varalabdhivarṇanam
sūta uvāca
evaṃ saṃbodhitastaistu lokaiḥ puṣpastadā dvijāḥ ||
tānabravīttataḥ kuddho na kariṣyāmi bhojanam
||1||एवं संबोधितस्तैस्तु लोकैः पुष्पस्तदा द्विजाः ॥
तानब्रवीत्ततः कुद्धो न करिष्यामि भोजनम्
yāvanna cāsya pāpasya kariṣyāmi pratikriyām ||
tadvadadhvaṃ mahābhāgā devo vā devatā'thavā
||2||यावन्न चास्य पापस्य करिष्यामि प्रतिक्रियाम् ॥
तद्वदध्वं महाभागा देवो वा देवताऽथवा
tathānye siddhamantrā vā sadyaḥ pratyayakārakāḥ ||
ārādhitā yathā sadyo mānuṣāṇāṃ varapradāḥ
||3||तथान्ये सिद्धमन्त्रा वा सद्यः प्रत्ययकारकाः ॥
आराधिता यथा सद्यो मानुषाणां वरप्रदाः
janā ūcuḥ
eko devaḥ sthitaścātra sadyaḥpratyayakārakaḥ ||
tathaikā devatā cātra śrūyate jagatī tale
||4||एको देवः स्थितश्चात्र सद्यःप्रत्ययकारकः ॥
तथैका देवता चात्र श्रूयते जगती तले
puṣpa uvāca
ko'sau devaḥ kiyaddūre kasminsthāne vyavasthitaḥ ||
tathā ca devatā brūta dayāṃ kṛtvā mamopari
||5||कोऽसौ देवः कियद्दूरे कस्मिन्स्थाने व्यवस्थितः ॥
तथा च देवता ब्रूत दयां कृत्वा ममोपरि
janā ūcuḥ
camatkārapure sūryo yājñavalkyapratiṣṭhitaḥ ||
asti vipra śruto'smābhiḥ sadyaḥ pratyayakārakaḥ
||6||चमत्कारपुरे सूर्यो याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः ॥
अस्ति विप्र श्रुतोऽस्माभिः सद्यः प्रत्ययकारकः
sūryavāreṇa saptamyāṃ phalahastaḥ pradakṣiṇām ||
yaḥ karoti narastasya hyaṣṭottaraśataṃ dvija
||7||सूर्यवारेण सप्तम्यां फलहस्तः प्रदक्षिणाम् ॥
यः करोति नरस्तस्य ह्यष्टोत्तरशतं द्विज
tasya siddhipradaḥ samyaṅmanasā vāṃchitaṃ dadet ||
tathānyā śāradā nāma devī kāśmīrasaṃsthitā
||8||तस्य सिद्धिप्रदः सम्यङ्मनसा वांछितं ददेत् ॥
तथान्या शारदा नाम देवी काश्मीरसंस्थिता
upavāsakṛtereva sāpi siddhipradāyinī ||
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ janānāṃ sa dvijottamāḥ
||9||उपवासकृतेरेव सापि सिद्धिप्रदायिनी ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां जनानां स द्विजोत्तमाः
samuddiśya camatkāraṃ tasmātsthānāttataḥ param ||
camatkārapuraṃ prāpya saptamyāṃ sūryavāsare
||10||समुद्दिश्य चमत्कारं तस्मात्स्थानात्ततः परम् ॥
चमत्कारपुरं प्राप्य सप्तम्यां सूर्यवासरे
tatrāgatya tataḥ snātvā śucirbhūtvā samāhitaḥ ||
gataḥ saṃti ṣṭhate yatra yājñavalkyakṛto raviḥ
||11||तत्रागत्य ततः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥
गतः संति ष्ठते यत्र याज्ञवल्क्यकृतो रविः
tataḥ pradakṣiṇāḥ kṛtvā aṣṭottaraśataṃ mitāḥ ||
nālikerāṇi cādāya śraddhayā parayāḥ yutaḥ
||12||ततः प्रदक्षिणाः कृत्वा अष्टोत्तरशतं मिताः ॥
नालिकेराणि चादाय श्रद्धया परयाः युतः
tataḥ kṣutkṣāmakaṃṭhaḥ sa pariśrāṃtastadagrataḥ ||
upaviṣṭo japaṃ kurvansūryeṣṭaiḥ stavanaistadā
||13||ततः क्षुत्क्षामकंठः स परिश्रांतस्तदग्रतः ॥
उपविष्टो जपं कुर्वन्सूर्येष्टैः स्तवनैस्तदा
maṃḍalabrāhmaṇādyaiśca tāraṃ svaramupāśritaḥ ||
saptayuṃjara vādyaiśca agnireveti bhaktitaḥ
||14||मंडलब्राह्मणाद्यैश्च तारं स्वरमुपाश्रितः ॥
सप्तयुंजर वाद्यैश्च अग्निरेवेति भक्तितः
ādityavratasaṃjñādyaiḥ sāmabhirdṛḍhabhaktibhāk ||
kṣurikāmaṃtrapūrvaiśca tathaivātharvaṇodbhavaiḥ
||15||आदित्यव्रतसंज्ञाद्यैः सामभिर्दृढभक्तिभाक् ॥
क्षुरिकामंत्रपूर्वैश्च तथैवाथर्वणोद्भवैः
yāvadanyorkavārastu naiva tuṣṭo divākaraḥ ||
paurṇamāsīdine prāpte vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ
||16||यावदन्योर्कवारस्तु नैव तुष्टो दिवाकरः ॥
पौर्णमासीदिने प्राप्ते वैराग्यं परमं गतः
tataḥ puṣpo vidhāyātha snānaṃ dhautāṃbaraḥ śuciḥ ||
bhūnāmnā sādhya bhūmiṃ ca sthaṃḍilārthaṃ dvijottamāḥ
||17||ततः पुष्पो विधायाथ स्नानं धौतांबरः शुचिः ॥
भूनाम्ना साध्य भूमिं च स्थंडिलार्थं द्विजोत्तमाः
sthaṃḍilaṃ hastamātraṃ ca sthaṃḍile pratyakalpayat ||
agnimīl̤etimaṃtreṇa tato'gniṃ sa nidhāya ca
||18||स्थंडिलं हस्तमात्रं च स्थंडिले प्रत्यकल्पयत् ॥
अग्निमीळेतिमंत्रेण ततोऽग्निं स निधाय च
tṛṇaiḥ paristṛṇāmītikṛtvopastaraṇaṃ tataḥ ||
ābrahmanniti mantreṇa dattvā brahmāsanaṃ tataḥ
||19||तृणैः परिस्तृणामीतिकृत्वोपस्तरणं ततः ॥
आब्रह्मन्निति मन्त्रेण दत्त्वा ब्रह्मासनं ततः
sutrāmāṇamiti procya samidhaḥsthāpanaṃ ca yat ||
prokṣaṇīpātramāsādya prokṣaṇaṃ kṛtavāṃstataḥ
||20||सुत्रामाणमिति प्रोच्य समिधःस्थापनं च यत् ॥
प्रोक्षणीपात्रमासाद्य प्रोक्षणं कृतवांस्ततः
pātrāṇāmatha sarveṣāṃ sruvādīnāṃ yathākramam ||
tataḥ prakalpayāmāsa haviḥsthāne nijāṃ tanum
||21||पात्राणामथ सर्वेषां स्रुवादीनां यथाक्रमम् ॥
ततः प्रकल्पयामास हविःस्थाने निजां तनुम्
nyāyaṃ tu devatāsthāne sa ācāryavidhānataḥ ||
grahaṇaṃ prokṣaṇaṃ caiva sūryāya tveti cottaram
||22||न्यायं तु देवतास्थाने स आचार्यविधानतः ॥
ग्रहणं प्रोक्षणं चैव सूर्याय त्वेति चोत्तरम्
ayaṃ ta idhma ātmeti japtvātha samidhaṃ tataḥ ||
agnisometi mantrābhyāṃ hutvā cājyāhutī tataḥ
||23||अयं त इध्म आत्मेति जप्त्वाथ समिधं ततः ॥
अग्निसोमेति मन्त्राभ्यां हुत्वा चाज्याहुती ततः
kṛtvā vyāhṛtihomaṃ tu bhūrbhuvaḥ sveti bho dvijāḥ ||
ye te śateti mantrādyairhutvātraiva ca dāruṇam
||24||कृत्वा व्याहृतिहोमं तु भूर्भुवः स्वेति भो द्विजाः ॥
ये ते शतेति मन्त्राद्यैर्हुत्वात्रैव च दारुणम्
āhvayāmāsa vahniṃ ca pratyakṣo bhava deva me ||
evaṃ mantreṇa kṛtvā taṃ saṃmukhaṃ jvalanaṃ tataḥ
||25||आह्वयामास वह्निं च प्रत्यक्षो भव देव मे ॥
एवं मन्त्रेण कृत्वा तं संमुखं ज्वलनं ततः
kālīkarālikādyāśca saptajihvāśca yāḥ smṛtāḥ ||
tāsāmāhvānakaṃ kṛtvā tato dīpte havirbhuji
||26||कालीकरालिकाद्याश्च सप्तजिह्वाश्च याः स्मृताः ॥
तासामाह्वानकं कृत्वा ततो दीप्ते हविर्भुजि
juhāva ca sa māṃsāni svāni cotkṛttya śastrataḥ ||
lomabhyaḥ svāheti vidiśo digbhyo dattvā tataḥ param
||27||जुहाव च स मांसानि स्वानि चोत्कृत्त्य शस्त्रतः ॥
लोमभ्यः स्वाहेति विदिशो दिग्भ्यो दत्त्वा ततः परम्
agnaye sviṣṭakṛtaiti yāvadātmānamākṣipet ||
tāvaddhṛtaḥ sa sūryeṇa svahastena samaṃtataḥ
||28||अग्नये स्विष्टकृतइति यावदात्मानमाक्षिपेत् ॥
तावद्धृतः स सूर्येण स्वहस्तेन समंततः
dhṛtaśca sādaraṃ tena mā vipra kuru sāhasam ||
nedṛgghomaḥ kṛtaḥ kvāpi kadācitkenaciddvija
||29||धृतश्च सादरं तेन मा विप्र कुरु साहसम् ॥
नेदृग्घोमः कृतः क्वापि कदाचित्केनचिद्द्विज
tuṣṭo'haṃ ca mahābhāga brūhi kiṃ karavāṇi te ||
adeyamapi dāsyāmi yatte manasivartate
||30||तुष्टोऽहं च महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते ॥
अदेयमपि दास्यामि यत्ते मनसिवर्तते
puṣpa uvāca
yadi tuṣṭosi deveśa yadi deyo varo mama ||
taddeyaṃ guṭikāyugmaṃ yadarthaṃ prārthayāmyaham
||31||यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम ॥
तद्देयं गुटिकायुग्मं यदर्थं प्रार्थयाम्यहम्
vaidiśe nagare cāsti maṇibhadro mahādhanī ||
kubjāṃgaḥ kṣatriyo deva jarāvalisamanvitaḥ
||32||वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रो महाधनी ॥
कुब्जांगः क्षत्रियो देव जरावलिसमन्वितः
abrahmaṇyo mahānīcaḥ kīnāśo janadūṣitaḥ ||
dvayorekāṃ yadā vaktre sadā caiva karomyaham
||33||अब्रह्मण्यो महानीचः कीनाशो जनदूषितः ॥
द्वयोरेकां यदा वक्त्रे सदा चैव करोम्यहम्
tadā me tādṛśaṃ rūpamavikalpaṃ bhavatviti ||
yadā punargṛhītvā tāṃ dvitīyāṃ prakṣipāmyaham
||34||तदा मे तादृशं रूपमविकल्पं भवत्विति ॥
यदा पुनर्गृहीत्वा तां द्वितीयां प्रक्षिपाम्यहम्
tataśca sahajaṃ rūpaṃ mama bhūyātsureśvara ||
vaidiśe nagare cāsti maṇibhadraḥ sureśvara
||35||ततश्च सहजं रूपं मम भूयात्सुरेश्वर ॥
वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रः सुरेश्वर
aparaṃ tasya yatkiṃciddhanadhānyādikaṃ gṛhe ||
tatsarvaṃ viditaṃ me syāttathā deva prajāyatām
||36||अपरं तस्य यत्किंचिद्धनधान्यादिकं गृहे ॥
तत्सर्वं विदितं मे स्यात्तथा देव प्रजायताम्
kiṃ vānena bahūktena tasya mitrāṇi bāṃdhavāḥ ||
vyavahārāstathā sarve prakaṭāḥ syuḥ sadaiva hi
||37||किं वानेन बहूक्तेन तस्य मित्राणि बांधवाः ॥
व्यवहारास्तथा सर्वे प्रकटाः स्युः सदैव हि
na kaścijjāyate tatra vikalpaḥ kasyacitkvacit ||
mama tasyādhama syāpi sarvakṛtyeṣu sarvadā
||38||न कश्चिज्जायते तत्र विकल्पः कस्यचित्क्वचित् ॥
मम तस्याधम स्यापि सर्वकृत्येषु सर्वदा
bhāskara uvāca
gṛhāṇa tvaṃ mahābhāga guṭikādvitayaṃ śubham ||
śuklaṃ kṛṣṇaṃ ca vaktrasthaṃ vibheda jananaṃ mahat
||39||गृहाण त्वं महाभाग गुटिकाद्वितयं शुभम् ॥
शुक्लं कृष्णं च वक्त्रस्थं विभेद जननं महत्
śuklayā tasya rūpaṃ ca tava nūnaṃ bhaviṣyati ||
kṛṣṇayāpi punaḥ svaṃ ca saṃprāpsyasi mahādvija
||40||शुक्लया तस्य रूपं च तव नूनं भविष्यति ॥
कृष्णयापि पुनः स्वं च संप्राप्स्यसि महाद्विज
puṣpa uvāca
aparaṃ vada me deva saṃdehaṃ hṛdaye sthitam ||
yattvāṃ pṛcchāmi deveśa tava kīrtivivardhanam
||41||अपरं वद मे देव संदेहं हृदये स्थितम् ॥
यत्त्वां पृच्छामि देवेश तव कीर्तिविवर्धनम्
mayā śrutaṃ suraśreṣṭha saptamyāṃ sūryavāsare ||
yaste pradakṣiṇānāṃ ca kuryādaṣṭottaraṃ śatam ||
tasya tvaṃ tatkṣaṇādeva phalahastasya siddhidaḥ
||42||मया श्रुतं सुरश्रेष्ठ सप्तम्यां सूर्यवासरे ॥
यस्ते प्रदक्षिणानां च कुर्यादष्टोत्तरं शतम् ॥
तस्य त्वं तत्क्षणादेव फलहस्तस्य सिद्धिदः
mūrkhasyāpi ca pāpasya sarvadoṣānvitasya ca ||
caturvedasya me kasmāttīrthayātrāparasya ca
||43||मूर्खस्यापि च पापस्य सर्वदोषान्वितस्य च ॥
चतुर्वेदस्य मे कस्मात्तीर्थयात्रापरस्य च
saptarātre gate tuṣṭo homa evaṃvidhe kṛte
||44||सप्तरात्रे गते तुष्टो होम एवंविधे कृते
śrīsūrya uvāca
tāmasena tu bhāvena tvavā sarvamidaṃ kṛtam ||
tena sarvaṃ vṛthā jātaṃ tvayā sarvaṃ ca yatkṛtam
||49||तामसेन तु भावेन त्ववा सर्वमिदं कृतम् ॥
तेन सर्वं वृथा जातं त्वया सर्वं च यत्कृतम्
yatkiṃcitkriyate vipra tāmasaṃ bhāvamāśritaiḥ ||
tatsarvaṃ jāyate vyarthaṃ kiṃ na vetti bhavā nidam
||46||यत्किंचित्क्रियते विप्र तामसं भावमाश्रितैः ॥
तत्सर्वं जायते व्यर्थं किं न वेत्ति भवा निदम्
evamuktvā tataḥ sūryastasya gātrāṇyupāspṛśat ||
khaṃḍitāni svahastena nirvraṇāni kṛtāni ca
||47||एवमुक्त्वा ततः सूर्यस्तस्य गात्राण्युपास्पृशत् ॥
खंडितानि स्वहस्तेन निर्व्रणानि कृतानि च
abravīcca punaḥ puṣpaṃ prasanna vadanaḥ sthitaḥ ||
anenaiva vidhānena yaḥ karoti kuśaṃḍikām
||48||अब्रवीच्च पुनः पुष्पं प्रसन्न वदनः स्थितः ॥
अनेनैव विधानेन यः करोति कुशंडिकाम्
somyabhāvaṃ samāśritya samidbhiścārkasaṃbhavaiḥ ||
tilākṣatairviśeṣeṇa homaṃ yastu samācaret
||49||सोम्यभावं समाश्रित्य समिद्भिश्चार्कसंभवैः ॥
तिलाक्षतैर्विशेषेण होमं यस्तु समाचरेत्
chandaṛṣisamopetamekaṃ yāvatsahasrakam ||
tasya dāsyāmyahaṃ hṛtsthamadhikebhyo'dhikaṃ phalam
||5||छन्दऋषिसमोपेतमेकं यावत्सहस्रकम् ॥
तस्य दास्याम्यहं हृत्स्थमधिकेभ्योऽधिकं फलम्
evamuktvā sahasrāṃśustatraivāṃ taradhīyata ||
dīpavallakṣito naiva kena mārgeṇa nirgataḥ
||51||एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्तत्रैवां तरधीयत ॥
दीपवल्लक्षितो नैव केन मार्गेण निर्गतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye sūryasakāśātpuṣpabrāhmaṇasya varalabdhivarṇanaṃnāma saptapañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 157 ||