃ samagraṃ tvaṃ hi vakṣyasi ||
amedhyasaṃbhavaṃ tadvanmama vākyādasaṃśayam
||5||यस्माल्लिंगं ममैतद्वै त्वया पांसुभिरावृतम् ॥
तस्मात्समानधर्मा त्वं गन्धवाहो भविष्यसि ॥
यद्वत्कर्पूरजं गन्धं समग्रं त्वं हि वक्ष्यसि ॥
अमेध्यसंभवं तद्वन्मम वाक्यादसंशयम्
tasmātkuru prasādaṃ me viditvaitatsureśvara ||
kṛtye'sminsma ryatāmanyastripurārerbibhemyaham
||6||तस्मात्कुरु प्रसादं मे विदित्वैतत्सुरेश्वर ॥
कृत्येऽस्मिन्स्म र्यतामन्यस्त्रिपुरारेर्बिभेम्यहम्
tataḥ saṃciṃtayāmāsa pūraṇaṃ tridaśādhipaḥ ||
tasya nāgabilasyaiva naiva kiṃcidavaikṣata
||7||ततः संचिंतयामास पूरणं त्रिदशाधिपः ॥
तस्य नागबिलस्यैव नैव किंचिदवैक्षत
tatastaṃ prāha devejyaḥsvaya meva śatakratum ||
kasmāttvaṃ vyākulībhūtaḥ kṛtye'smiṃstridaśādhipa
||8||ततस्तं प्राह देवेज्यःस्वय मेव शतक्रतुम् ॥
कस्मात्त्वं व्याकुलीभूतः कृत्येऽस्मिंस्त्रिदशाधिप
asti parvatamukhyo'tra nāmnā khyāto himālayaḥ ||
tasya putratrayaṃ jātaṃ tacca śakra śṛṇuṣva me
||9||अस्ति पर्वतमुख्योऽत्र नाम्ना ख्यातो हिमालयः ॥
तस्य पुत्रत्रयं जातं तच्च शक्र शृणुष्व मे
mainākaḥ prathamaḥ prokto dvitīyo naṃdivardhanaḥ ||
raktaśṛṃgastṛtīyastu parvataḥ parikīrtitaḥ
||10||मैनाकः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नंदिवर्धनः ॥
रक्तशृंगस्तृतीयस्तु पर्वतः परिकीर्तितः
sa mainākaḥ samudrāṃtaḥ praviṣṭaḥ śakra te bhayāt ||
pakṣābhyāṃ sahito'dyāpi sa tatraiva vyavasthitaḥ
||11||स मैनाकः समुद्रांतः प्रविष्टः शक्र ते भयात् ॥
पक्षाभ्यां सहितोऽद्यापि स तत्रैव व्यवस्थितः
naṃdivardhana ityeṣa dvitīyaḥ parikīrtitaḥ ||
vasiṣṭhāśramajo randhraste na kṛtsnaḥ prapūritaḥ
||12||नंदिवर्धन इत्येष द्वितीयः परिकीर्तितः ॥
वसिष्ठाश्रमजो रन्ध्रस्ते न कृत्स्नः प्रपूरितः
himācalasamādeśādvasiṣṭhasya ca sanmuneḥ ||
devabhūmiṃ parityajya sa gatastatra satvaram
||13||हिमाचलसमादेशाद्वसिष्ठस्य च सन्मुनेः ॥
देवभूमिं परित्यज्य स गतस्तत्र सत्वरम्
tṛtīyastiṣṭhate'dyāpi raktaśṛṃgaḥ smṛto'tra yaḥ ||
tamānaya sahasrākṣa bilaṃ sārpaṃ prapūraya
||14||तृतीयस्तिष्ठतेऽद्यापि रक्तशृंगः स्मृतोऽत्र यः ॥
तमानय सहस्राक्ष बिलं सार्पं प्रपूरय
nānyathā pūrituṃ śakyo bilo'yaṃ tridaśādhipa ||
taṃ muktvā parvata śreṣṭhaṃ satyametanmayoditam
||15||नान्यथा पूरितुं शक्यो बिलोऽयं त्रिदशाधिप ॥
तं मुक्त्वा पर्वत श्रेष्ठं सत्यमेतन्मयोदितम्
sūta uvāca
tacchrutvā devapūjyasya vacanaṃ tridaśādhipaḥ ||
jagāma satvaraṃ tatra sa yatrāste himālayaḥ
||16||तच्छ्रुत्वा देवपूज्यस्य वचनं त्रिदशाधिपः ॥
जगाम सत्वरं तत्र स यत्रास्ते हिमालयः
tataḥ provāca taṃ gatvā sāmapūrvamidaṃ vacaḥ ||
himācalaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitam
||17||ततः प्रोवाच तं गत्वा सामपूर्वमिदं वचः ॥
हिमाचलं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्
indra uvāca
hāṭakeśvaraje kṣetre mahānnāgabilaḥ sthitaḥ ||
tena gatvā narā devaṃ pātāle hāṭakeśvaram
||18||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे महान्नागबिलः स्थितः ॥
तेन गत्वा नरा देवं पाताले हाटकेश्वरम्
pūjayiṣyaṃti ye kecidapi pāpaparāyaṇāḥ ||
mayā sārdhaṃ kariṣyaṃti tataḥ sparddhāṃ nagottama
||19||पूजयिष्यंति ये केचिदपि पापपरायणाः ॥
मया सार्धं करिष्यंति ततः स्पर्द्धां नगोत्तम
tasmātputramimaṃ tatra raktaśṛṃgaṃ himālaya ||
preṣayasva bilo yena pūryate so'hisaṃbhavaḥ
||20||तस्मात्पुत्रमिमं तत्र रक्तशृंगं हिमालय ॥
प्रेषयस्व बिलो येन पूर्यते सोऽहिसंभवः
kuruṣva tvaṃ mamātithyaṃ gṛhaprāptasya parvata ||
ātmaputrapradānena kīrtiṃ prāpsyasyalaukikīm
||21||कुरुष्व त्वं ममातिथ्यं गृहप्राप्तस्य पर्वत ॥
आत्मपुत्रप्रदानेन कीर्तिं प्राप्स्यस्यलौकिकीम्
bāḍhamityeva so'pyuktvā pūjayitvā ca devapam ||
tataḥ provāca taṃ putraṃ raktaśṛṃgaṃ himālayaḥ
||22||बाढमित्येव सोऽप्युक्त्वा पूजयित्वा च देवपम् ॥
ततः प्रोवाच तं पुत्रं रक्तशृंगं हिमालयः
tavārthāya sahasrākṣaḥ putra prāpto mamāṃtikam ||
tasmādgaccha drutaṃ tatra yatra nāgabilaḥ sthitaḥ
||23||तवार्थाय सहस्राक्षः पुत्र प्राप्तो ममांतिकम् ॥
तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र यत्र नागबिलः स्थितः
pūrayitvā mamādeśāttaṃ tvaṃ śakrasya kṛtsnaśaḥ ||
sukhī bhava sahānena tathānyaiḥ surasattamaiḥ
||24||पूरयित्वा ममादेशात्तं त्वं शक्रस्य कृत्स्नशः ॥
सुखी भव सहानेन तथान्यैः सुरसत्तमैः
raktaśṛṃga uvāca
nāhaṃ tatra gamiṣyāmi martya bhūmau kathaṃcana ||
yatra kaṇṭakino vṛkṣā rūkṣāḥ phalavivarjitāḥ
||25||नाहं तत्र गमिष्यामि मर्त्य भूमौ कथंचन ॥
यत्र कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः फलविवर्जिताः
na siddhā na ca gaṃdharvā na devā na ca kiṃnarāḥ ||
na ca tīrthāni ramyāṇi na nadyo vimalodakāḥ
||26||न सिद्धा न च गंधर्वा न देवा न च किंनराः ॥
न च तीर्थानि रम्याणि न नद्यो विमलोदकाः
tathā pāpasamācārā manuṣyāḥ śīlavarjitāḥ ||
duṣṭacittāḥ sadā sarve tiryagyonigatā api
||27||तथा पापसमाचारा मनुष्याः शीलवर्जिताः ॥
दुष्टचित्ताः सदा सर्वे तिर्यग्योनिगता अपि
tathā mama nagaśreṣṭha pakṣau dvāvapi kartitau ||
śakreṇa tena no śaktirgaṃtumasti kathaṃcana
||28||तथा मम नगश्रेष्ठ पक्षौ द्वावपि कर्तितौ ॥
शक्रेण तेन नो शक्तिर्गंतुमस्ति कथंचन
tasmātkaṃcitsahasrākṣa upāyaṃ tatkṛte param ||
ciṃtayatveva māṃ muktvā satyametanmayoditam
||29||तस्मात्कंचित्सहस्राक्ष उपायं तत्कृते परम् ॥
चिंतयत्वेव मां मुक्त्वा सत्यमेतन्मयोदितम्
śakra uvāca
aha tvāṃ tatra neṣyāmi svahastena vidāritam ||
tatrāpi suśubhā vṛkṣā bhaviṣyaṃti tavāśrayāḥ
||30||अह त्वां तत्र नेष्यामि स्वहस्तेन विदारितम् ॥
तत्रापि सुशुभा वृक्षा भविष्यंति तवाश्रयाः
tathā puṇyāni tīrthāni devatāyatanāni ca ||
samaṃtātte bhaviṣyaṃti munīnāmāśramāstathā
||31||तथा पुण्यानि तीर्थानि देवतायतनानि च ॥
समंतात्ते भविष्यंति मुनीनामाश्रमास्तथा
atrasthasya prabhāvo yastava parvata naṃdana ||
madvākyāttatra saṃsthasya koṭisaṃkhyo bhaviṣyati
||32||अत्रस्थस्य प्रभावो यस्तव पर्वत नंदन ॥
मद्वाक्यात्तत्र संस्थस्य कोटिसंख्यो भविष्यति
tathā ye mānavāstatra pāpātmāno'pi bhūtale ||
vipāpmāno bhaviṣyaṃti sahasā tava darśanāt
||33||तथा ये मानवास्तत्र पापात्मानोऽपि भूतले ॥
विपाप्मानो भविष्यंति सहसा तव दर्शनात्
tasmādgaccha drutaṃ tatra mayā sārdhaṃ nagātmaja ||
na cedvajraprahāreṇa kariṣyāmi sahasradhā
||34||तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र मया सार्धं नगात्मज ॥
न चेद्वज्रप्रहारेण करिष्यामि सहस्रधा
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā raktaśṛṃgo bhayānvitaḥ ||
praviṣṭaḥ sahasāgatya tasminnāgabile gataḥ
||35||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रक्तशृंगो भयान्वितः ॥
प्रविष्टः सहसागत्य तस्मिन्नागबिले गतः
nimagno brāhmaṇaśreṣṭhā nāsāgraṃ yāvadeva hi ||
śṛṃgairmanoramaistuṃ gaiḥ samagraiḥ sahitastadā ||
vṛkṣagulmalatākīrṇai ramyapakṣiniṣevitaiḥ
||36||निमग्नो ब्राह्मणश्रेष्ठा नासाग्रं यावदेव हि ॥
शृंगैर्मनोरमैस्तुं गैः समग्रैः सहितस्तदा ॥
वृक्षगुल्मलताकीर्णै रम्यपक्षिनिषेवितैः
evaṃ saṃsthāpya taṃ śakro himācalasutaṃ nagam ||
tataḥ provāca sahṛṣṭo varo mattaḥ pragṛhyatām
||37||एवं संस्थाप्य तं शक्रो हिमाचलसुतं नगम् ॥
ततः प्रोवाच सहृष्टो वरो मत्तः प्रगृह्यताम्
raktaśṛṃga uvāca
eṣa eva varo'smākaṃ yattvaṃ tuṣṭaḥ sureśvara ||
kiṃ vareṇa kariṣyāmi tvatprasādādahaṃ sukhī
||38||एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टः सुरेश्वर ॥
किं वरेण करिष्यामि त्वत्प्रसादादहं सुखी
indra uvāca
na vṛthā darśanaṃ me syādapi svapne nagātmaja ||
kiṃ punardarśane jāte kṛte kṛtye viśeṣataḥ
||39||न वृथा दर्शनं मे स्यादपि स्वप्ने नगात्मज ॥
किं पुनर्दर्शने जाते कृते कृत्ये विशेषतः
raktaśṛṃga uvāca
avaśyaṃ yadi deyo me varaḥ sarvasurādhipa ||
vibhavo me dvijārthāya sarvaḥ syātsarvadā vibho
||4||अवश्यं यदि देयो मे वरः सर्वसुराधिप ॥
विभवो मे द्विजार्थाय सर्वः स्यात्सर्वदा विभो
indra uvāca
bhaviṣyati mahīpālaścamatkāra iti smṛtaḥ ||
tava mūrdhani viprārthaṃ sa puraṃ sthāpayiṣyati
||41||भविष्यति महीपालश्चमत्कार इति स्मृतः ॥
तव मूर्धनि विप्रार्थं स पुरं स्थापयिष्यति
tatra brāhmaṇaśārdūlā vedavedāṃgapāragāḥ ||
vibhavaṃ tava niḥśeṣaṃ bhajiṣyaṃti praharṣitāḥ
||42||तत्र ब्राह्मणशार्दूला वेदवेदांगपारगाः ॥
विभवं तव निःशेषं भजिष्यंति प्रहर्षिताः
tathāhaṃ caitramāsasya caturdaśyāṃ nagātmaja ||
kṛṣṇāyāṃ svayamāgatya śṛṃge mukhyatame tava
||43||तथाहं चैत्रमासस्य चतुर्दश्यां नगात्मज ॥
कृष्णायां स्वयमागत्य शृंगे मुख्यतमे तव
pūjayiṣyāmi deveśaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam ||
sarvairdevagaṇaiḥ sārdhaṃ tathā kiṃnaraguhyakaiḥ
||44||पूजयिष्यामि देवेशं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥
सर्वैर्देवगणैः सार्धं तथा किंनरगुह्यकैः
tamekaṃ divasaṃ cātra śṛṃge tava haraḥ svayam ||
asmābhiḥ sahitastuṣṭo nivāsaṃ prakariṣyati
||45||तमेकं दिवसं चात्र शृंगे तव हरः स्वयम् ॥
अस्माभिः सहितस्तुष्टो निवासं प्रकरिष्यति
prabhāvastena te mukhya strailokye'pi bhaviṣyati ||
svasti te'stu gamiṣyāmi sāṃprataṃ tridivālayam
||46||प्रभावस्तेन ते मुख्य स्त्रैलोक्येऽपि भविष्यति ॥
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्
sūta uvāca
evamuktvā sahasrākṣastataḥ prāptastriviṣṭapam ||
raktaśṛṃgo'pi tasthau ca vyāpya nāgabilaṃ tadā
||47||एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततः प्राप्तस्त्रिविष्टपम् ॥
रक्तशृंगोऽपि तस्थौ च व्याप्य नागबिलं तदा
tasyopari sumukhyāni tīrthānyāyatanāni ca ||
saṃjātāni munīnāṃ ca saṃjātāśca tathā''śramāḥ
||48||तस्योपरि सुमुख्यानि तीर्थान्यायतनानि च ॥
संजातानि मुनीनां च संजाताश्च तथाऽऽश्रमाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye nāgabilapūrtivarṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||