kapāleśasya māhātmyaṃ śrūyatāmadhunā dvijāḥ
sūta uvāca
kapāleśasya māhātmyaṃ śrūyatāmadhunā dvijāḥ ||
caturthasya mahābhāgāstatra kṣetre sthitasya ca ||
. śrutamātreṇa yenātra naraḥ pāpātpramucyate
||2||कपालेशस्य माहात्म्यं श्रूयतामधुना द्विजाः ॥
चतुर्थस्य महाभागास्तत्र क्षेत्रे स्थितस्य च ॥
. श्रुतमात्रेण येनात्र नरः पापात्प्रमुच्यते
ṛṣaya ūcuḥ
trayāṇāṃ caiva liṃgānāṃ pūrvoktānāṃ mahāmate ||
śrutāsmābhiḥ samutpattiḥkapāleśvaravarjitā ||
kenāyaṃ sthāpito devaḥ kapāleśvarasaṃjñitaḥ
||3||त्रयाणां चैव लिंगानां पूर्वोक्तानां महामते ॥
श्रुतास्माभिः समुत्पत्तिःकपालेश्वरवर्जिता ॥
केनायं स्थापितो देवः कपालेश्वरसंज्ञितः
tasmindṛṣṭe phalaṃ kiṃ syātpūjite ca vadasva naḥ
||4||तस्मिन्दृष्टे फलं किं स्यात्पूजिते च वदस्व नः
sūta uvāca
iṃdreṇa sthāpitaḥ pūrvameṣa devo dvijottamāḥ ||
kapāleśvasaṃjñastu brahmahatyā vimuktaye
||5||इंद्रेण स्थापितः पूर्वमेष देवो द्विजोत्तमाः ॥
कपालेश्वसंज्ञस्तु ब्रह्महत्या विमुक्तये
tatprabhāvatsuraśreṣṭha stayā mukte dvijottamāḥ ||
pāpaṃ pūruṣadānena ityeṣā vaidikī śrutiḥ ||
anyo'pi yo narastaṃ ca pūjayitvā prabhaktitaḥ ||
prayacchedbrāhmaṇendrāya śuddhaye pāpapūruṣam ||
sa mucyetpātakādghorādbrahmahatyāsamudbhavāt
||7||तत्प्रभावत्सुरश्रेष्ठ स्तया मुक्ते द्विजोत्तमाः ॥
पापं पूरुषदानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥
अन्योऽपि यो नरस्तं च पूजयित्वा प्रभक्तितः ॥
प्रयच्छेद्ब्राह्मणेन्द्राय शुद्धये पापपूरुषम् ॥
स मुच्येत्पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्
dakṣiṇāmūrtimāsādya provācedaṃ bṛhaspatiḥ ||
hāṭakeśvaraje kṣetre gatvā taṃ vīkṣya śaṃkaram
||8||दक्षिणामूर्तिमासाद्य प्रोवाचेदं बृहस्पतिः ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गत्वा तं वीक्ष्य शंकरम्
yo dadāti śarīraṃ ca kṛtvā hemamayaṃ tataḥ ||
mucyate nātra saṃdehaḥ pātakaiḥ pūrvasaṃyutaiḥ
||9||यो ददाति शरीरं च कृत्वा हेममयं ततः ॥
मुच्यते नात्र संदेहः पातकैः पूर्वसंयुतैः
ṛṣaya ūcuḥ
brahmahatyā kathaṃ jātā surendrasya hi sūtaja ||
etannaḥ sarvamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||10||ब्रह्महत्या कथं जाता सुरेन्द्रस्य हि सूतज ॥
एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः
kapāleśvarasaṃjñastu kathaṃ devo'tra saṃsthitaḥ ||
brahmahatyā kathaṃ naṣṭā tatprabhāvāddivaspateḥ
||11||कपालेश्वरसंज्ञस्तु कथं देवोऽत्र संस्थितः ॥
ब्रह्महत्या कथं नष्टा तत्प्रभावाद्दिवस्पतेः
sa pāpapūruṣo deyo vidhinā kena sūtaja ||
kairmaṃtraiḥ sa hi deyaḥ kaiścaiva hyupaskaraiḥ
||12||स पापपूरुषो देयो विधिना केन सूतज ॥
कैर्मंत्रैः स हि देयः कैश्चैव ह्युपस्करैः
darśanātpūjanāccāpi kiṃ phalaṃ jāyate nṛṇām ||
adattvā svaśarīraṃ vā pūjayā kevalaṃ vada
||13||दर्शनात्पूजनाच्चापि किं फलं जायते नृणाम् ॥
अदत्त्वा स्वशरीरं वा पूजया केवलं वद
sūta uvāca
ahaṃ vaḥ kīrtayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm ||
yāṃ śrutvāpi mahābhāgā naraḥ pāpātpramucyate
||14||अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ॥
यां श्रुत्वापि महाभागा नरः पापात्प्रमुच्यते
ajñānājjñānato vāpi vihitairanyajanmajaiḥ ||
dṛṣṭamātreṇa yenātra pātakāttaddinodbhavāt ||
mucyate nātra saṃdehaḥ satyametanmayoditam
||15||अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि विहितैरन्यजन्मजैः ॥
दृष्टमात्रेण येनात्र पातकात्तद्दिनोद्भवात् ॥
मुच्यते नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्
purā tvaṣṭuḥ suto jajñe vṛtro hi dvijasattamāḥ ||
pulomaduhituḥ pārśvādvibhāvaryāḥ suvīryavān
||16||पुरा त्वष्टुः सुतो जज्ञे वृत्रो हि द्विजसत्तमाः ॥
पुलोमदुहितुः पार्श्वाद्विभावर्याः सुवीर्यवान्
sa bāla eva dharmātmā āsītsarvajanapriyaḥ ||
dānavaṃ bhāvamutsṛjya dvijabhaktiparāyaṇaḥ
||17||स बाल एव धर्मात्मा आसीत्सर्वजनप्रियः ॥
दानवं भावमुत्सृज्य द्विजभक्तिपरायणः
sa gatvā puṣkarāraṇyaṃ parameṇa samādhinā ||
toṣayāmāsa deveśaṃ padmajaṃ tapasi sthitaḥ
||18||स गत्वा पुष्करारण्यं परमेण समाधिना ॥
तोषयामास देवेशं पद्मजं तपसि स्थितः
tasya tuṣṭaḥ svayaṃ brahmā dṛṣṭigocaramāgataḥ ||
provāca varado'smīti kiṃ te kṛtyaṃ karomyaham
||19||तस्य तुष्टः स्वयं ब्रह्मा दृष्टिगोचरमागतः ॥
प्रोवाच वरदोऽस्मीति किं ते कृत्यं करोम्यहम्
vṛtra uvāca
yadi tuṣṭosi me deva brāhmaṇatvaṃ prayaccha me|
brāhmaṇatvaṃ samāsādya sādhayāmi paraṃ padam
||20||यदि तुष्टोसि मे देव ब्राह्मणत्वं प्रयच्छ मे।
ब्राह्मणत्वं समासाद्य साधयामि परं पदम्
tena kiṃcidasādhyaṃ na brāhmaṇyena bhavenmama ||
brāhmaṇena samaṃ cānyanna kiṃcitpratibhāti me
||21||तेन किंचिदसाध्यं न ब्राह्मण्येन भवेन्मम ॥
ब्राह्मणेन समं चान्यन्न किंचित्प्रतिभाति मे
paramaṃ daivataṃ kiṃcinna viprādvidyate param ||
tasmānme hṛtsthitaṃ nānyadapi rājyaṃ triviṣṭape
||22||परमं दैवतं किंचिन्न विप्राद्विद्यते परम् ॥
तस्मान्मे हृत्स्थितं नान्यदपि राज्यं त्रिविष्टपे
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā tuṣṭastasya pitāmahaḥ ||
brāhmaṇatvaṃ svayaṃ dattvā tataḥ provāca sādaram
||23||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुष्टस्तस्य पितामहः ॥
ब्राह्मणत्वं स्वयं दत्त्वा ततः प्रोवाच सादरम्
mayā tvaṃ vihito vipra putra prakuru vāṃchitam ||
prasādayasva satataṃ brāhmaṇānbrahmavittamān
||24||मया त्वं विहितो विप्र पुत्र प्रकुरु वांछितम् ॥
प्रसादयस्व सततं ब्राह्मणान्ब्रह्मवित्तमान्
brāhmaṇaiḥ suprasannaiśca prīyaṃte sarvadevatāḥ ||
tasmātsarvaprayatnena pūjanīyā dvijottamāḥ
||25||ब्राह्मणैः सुप्रसन्नैश्च प्रीयंते सर्वदेवताः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीया द्विजोत्तमाः
sūta uvāca
evamuktastadā tena vṛtro'bhūdbrāhmaṇastataḥ ||
brāhmyā lakṣmyā samopeto brahmacaryaparāyaṇaḥ
||26||एवमुक्तस्तदा तेन वृत्रोऽभूद्ब्राह्मणस्ततः ॥
ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतो ब्रह्मचर्यपरायणः
tasmiṃstapasi saṃsthe tu hatā iṃdreṇa dānavāḥ ||
vaṃśocchede samāpanne dānavānāṃ mahātmanām
||27||तस्मिंस्तपसि संस्थे तु हता इंद्रेण दानवाः ॥
वंशोच्छेदे समापन्ने दानवानां महात्मनाम्
tataste dānavāḥ sarve parābhūtāḥ suraistataḥ ||
svaṃ sthānaṃ saṃparityajya duḥkhaśokasamanvitāḥ
||28||ततस्ते दानवाः सर्वे पराभूताः सुरैस्ततः ॥
स्वं स्थानं संपरित्यज्य दुःखशोकसमन्विताः
tanmātaraṃ puraskṛtvā tatsakāśamupāgatāḥ ||
sa ca tāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā vṛtāṃ taiśca samanvitaḥ
||29||तन्मातरं पुरस्कृत्वा तत्सकाशमुपागताः ॥
स च तां मातरं दृष्ट्वा वृतां तैश्च समन्वितः
dānavaiśca parābhūtaistathābhūtāṃ ca mātaram ||
kimāgamanakṛtyaṃ ca duḥkhitānāṃ mamāṃtike
||30||दानवैश्च पराभूतैस्तथाभूतां च मातरम् ॥
किमागमनकृत्यं च दुःखितानां ममांतिके
dānavā ūcuḥ
vayaṃ devaiḥ parābhūtā bhavaṃtaṃ śaraṇāgatāḥ ||
kva yāmo'nyatra cā'smākaṃ tvāṃ vinā nāsti saṃśrayaḥ
||31||वयं देवैः पराभूता भवंतं शरणागताः ॥
क्व यामोऽन्यत्र चाऽस्माकं त्वां विना नास्ति संश्रयः
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vṛtraḥ provāca sādaram ||
devānahaṃ haniṣyāmi gamyatāṃ tatra mā ciram
||32||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः प्रोवाच सादरम् ॥
देवानहं हनिष्यामि गम्यतां तत्र मा चिरम्
tavāgamanakṛtyaṃ ca mātaḥ kathaya sāṃpratam
||33||तवागमनकृत्यं च मातः कथय सांप्रतम्
mātovāca
tathā kuru mahābhāga śīghraṃ dāraparigraham ||
vaṃśavṛddhau pramāṇaṃ cedvākyaṃ tava mamodbhavam
||34||तथा कुरु महाभाग शीघ्रं दारपरिग्रहम् ॥
वंशवृद्धौ प्रमाणं चेद्वाक्यं तव ममोद्भवम्
eṣa eva paro dharma eṣa eva paro nayaḥ ||
putrasya jananīvākyaṃ yatkaroti samāhitaḥ
||35||एष एव परो धर्म एष एव परो नयः ॥
पुत्रस्य जननीवाक्यं यत्करोति समाहितः
tathā strīṇāṃ patiṃ muktvā nānyāsti bhuvi devatā ||
jananyāṃ jīvamānāyāṃ tathaiva ca sutasya ca
||36||तथा स्त्रीणां पतिं मुक्त्वा नान्यास्ति भुवि देवता ॥
जनन्यां जीवमानायां तथैव च सुतस्य च
atikramya ca yā nārī patiṃ dharmaparā bhavet ||
tatsarvaṃ viphalaṃ tasyā jāyate nātra saṃśayaḥ
||37||अतिक्रम्य च या नारी पतिं धर्मपरा भवेत् ॥
तत्सर्वं विफलं तस्या जायते नात्र संशयः
putraḥ svajananīvākyaṃ yo'tikramya yathāruci ||
karoti dharmakṛtyāni tāni sarvāṇi tasya ca
||38||पुत्रः स्वजननीवाक्यं योऽतिक्रम्य यथारुचि ॥
करोति धर्मकृत्यानि तानि सर्वाणि तस्य च
bhavaṃti ca tathā nūnaṃ vṛthā bhasmahutaṃ yathā ||
araṇye ruditānīva ūṣare vāpitāni ca
||39||भवंति च तथा नूनं वृथा भस्महुतं यथा ॥
अरण्ये रुदितानीव ऊषरे वापितानि च
yathaiva badhirasyāgre gītaṃ nṛtyamacakṣuṣaḥ ||
tadvanmātṛmatādanyakṛtaṃ putrasya dharmajam
||40||यथैव बधिरस्याग्रे गीतं नृत्यमचक्षुषः ॥
तद्वन्मातृमतादन्यकृतं पुत्रस्य धर्मजम्
sarvaṃ karma na saṃdehastenāhaṃ tvāmupāgatā ||
baṃdhūnāṃ vacanātputra duḥkhārtā ca viśeṣataḥ
||41||सर्वं कर्म न संदेहस्तेनाहं त्वामुपागता ॥
बंधूनां वचनात्पुत्र दुःखार्ता च विशेषतः
kiṃ vā te bahunoktena bhūyo bhūyaśca putraka ||
ānṛṇyaṃ jāyate yadvatpitṝṇāṃ tattathā śṛṇu
||42||किं वा ते बहुनोक्तेन भूयो भूयश्च पुत्रक ॥
आनृण्यं जायते यद्वत्पितॄणां तत्तथा शृणु
tava vatsa pramāṇaṃ cetkuruṣva ca vaco mama ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vṛtraḥ saṃciṃtya cetasi
||43||तव वत्स प्रमाणं चेत्कुरुष्व च वचो मम ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः संचिंत्य चेतसि
śrutismṛtyuktamārgeṇa na māturvidyate param ||
sa tatheti pratijñāya ānināya parigraham
||44||श्रुतिस्मृत्युक्तमार्गेण न मातुर्विद्यते परम् ॥
स तथेति प्रतिज्ञाय आनिनाय परिग्रहम्
tvaṣṭā tasmai dadau prītastato ratnānyanekaśaḥ ||
saṃkhyāhīnāni tasyaiva kupyākupyamanaṃtakam
||45||त्वष्टा तस्मै ददौ प्रीतस्ततो रत्नान्यनेकशः ॥
संख्याहीनानि तस्यैव कुप्याकुप्यमनंतकम्
hastyaśvayānakośāḍhyaṃ so'bhiṣiktaḥ pade nije ||
dānavānāṃ mahāvīryo brāhmaṇyena samanvitaḥ
||46||हस्त्यश्वयानकोशाढ्यं सोऽभिषिक्तः पदे निजे ॥
दानवानां महावीर्यो ब्राह्मण्येन समन्वितः
abhiṣiktaṃ tadā vṛtraṃ svarājye te'surādayaḥ ||
śrutvābhiṣekaṃ saṃhṛṣṭāstasya vṛtrasya bāṃdhavāḥ
||47||अभिषिक्तं तदा वृत्रं स्वराज्ये तेऽसुरादयः ॥
श्रुत्वाभिषेकं संहृष्टास्तस्य वृत्रस्य बांधवाः
dānavāśca samājagmurye tatrāsanpurogatāḥ ||
pātālādgiridurgācca sthaladurgebhya eva ca ||
kṛtavairāḥ samaṃ devaiḥ kopena mahatā vṛtāḥ
||48||दानवाश्च समाजग्मुर्ये तत्रासन्पुरोगताः ॥
पातालाद्गिरिदुर्गाच्च स्थलदुर्गेभ्य एव च ॥
कृतवैराः समं देवैः कोपेन महता वृताः
tataḥ protsāhitaḥ sarvairdānavaiḥ sa mahābalaḥ ||
prasthitaḥ śatrunāśāya mahendrabhavanaṃ prati
||49||ततः प्रोत्साहितः सर्वैर्दानवैः स महाबलः ॥
प्रस्थितः शत्रुनाशाय महेन्द्रभवनं प्रति
śakro'pi vṛtramākarṇya samāyāṃtaṃ yuyutsayā ||
sanmukhaḥ prayayau hṛṣṭaḥ sarvadevasamanvitaḥ
||50||शक्रोऽपि वृत्रमाकर्ण्य समायांतं युयुत्सया ॥
सन्मुखः प्रययौ हृष्टः सर्वदेवसमन्वितः
tataḥ samabhavadyuddhaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha ||
merupṛṣṭhe suvistīrṇe nityameva divāniśam
||51||ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह ॥
मेरुपृष्ठे सुविस्तीर्णे नित्यमेव दिवानिशम्
nityaṃ parājayo jajñe devānāṃ dānavaiḥ saha ||
tatrovāca guruḥ śakra mā yuddhaṃ kuru devapa
||52||नित्यं पराजयो जज्ञे देवानां दानवैः सह ॥
तत्रोवाच गुरुः शक्र मा युद्धं कुरु देवप
vṛtro'yaṃ dāruṇo yuddhe baladvayasamanvitaḥ ||
catvāraścāgrato vedāḥ pṛṣṭhataḥ saśaraṃ dhanuḥ
||53||वृत्रोऽयं दारुणो युद्धे बलद्वयसमन्वितः ॥
चत्वारश्चाग्रतो वेदाः पृष्ठतः सशरं धनुः
tena jeyatamo daityastavaiva ca mahāhave ||
tasmātsaṃdhānametena tvaṃ kuruṣva śacīpate
||54||तेन जेयतमो दैत्यस्तवैव च महाहवे ॥
तस्मात्संधानमेतेन त्वं कुरुष्व शचीपते
tato viśvāsamāyā taṃ jahi vajreṇa dānavam ||
ṣaḍupāyai ripurvadhya iti śāstranidarśanam
||55||ततो विश्वासमाया तं जहि वज्रेण दानवम् ॥
षडुपायै रिपुर्वध्य इति शास्त्रनिदर्शनम्
bhuṃjānaśca śayānaśca dattvā kanyāmapi svakām ||
vipradānena saṃyojya kṛtvāpi śapathaṃ gurum ||
māyāprapaṃcamāsādya tasmādevaṃ samācara
||56||भुंजानश्च शयानश्च दत्त्वा कन्यामपि स्वकाम् ॥
विप्रदानेन संयोज्य कृत्वापि शपथं गुरुम् ॥
मायाप्रपंचमासाद्य तस्मादेवं समाचर
indra uvāca
yadyevaṃ ca svayaṃ gatvā tvaṃ viśvāse niyojaya ||
tava vākyena viśvāsaṃ nūnaṃ yāsyati dānavaḥ
||57||यद्येवं च स्वयं गत्वा त्वं विश्वासे नियोजय ॥
तव वाक्येन विश्वासं नूनं यास्यति दानवः
sūta uvāca
śakrasya matamājñāya pratasthe ca bṛhaspatiḥ ||
yatra vṛtraḥ sthito daityo yuddhārthaṃ kṛtaniścayaḥ
||58||शक्रस्य मतमाज्ञाय प्रतस्थे च बृहस्पतिः ॥
यत्र वृत्रः स्थितो दैत्यो युद्धार्थं कृतनिश्चयः
vṛtro'pi taṃ samālokya svayaṃ prāptaṃ bṛhaspatim ||
sadaiva dvijabhaktaḥ sa hṛṣṭātmā samapadyata ||
viśeṣātpraṇipatyoccairvākyametadabhāṣata
||59||वृत्रोऽपि तं समालोक्य स्वयं प्राप्तं बृहस्पतिम् ॥
सदैव द्विजभक्तः स हृष्टात्मा समपद्यत ॥
विशेषात्प्रणिपत्योच्चैर्वाक्यमेतदभाषत
vṛtra uvāca
svāgataṃ te dvijaśreṣṭha kiṃ karomi praśādhi mām ||
priyā me brāhmaṇā yasmāttasmātkīrtaya sāṃpratam
||60||स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ किं करोमि प्रशाधि माम् ॥
प्रिया मे ब्राह्मणा यस्मात्तस्मात्कीर्तय सांप्रतम्
bṛhaspatiruvāca
saṃdigdho vijayo yuddhe yasmāddaivena sattama ||
tasmātkuru maheṃdreṇa vyavasthāṃ vacanānmama
||61||संदिग्धो विजयो युद्धे यस्माद्दैवेन सत्तम ॥
तस्मात्कुरु महेंद्रेण व्यवस्थां वचनान्मम
tvaṃ bhuṃkṣva bhūtalaṃ kṛtsnaṃ śakraścāpi triviṣṭapam ||
vyavasthayā'nayā nityaṃ vartitavyaṃ parasparam
||62||त्वं भुंक्ष्व भूतलं कृत्स्नं शक्रश्चापि त्रिविष्टपम् ॥
व्यवस्थयाऽनया नित्यं वर्तितव्यं परस्परम्
vṛtra uvāca
ahaṃ tava vaco brahmankariṣyāmi sadaiva hi|
saṃgamaṃ kuru śakreṇa sāṃprataṃ mama saddvija
||63||अहं तव वचो ब्रह्मन्करिष्यामि सदैव हि।
संगमं कुरु शक्रेण सांप्रतं मम सद्द्विज
sūta uvāca
atha śakraṃ samānīya bṛhaspatirudāradhīḥ ||
vṛtreṇa saha saṃdhānaṃ cakre caiva parasparam
||64||अथ शक्रं समानीय बृहस्पतिरुदारधीः ॥
वृत्रेण सह संधानं चक्रे चैव परस्परम्
ekārimitratāṃ gatvā tāvubhau daityadevapau ||
prahṛṣṭau gatavantau tau tataścaiva nijaṃ gṛham
||65||एकारिमित्रतां गत्वा तावुभौ दैत्यदेवपौ ॥
प्रहृष्टौ गतवन्तौ तौ ततश्चैव निजं गृहम्
atha śakracchalānveṣī sadā vṛtrasya vartate ||
na cchidraṃ labhate kvāpi vīkṣamāṇopi yatnataḥ
||66||अथ शक्रच्छलान्वेषी सदा वृत्रस्य वर्तते ॥
न च्छिद्रं लभते क्वापि वीक्षमाणोपि यत्नतः
kathaṃcidapi so'bhyeti tatsakāśaṃ puraṃdaraḥ ||
kiṃcicchidraṃ samāsādya tatpratāpena dahyate
||67||कथंचिदपि सोऽभ्येति तत्सकाशं पुरंदरः ॥
किंचिच्छिद्रं समासाद्य तत्प्रतापेन दह्यते
iṃdra uvāca
na śaknomi ca taṃ daityaṃ vīkṣituṃ ca kathaṃcana ||
tejasā sarvato vyāptaṃ tatkathaṃ sūdayāmyaham
||68||न शक्नोमि च तं दैत्यं वीक्षितुं च कथंचन ॥
तेजसा सर्वतो व्याप्तं तत्कथं सूदयाम्यहम्
tasmātkaṃcidupāyaṃ me tadvadhārthaṃ prakīrtaya ||
yathā śaknomi tatsoḍhuṃ tejastasya durātmanaḥ
||69||तस्मात्कंचिदुपायं मे तद्वधार्थं प्रकीर्तय ॥
यथा शक्नोमि तत्सोढुं तेजस्तस्य दुरात्मनः
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā bṛhaspatiḥ ||
tataḥ provāca taṃ śakraṃ vinayāvanataṃ sthitam
||70||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिः ॥
ततः प्रोवाच तं शक्रं विनयावनतं स्थितम्
bṛhaspatiruvāca
tasya brāhmyaṃ sthitaṃ tejaḥ samyaggātre puraṃdara ||
vīkṣituṃ naiva śaknoṣi tena tvaṃ tridaśādhipa
||71||तस्य ब्राह्म्यं स्थितं तेजः सम्यग्गात्रे पुरंदर ॥
वीक्षितुं नैव शक्नोषि तेन त्वं त्रिदशाधिप
tathā te kīrtayiṣyāmi tasyopāyaṃ vadhodbhavam ||
vadhayiṣyasi yenātra taṃ tvaṃ dānavasattamam
||72||तथा ते कीर्तयिष्यामि तस्योपायं वधोद्भवम् ॥
वधयिष्यसि येनात्र तं त्वं दानवसत्तमम्
prācīsarasvatītīre puṣkarāraṇyamāśritaḥ ||
dadhīcirnāma viprarṣiḥ śatayojanamucchritaḥ ||
. tatra nityaṃ tapaḥ kurvanstauti nityaṃ pitāmaham|
sa nirviṇṇo muniśreṣṭhaḥ prāṇānāṃ dhāraṇe hare
||74||प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करारण्यमाश्रितः ॥
दधीचिर्नाम विप्रर्षिः शतयोजनमुच्छ्रितः ॥
. तत्र नित्यं तपः कुर्वन्स्तौति नित्यं पितामहम्।
स निर्विण्णो मुनिश्रेष्ठः प्राणानां धारणे हरे
ciraṃtano muniḥ sa syājjarayātisamāvṛtaḥ ||
taṃ prārthaya drutaṃ gatvā tasyāsthīni gurūṇi ca
||75||चिरंतनो मुनिः स स्याज्जरयातिसमावृतः ॥
तं प्रार्थय द्रुतं गत्वा तस्यास्थीनि गुरूणि च
sa te dāsyastyasaṃdigdhaṃ tyaktvā prāṇānatipriyān ||
tasyāsthibhiḥ praharaṇaṃ vajrākhyaṃ te bhaviṣyati
||76||स ते दास्यस्त्यसंदिग्धं त्यक्त्वा प्राणानतिप्रियान् ॥
तस्यास्थिभिः प्रहरणं वज्राख्यं ते भविष्यति
amoghaṃ te tato nūnaṃ tvaṃ vṛtraṃ sūdayiṣyasi ||
tasya vajrasya tattejo brahmatejo'bhibṛṃhitam ||
tena vṛtrodbhavaṃ tejaḥ praśamaṃ saṃprayāsyati
||77||अमोघं ते ततो नूनं त्वं वृत्रं सूदयिष्यसि ॥
तस्य वज्रस्य तत्तेजो ब्रह्मतेजोऽभिबृंहितम् ॥
तेन वृत्रोद्भवं तेजः प्रशमं संप्रयास्यति
sūta uvāca
tacchrutvā satvaraṃ śakraḥ sarvairdaivagaṇaiḥ saha ||
jagāma puṣkarāraṇye yatra prācī sarasvatī
||78||तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रः सर्वैर्दैवगणैः सह ॥
जगाम पुष्करारण्ये यत्र प्राची सरस्वती
trayastriṃśatsamopetā tīrthānāṃ koṭibhiryutā ||
dadhīcerāśramaṃ tatra so'viśaccitrasaṃyutam
||79||त्रयस्त्रिंशत्समोपेता तीर्थानां कोटिभिर्युता ॥
दधीचेराश्रमं तत्र सोऽविशच्चित्रसंयुतम्
krīḍaṃte nakulaiḥ sarpā yatra tuṣṭiṃ gatā mithaḥ ||
mṛgāḥ paṃcānanaiḥ sārdhaṃ vṛṣadaṃśāstathā''khubhiḥ
||80||क्रीडंते नकुलैः सर्पा यत्र तुष्टिं गता मिथः ॥
मृगाः पंचाननैः सार्धं वृषदंशास्तथाऽऽखुभिः
ulūka sahitāḥ kākā mitho dveṣavivarjitāḥ ||
prabhāvāttasya tapaso dadhīceḥ sumahātmanaḥ
||81||उलूक सहिताः काका मिथो द्वेषविवर्जिताः ॥
प्रभावात्तस्य तपसो दधीचेः सुमहात्मनः
dadhīcirapi cālokya devāñchakrapurogamān ||
samāyātānprahṛṣṭātmā satvaraṃ saṃmukhobhyagāt
||82||दधीचिरपि चालोक्य देवाञ्छक्रपुरोगमान् ॥
समायातान्प्रहृष्टात्मा सत्वरं संमुखोभ्यगात्
tataścārghyaṃ samādāya praṇipatya muhurmuhuḥ ||
śakramabhyāgataṃ prāha kiṃ te kṛtyaṃ karomyaham
||83||ततश्चार्घ्यं समादाय प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥
शक्रमभ्यागतं प्राह किं ते कृत्यं करोम्यहम्
gṛhāyātasya deveśa tacchīghraṃ me nivedaya ||
. iṃdra uvāca ||
ātithyaṃ kuru vipreṃdra gṛhāyātasya sanmune ||
tvadasthīni nijānyāśu mama dehyavikalpitam
||85||गृहायातस्य देवेश तच्छीघ्रं मे निवेदय ॥
. इंद्र उवाच ॥
आतिथ्यं कुरु विप्रेंद्र गृहायातस्य सन्मुने ॥
त्वदस्थीनि निजान्याशु मम देह्यविकल्पितम्
atadarthamahaṃ prāptastvatsakāśaṃ munīśvara ||
asthibhiste paraṃ kāryaṃ devānāṃ siddhimeṣyati
||86||अतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्सकाशं मुनीश्वर ॥
अस्थिभिस्ते परं कार्यं देवानां सिद्धिमेष्यति
sūta uvāca
iṃdrasya tadvacaḥ śrutvā dadhīcistoṣasaṃyutaḥ ||
tataḥ prāha sahasrākṣaṃ sarvairdevaiḥ samanvitam
||87||इंद्रस्य तद्वचः श्रुत्वा दधीचिस्तोषसंयुतः ॥
ततः प्राह सहस्राक्षं सर्वैर्देवैः समन्वितम्
aho nāsti mayā tulyaḥ sāṃprataṃ bhuvi kaścana ||
puṇyavānyasya deveśaḥ svayamarthī gṛhāgataḥ
||88||अहो नास्ति मया तुल्यः सांप्रतं भुवि कश्चन ॥
पुण्यवान्यस्य देवेशः स्वयमर्थी गृहागतः
dhanyāni ca mamāsthīni yāni deveśa te hitam ||
kariṣyaṃti sadā kāryaṃ rakṣārthaṃ tridivaukasām
||89||धन्यानि च ममास्थीनि यानि देवेश ते हितम् ॥
करिष्यंति सदा कार्यं रक्षार्थं त्रिदिवौकसाम्
eṣo'haṃ saṃpradāsyāmi priyānprāṇānkṛte tava ||
gṛhāṇa svecchayā'sthīni svakāryārthaṃ puraṃdara
||90||एषोऽहं संप्रदास्यामि प्रियान्प्राणान्कृते तव ॥
गृहाण स्वेच्छयाऽस्थीनि स्वकार्यार्थं पुरंदर
evamuktvā maharṣiḥ sa dhyānamāśritya satvaram ||
brahmaraṃdhreṇa niḥsārya prāṇamātmānamatyajat
||91||एवमुक्त्वा महर्षिः स ध्यानमाश्रित्य सत्वरम् ॥
ब्रह्मरंध्रेण निःसार्य प्राणमात्मानमत्यजत्
tadātmanā parityaktaṃ tasya gātraṃ ca tatkṣaṇāt ||
patitaṃ medanīpṛṣṭhe vyasu taddvijasattamāḥ
||91||तदात्मना परित्यक्तं तस्य गात्रं च तत्क्षणात् ॥
पतितं मेदनीपृष्ठे व्यसु तद्द्विजसत्तमाः
tasminneva kāle tu tasyāsthīni śatakratuḥ ||
pragṛhya viśvakarmāṇaṃ tataḥ provāca sādaram
||93||तस्मिन्नेव काले तु तस्यास्थीनि शतक्रतुः ॥
प्रगृह्य विश्वकर्माणं ततः प्रोवाच सादरम्
etairasthibhiḥ śīghraṃ me kuru tvaṃ vajramāyudham ||
yena vyāpādayāmyāśu vṛtraṃ dānavasattamam
||94||एतैरस्थिभिः शीघ्रं मे कुरु त्वं वज्रमायुधम् ॥
येन व्यापादयाम्याशु वृत्रं दानवसत्तमम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvakarmā tvarānvitaḥ ||
yathāyudhaṃ tathā cakre vajrākhyaṃ dāruṇākṛti
||95||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा त्वरान्वितः ॥
यथायुधं तथा चक्रे वज्राख्यं दारुणाकृति
ṣaḍasri śataparvākhyaṃ madhye kṣāmaṃ vibhīṣaṇam ||
pradadau ca tatastasmai sahasrākṣāya dhīmate
||96||षडस्रि शतपर्वाख्यं मध्ये क्षामं विभीषणम् ॥
प्रददौ च ततस्तस्मै सहस्राक्षाय धीमते
atha taṃ sa samādāya dvādaśārkasamaprabham ||
samādhisthaṃ carairjñātvā vṛtraṃ saṃdhyārcane ratam
||97||अथ तं स समादाय द्वादशार्कसमप्रभम् ॥
समाधिस्थं चरैर्ज्ञात्वा वृत्रं संध्यार्चने रतम्
tataśca pṛṣṭhabhāgaṃ sa samāśritya trilokarāṭ ||
cikṣepa vajramuddiśya tadvadhārthaṃ samutsukaḥ
||98||ततश्च पृष्ठभागं स समाश्रित्य त्रिलोकराट् ॥
चिक्षेप वज्रमुद्दिश्य तद्वधार्थं समुत्सुकः
sa hatastena vajreṇa dānavo bhasmasādgataḥ ||
śakropi hatamajñātvā bhayāttasyātha dudruve
||99||स हतस्तेन वज्रेण दानवो भस्मसाद्गतः ॥
शक्रोपि हतमज्ञात्वा भयात्तस्याथ दुद्रुवे
manuṣyarahite deśe viṣame gulmasaṃvṛte ||
lilye śakrastadā sarvaṃ mene vṛtramayaṃ jagat
||100||मनुष्यरहिते देशे विषमे गुल्मसंवृते ॥
लिल्ये शक्रस्तदा सर्वं मेने वृत्रमयं जगत्
etasminnaṃtare devāḥ paśyaṃtaḥ sarvato diśam ||
siddhacāraṇagandharvā ājagmuśca śatakratum
||101||एतस्मिन्नंतरे देवाः पश्यंतः सर्वतो दिशम् ॥
सिद्धचारणगन्धर्वा आजग्मुश्च शतक्रतुम्
tataḥ kṛcchrācca tairdṛṣṭaḥ śakro'sau gahane vane|
nilīno bhayasaṃtrasto gulmamadhye vyavasthitaḥ
||102||ततः कृच्छ्राच्च तैर्दृष्टः शक्रोऽसौ गहने वने।
निलीनो भयसंत्रस्तो गुल्ममध्ये व्यवस्थितः
devā ūcuḥ
kiṃ tvaṃ bhītaḥ sahasrākṣa vṛtro'yaṃ ghātitastvayā ||
parivāreṇa sarveṇa vīkṣito'smābhireva ca
||103||किं त्वं भीतः सहस्राक्ष वृत्रोऽयं घातितस्त्वया ॥
परिवारेण सर्वेण वीक्षितोऽस्माभिरेव च
asmādāgaccha gacchāmo gṛhaṃ prati puraṃdara ||
kuru trailokyarājyaṃ tvaṃ sāṃprataṃ hatakaṇṭakam
||104||अस्मादागच्छ गच्छामो गृहं प्रति पुरंदर ॥
कुरु त्रैलोक्यराज्यं त्वं सांप्रतं हतकण्टकम्
tacchrutvā'tha viniṣkrāṃto gulmamadhyācchatakratuḥ ||
hṛṣṭaromā hataṃ śrutvā vṛtraṃ dānavasattamam
||105||तच्छ्रुत्वाऽथ विनिष्क्रांतो गुल्ममध्याच्छतक्रतुः ॥
हृष्टरोमा हतं श्रुत्वा वृत्रं दानवसत्तमम्
atha paśyaṃti yāvattaṃ devāḥ sarve śatakratum ||
tāvattejovihīnaṃ tadgātraṃ durgaṃdhitāyutam
||106||अथ पश्यंति यावत्तं देवाः सर्वे शतक्रतुम् ॥
तावत्तेजोविहीनं तद्गात्रं दुर्गंधितायुतम्
dṛṣṭvā lokagururbrahmā devānsarvānuvāca ha ||
śakro'yaṃ sāṃprataṃ vyāptaḥ pāpayā brahmahatyayā
||107||दृष्ट्वा लोकगुरुर्ब्रह्मा देवान्सर्वानुवाच ह ॥
शक्रोऽयं सांप्रतं व्याप्तः पापया ब्रह्महत्यया
yadanena hato vṛtro brahmabhūtaśchalena saḥ ||
tasmāttyājyaḥ sudūreṇa no cetpāpamavāpsyatha
||108||यदनेन हतो वृत्रो ब्रह्मभूतश्छलेन सः ॥
तस्मात्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ
brahmaghnena samaṃ sparśaḥ saṃbhāṣo'tha vinirmitaḥ ||
pāpāya jāyate puṃsāṃ tasmāttaṃ dūratastyajet
||109||ब्रह्मघ्नेन समं स्पर्शः संभाषोऽथ विनिर्मितः ॥
पापाय जायते पुंसां तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत्
āstāṃ saṃsparśanaṃ tasya saṃbhāṣo vā viśeṣataḥ ||
darśanaṃ vāpi tasyāhuḥ sarvapāpapradaṃ nṛṇām
||110||आस्तां संस्पर्शनं तस्य संभाषो वा विशेषतः ॥
दर्शनं वापि तस्याहुः सर्वपापप्रदं नृणाम्
sūta uvāca
. tacchrutvā brahmaṇo vākyaṃ śakro dṛṣṭvā''tmanastanum ||
tejasā saṃparityaktāṃ durgandhena samāvṛtām
||111||. तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं शक्रो दृष्ट्वाऽऽत्मनस्तनुम् ॥
तेजसा संपरित्यक्तां दुर्गन्धेन समावृताम्
tataḥ provāca lokeśaṃ dīnaḥ praṇatakandharaḥ ||
tavāhaṃ kiṃkaro deva tvayeṃdratve niyojitaḥ
||112||ततः प्रोवाच लोकेशं दीनः प्रणतकन्धरः ॥
तवाहं किंकरो देव त्वयेंद्रत्वे नियोजितः
tasmātkuru prasādaṃ me brahmahatyāvināśanam ||
prāyaścittaṃ vibho brūhi yena śuddhiḥ prajāyate ||
brahmovāca ||
aṣṭaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu tvaṃ snātvā balasūdana ||
ātmānaṃ hemajaṃ dehi pāpapūruṣasaṃjñitam
||114||तस्मात्कुरु प्रसादं मे ब्रह्महत्याविनाशनम् ॥
प्रायश्चित्तं विभो ब्रूहि येन शुद्धिः प्रजायते ॥
ब्रह्मोवाच ॥
अष्टषष्टिषु तीर्थेषु त्वं स्नात्वा बलसूदन ॥
आत्मानं हेमजं देहि पापपूरुषसंज्ञितम्
maṃtravattaṃ yathoktaṃ ca brāhmaṇāya mahātmane ||
snātvā puṇyajale tīrthe brahmaghno'hamiti bruvan
||115||मंत्रवत्तं यथोक्तं च ब्राह्मणाय महात्मने ॥
स्नात्वा पुण्यजले तीर्थे ब्रह्मघ्नोऽहमिति ब्रुवन्
snātamātrasya te hastādyatra tatpatati kṣitau ||
tejaḥ saṃjāyategātre durgaṃdhaśca praṇaśyati
||116||स्नातमात्रस्य ते हस्ताद्यत्र तत्पतति क्षितौ ॥
तेजः संजायतेगात्रे दुर्गंधश्च प्रणश्यति
tasmiṃstīrthe tvayā tacca sthāpyaṃ śakra kapālakam ||
maheśvarasya nāmnā ca pūjanīyaṃ tataḥ param
||117||तस्मिंस्तीर्थे त्वया तच्च स्थाप्यं शक्र कपालकम् ॥
महेश्वरस्य नाम्ना च पूजनीयं ततः परम्
paṃcabhirvaktramaṃtraiśca tato deyā''tmatastanūḥ ||
hemodbhavā dvijendrāya tataḥ śuddhimavāpsyasi
||118||पंचभिर्वक्त्रमंत्रैश्च ततो देयाऽऽत्मतस्तनूः ॥
हेमोद्भवा द्विजेन्द्राय ततः शुद्धिमवाप्स्यसि
śakrastu tadvacaḥ śrutvā brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ ||
kapālaṃ vṛtrajaṃ gṛhya tīrthayātrāṃ tato gataḥ
||119||शक्रस्तु तद्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
कपालं वृत्रजं गृह्य तीर्थयात्रां ततो गतः
aṣṭaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu gacchansa ca sureśvaraḥ ||
hāṭakeśvaraje kṣetre samāyātaḥ krameṇa ca
||120||अष्टषष्टिषु तीर्थेषु गच्छन्स च सुरेश्वरः ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे समायातः क्रमेण च
viśvāmitrahrade snātvā yāvattasmādvinirgataḥ ||
kapālaṃ patitaṃ tasmātsvayameva hatātmanaḥ
||121||विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा यावत्तस्माद्विनिर्गतः ॥
कपालं पतितं तस्मात्स्वयमेव हतात्मनः
tatastaṃ pūjayāmāsa mantrairvaktrasamudbhavaiḥ ||
sarvapāpaharaiḥ puṇyairyathoktairbrahmaṇā purā
||122||ततस्तं पूजयामास मन्त्रैर्वक्त्रसमुद्भवैः ॥
सर्वपापहरैः पुण्यैर्यथोक्तैर्ब्रह्मणा पुरा
etasminneva kāle tu durgandho nāśamāptavān ||
taccharīrāddvijaśreṣṭhā mahattejo vyajāyata
||123||एतस्मिन्नेव काले तु दुर्गन्धो नाशमाप्तवान् ॥
तच्छरीराद्द्विजश्रेष्ठा महत्तेजो व्यजायत
etasminnantare brahmā saha devaiḥ samāgataḥ ||
brahmahatyāvimuktaṃ taṃ jñātvā sarvasurādhipam
||124||एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सह देवैः समागतः ॥
ब्रह्महत्याविमुक्तं तं ज्ञात्वा सर्वसुराधिपम्
śrībrahmovāca
brahmahatyākṛto doṣo gataste surasattama ||
śeṣapāpaviśuddhyarthaṃ svarṇadānaṃ prayaccha bhoḥ
||125||ब्रह्महत्याकृतो दोषो गतस्ते सुरसत्तम ॥
शेषपापविशुद्ध्यर्थं स्वर्णदानं प्रयच्छ भोः
kapālametaddeśe'tra yattvayā paripūjitam ||
vṛtrasya paṃcabhirmaṃtrairharavaktrasamudbhavaiḥ
||126||कपालमेतद्देशेऽत्र यत्त्वया परिपूजितम् ॥
वृत्रस्य पंचभिर्मंत्रैर्हरवक्त्रसमुद्भवैः
pradāsyasi tato bhaktyā hemajāmātmanastanum ||
vidhinā maṃtrayuktena tava pāpaṃ prayāsyati ||
yadyatpūrvakṛtaṃ kṛtsnaṃ pradāya brāhmaṇāya bhoḥ
||127||प्रदास्यसि ततो भक्त्या हेमजामात्मनस्तनुम् ॥
विधिना मंत्रयुक्तेन तव पापं प्रयास्यति ॥
यद्यत्पूर्वकृतं कृत्स्नं प्रदाय ब्राह्मणाय भोः
evamuktastataḥ śakro brahmaṇā surasaṃnidhau ||
tathetyuktvā tu tatkālaṃ pāpapiṃḍaṃ nijaṃ dadau
||128||एवमुक्तस्ततः शक्रो ब्रह्मणा सुरसंनिधौ ॥
तथेत्युक्त्वा तु तत्कालं पापपिंडं निजं ददौ
kṛtvā hemamayaṃ viprā brāhmaṇāya mahātmane ||
gartātīrthasamutthāya vātākhyāyāhitāgnaye
||129||कृत्वा हेममयं विप्रा ब्राह्मणाय महात्मने ॥
गर्तातीर्थसमुत्थाय वाताख्यायाहिताग्नये
etasminnaṃtare vipro garhitaḥ so'tha nāgaraiḥ|
. dhigdhikpāpa vṛthā vedā ye tvayā pāritāḥ purā
||130||एतस्मिन्नंतरे विप्रो गर्हितः सोऽथ नागरैः।
. धिग्धिक्पाप वृथा वेदा ये त्वया पारिताः पुरा
nāsmābhiḥ saha saṃparkaṃ kadācittvaṃ kariṣyasi ||
gṛhītaṃ yattvayā dānaṃ pāpapiṃḍasamudbhavam
||131||नास्माभिः सह संपर्कं कदाचित्त्वं करिष्यसि ॥
गृहीतं यत्त्वया दानं पापपिंडसमुद्भवम्
tataḥ provāca vipraḥ sa upamanyukulodbhavaḥ ||
vivarṇavadano bhūtvā nāmnā khyātaḥ sa vātakaḥ
||132||ततः प्रोवाच विप्रः स उपमन्युकुलोद्भवः ॥
विवर्णवदनो भूत्वा नाम्ना ख्यातः स वातकः
tvayā śakra pradatto me pāpapiṃḍaḥ svako yataḥ ||
mayā pratigrahastena dākṣiṇyena kṛtastava
||133||त्वया शक्र प्रदत्तो मे पापपिंडः स्वको यतः ॥
मया प्रतिग्रहस्तेन दाक्षिण्येन कृतस्तव
na lobhena suraśreṣṭha paśyataste vigarhitaḥ ||
ahaṃ ca brāhmaṇaiḥ sarvairetairnagaravāsibhiḥ
||134||न लोभेन सुरश्रेष्ठ पश्यतस्ते विगर्हितः ॥
अहं च ब्राह्मणैः सर्वैरेतैर्नगरवासिभिः
tasmānnāhaṃ grahīṣyāmi etaṃ tava pratigraham
||135||तस्मान्नाहं ग्रहीष्यामि एतं तव प्रतिग्रहम्
bhūyo'pi tava dāsyāmi na tvaṃ gṛhṇāsi cetpunaḥ ||
bra hmaśāpaṃ pradāsyāmi dāruṇaṃ ca kṣayātmakam
||136||भूयोऽपि तव दास्यामि न त्वं गृह्णासि चेत्पुनः ॥
ब्र ह्मशापं प्रदास्यामि दारुणं च क्षयात्मकम्
iṃdra uvāca
vedāgaṃpārago vipro yadi kuryātpratigraham ||
na sa pāpena lipyeta padmapatramivāṃbhasā
||137||वेदागंपारगो विप्रो यदि कुर्यात्प्रतिग्रहम् ॥
न स पापेन लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा
tasmātte pātakaṃ nāsti śṛṇuṣvātra vaco mama ||
etaistvaṃ garhite yasmādbrāhmaṇairnagarodbhavaiḥ
||138||तस्मात्ते पातकं नास्ति शृणुष्वात्र वचो मम ॥
एतैस्त्वं गर्हिते यस्माद्ब्राह्मणैर्नगरोद्भवैः
eteṣāṃ sarvakṛtyeṣu pradhānastvaṃ bhaviṣyasi ||
eteṣāṃ putrapautrā ye bhaviṣyaṃti tathā tava
||139||एतेषां सर्वकृत्येषु प्रधानस्त्वं भविष्यसि ॥
एतेषां पुत्रपौत्रा ये भविष्यंति तथा तव
te sarve cājñayā teṣāṃ vartayiṣyaṃtyasaṃśayam ||
yuṣmadvākyavihīnaṃ yatkṛtyaṃ svalpamapi dvija
||140||ते सर्वे चाज्ञया तेषां वर्तयिष्यंत्यसंशयम् ॥
युष्मद्वाक्यविहीनं यत्कृत्यं स्वल्पमपि द्विज
teṣāṃ saṃpatsyate vandhyaṃ yathā bhasmahutaṃ tathā ||
kapālamocanaṃ nāma khyātametadbhaviṣyati
||141||तेषां संपत्स्यते वन्ध्यं यथा भस्महुतं तथा ॥
कपालमोचनं नाम ख्यातमेतद्भविष्यति
ye tu saṃsmṛtya manujāḥ kapālaṃ mama saddvija ||
tatra śrāddhaṃ kariṣyaṃti te narā muktisaṃyutāḥ ||
śrāddhapakṣe viśeṣeṇa prayāsyaṃti parāṃgatim
||142||ये तु संस्मृत्य मनुजाः कपालं मम सद्द्विज ॥
तत्र श्राद्धं करिष्यंति ते नरा मुक्तिसंयुताः ॥
श्राद्धपक्षे विशेषेण प्रयास्यंति परांगतिम्
sthānabāhyadvijātīnāṃ kule dāraparigraham ||
kṛtvā tvadgotrasaṃbhūtā brāhmaṇā matprasādataḥ
||143||स्थानबाह्यद्विजातीनां कुले दारपरिग्रहम् ॥
कृत्वा त्वद्गोत्रसंभूता ब्राह्मणा मत्प्रसादतः
vyavahāryā bhaviṣyaṃti nagare sarvakarmasu ||
evamuktvā sahasrākṣastataścādarśanaṃ gataḥ
||144||व्यवहार्या भविष्यंति नगरे सर्वकर्मसु ॥
एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततश्चादर्शनं गतः
vātopi tena vittena pratigrahakṛtena ca ||
cakāra tatra prāsādaṃ devadevasya śūlinaḥ
||145||वातोपि तेन वित्तेन प्रतिग्रहकृतेन च ॥
चकार तत्र प्रासादं देवदेवस्य शूलिनः
tataḥ provāca śakrastānbrāhmaṇānnagarodbhavān ||
kapālamocane snātvā yo devaṃ hyarcayiṣyati
||146||ततः प्रोवाच शक्रस्तान्ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् ॥
कपालमोचने स्नात्वा यो देवं ह्यर्चयिष्यति
brahmahatyodbhavaṃ pāpaṃ tasya naśyatyasaṃśayam ||
mahāpātakayukto vā vipāpmā saṃbhaviṣyati
||147||ब्रह्महत्योद्भवं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् ॥
महापातकयुक्तो वा विपाप्मा संभविष्यति
sa tatheti pratijñāya brāhmaṇānnagarodbhavān ||
tatraiva svāśramaṃ kṛtvā pūjayāmāsa śaṃkaram
||148||स तथेति प्रतिज्ञाय ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् ॥
तत्रैव स्वाश्रमं कृत्वा पूजयामास शंकरम्
tataḥprabhṛti yatkiṃcitteṣāṃ kṛtyaṃ prajāyate ||
tadvākyena prakurvaṃti tatra ye nāgaraḥ sthitāḥ
||149||ततःप्रभृति यत्किंचित्तेषां कृत्यं प्रजायते ॥
तद्वाक्येन प्रकुर्वंति तत्र ये नागरः स्थिताः
etasmātkāraṇājjāto madhyago dvitīyastviha
||150||एतस्मात्कारणाज्जातो मध्यगो द्वितीयस्त्विह
etadvaḥ sarvamākhyātamākhyānaṃ pāpanāśanam ||
kapāleśvaradevasya śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ nṛṇām
||151||एतद्वः सर्वमाख्यातमाख्यानं पापनाशनम् ॥
कपालेश्वरदेवस्य शृण्वतां पठतां नृणाम्
yathā deveśvarasyātra pāpaṃ naṣṭaṃ mahātmanaḥ ||
brahmahatyā yathā naṣṭā tasmiṃstīrthe dvijottamāḥ
||152||यथा देवेश्वरस्यात्र पापं नष्टं महात्मनः ॥
ब्रह्महत्या यथा नष्टा तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye vātakeśvarakṣetrakapālamocaneśvarotpattimāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonasaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 269 ||