śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye'psaraḥkuṇḍotpattimāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
tathānyadapi tatrāsti rūpatīrthamanuttamam ||
yatra snāto naraḥ samyagvirūpo rūpavānbhavet
||1||तथान्यदपि तत्रास्ति रूपतीर्थमनुत्तमम् ॥
यत्र स्नातो नरः सम्यग्विरूपो रूपवान्भवेत्
pūrvaṃ bhagavatā tena brahmaṇā loka kartṛṇā ||
sṛṣṭiṃ kṛtvā ca vistīrṇāṃ yathoktaṃ ca caturvidhām
||2||पूर्वं भगवता तेन ब्रह्मणा लोक कर्तृणा ॥
सृष्टिं कृत्वा च विस्तीर्णां यथोक्तं च चतुर्विधाम्
tataḥ sa cintayāmāsa rūpasaṃcayasaṃyutām |
] ekāmapsarasaṃ divyāṃ devamāyāṃ sṛjāmyaham
||3||ततः स चिन्तयामास रूपसंचयसंयुताम् ।
] एकामप्सरसं दिव्यां देवमायां सृजाम्यहम्
tataśca sarvadevānāṃ samādāya tilaṃtilam ||
rūpaṃ ca nirmame paścādatyāścaryamayīṃ ca tām
||4||ततश्च सर्वदेवानां समादाय तिलंतिलम् ॥
रूपं च निर्ममे पश्चादत्याश्चर्यमयीं च ताम्
yāṃ dṛṣṭvā kṣobhamāpannaḥ svayameva pitāmahaḥ
||5||यां दृष्ट्वा क्षोभमापन्नः स्वयमेव पितामहः
tatastāṃ preṣayāmāsa kailāsaṃ prati padmajaḥ ||
gaccha devi mahādevaṃ praṇamasva śucismite
||6||ततस्तां प्रेषयामास कैलासं प्रति पद्मजः ॥
गच्छ देवि महादेवं प्रणमस्व शुचिस्मिते
tataḥ sā satvaraṃ gatvā kailāsaṃ parvatottamam ||
apaśyacchaṃkaraṃ tatra nirviṣṭaṃ pārvatīsamam
||7||ततः सा सत्वरं गत्वा कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥
अपश्यच्छंकरं तत्र निर्विष्टं पार्वतीसमम्
śaṃkaro'pi ca tāṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ ||
sudṛṣṭāṃ nākarodbhītyā pārśvasthāṃ vīkṣya pārvatīm ||
tataḥ pradakṣiṇāṃ cakre sā praṇamya maheśvaram |
śraddhayā parayā yuktā kṛtāṃjalipuṭā sthitā
||9||शंकरोऽपि च तां दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः ॥
सुदृष्टां नाकरोद्भीत्या पार्श्वस्थां वीक्ष्य पार्वतीम् ॥
ततः प्रदक्षिणां चक्रे सा प्रणम्य महेश्वरम् ।
श्रद्धया परया युक्ता कृतांजलिपुटा स्थिता
yāvaddakṣiṇapārśvasthā tāvadvaktraṃ sa dakṣiṇam ||
pracakāra mahādevastadupākṛṣṭalocanaḥ
||10||यावद्दक्षिणपार्श्वस्था तावद्वक्त्रं स दक्षिणम् ॥
प्रचकार महादेवस्तदुपाकृष्टलोचनः
paścimāyāṃ yadā sā'bhūtpradakṣiṇavaśācchubhā ||
paścimaṃ vadanaṃ tena tadarthaṃ ca kṛtaṃ tataḥ
||11||पश्चिमायां यदा साऽभूत्प्रदक्षिणवशाच्छुभा ॥
पश्चिमं वदनं तेन तदर्थं च कृतं ततः
evamuttarasaṃsthāyāṃ tasyāṃ devena śaṃbhunā ||
uttaraṃ vadanaṃ klṛptaṃ gaurībhītena cetasā ||
na grīvāṃ cālayāmāsa kathaṃcidapi sa dvijāḥ
||12||एवमुत्तरसंस्थायां तस्यां देवेन शंभुना ॥
उत्तरं वदनं क्लृप्तं गौरीभीतेन चेतसा ॥
न ग्रीवां चालयामास कथंचिदपि स द्विजाः
etasminnaṃtare tatra nārado munipuṃgavaḥ ||
abravītpārvatīṃ paścātpraṇipatya maheśvaram
||13||एतस्मिन्नंतरे तत्र नारदो मुनिपुंगवः ॥
अब्रवीत्पार्वतीं पश्चात्प्रणिपत्य महेश्वरम्
nārada uvāca
paśya pārvati te patyuśceṣṭitaṃ garhitaṃ yathā ||
dṛṣṭvā rūpavatīṃ nārīṃ kṛtaṃ|
mukhacatuṣṭayam
||14||पश्य पार्वति ते पत्युश्चेष्टितं गर्हितं यथा ॥
दृष्ट्वा रूपवतीं नारीं कृतं।
मुखचतुष्टयम्
ahametadvijānāmi na tvayā sadṛśī kvacit ||
asti nārī tathā'nyopi vijānāti sureśvari
||19||अहमेतद्विजानामि न त्वया सदृशी क्वचित् ॥
अस्ति नारी तथाऽन्योपि विजानाति सुरेश्वरि
hāsyasya padavīmadya tvaṃ gamiṣyasi pārvati ||
sarvāsāṃ devapatnīnāṃ jñātvānyāsaktamīśvaram
||16||हास्यस्य पदवीमद्य त्वं गमिष्यसि पार्वति ॥
सर्वासां देवपत्नीनां ज्ञात्वान्यासक्तमीश्वरम्
etaddevi vijānāsi yādṛkcittaṃ śivodbhavam ||
asyā upari veśyāyā niṃditāyā vicakṣaṇaiḥ
||17||एतद्देवि विजानासि यादृक्चित्तं शिवोद्भवम् ॥
अस्या उपरि वेश्याया निंदिताया विचक्षणैः
samādāya nije harmya etāṃ saṃsthāpayiṣyati ||
paraṃ lajjāsamopeto na bravīti vacaḥ śubhe ||
sūta uvāca ||
nāradasya vacaḥ śrutvā dṛṣṭvā kāṃtaṃ caturmukham ||
krodhena mahatāviṣṭā vikṛtaṃ vīkṣya taṃ haram
||19||समादाय निजे हर्म्य एतां संस्थापयिष्यति ॥
परं लज्जासमोपेतो न ब्रवीति वचः शुभे ॥
सूत उवाच ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा कांतं चतुर्मुखम् ॥
क्रोधेन महताविष्टा विकृतं वीक्ष्य तं हरम्
tato nirodhayā māsa drutaṃ sā parvatātmajā ||
sarvanetrāṇi devasya mahiṣīdharmamāśritā
||20||ततो निरोधया मास द्रुतं सा पर्वतात्मजा ॥
सर्वनेत्राणि देवस्य महिषीधर्ममाश्रिता
etasminnaṃtare śailā viśīryaṃti samaṃtataḥ ||
maryādāṃ saṃtyajaṃti sma sarve ca makarālayāḥ
||21||एतस्मिन्नंतरे शैला विशीर्यंति समंततः ॥
मर्यादां संत्यजंति स्म सर्वे च मकरालयाः
pralayasya samutthānaṃ saṃjātaṃ dvijasattamāḥ ||
tāvadbrahmadinaṃ prāptaṃ paramaṃ sṛṣṭilakṣaṇam
||22||प्रलयस्य समुत्थानं संजातं द्विजसत्तमाः ॥
तावद्ब्रह्मदिनं प्राप्तं परमं सृष्टिलक्षणम्
nimeṣeṇa punastasya pralayasya prajāpateḥ ||
brahmaṇaḥ sā niśā proktā sarvaṃ toyamayaṃ bhavet
||23||निमेषेण पुनस्तस्य प्रलयस्य प्रजापतेः ॥
ब्रह्मणः सा निशा प्रोक्ता सर्वं तोयमयं भवेत्
atha tatra gaṇāḥ sarve bhṛginaṃdipuraḥsarāḥ ||
so'pi devamunirbhītastāmuvāca sureśvarīm
||24||अथ तत्र गणाः सर्वे भृगिनंदिपुरःसराः ॥
सोऽपि देवमुनिर्भीतस्तामुवाच सुरेश्वरीम्
muṃcamuṃca surajyeṣṭhe devanetrāṇi saṃprati ||
nocennāśaḥ samastasya lokasyāsya bhaviṣyati
||25||मुंचमुंच सुरज्येष्ठे देवनेत्राणि संप्रति ॥
नोचेन्नाशः समस्तस्य लोकस्यास्य भविष्यति
evaṃ proktā'pi sā devī yāvacca na mumoca tam ||
tāvaddevena lālāṭaṃ visṛṣṭaṃ locanaṃ param
||26||एवं प्रोक्ताऽपि सा देवी यावच्च न मुमोच तम् ॥
तावद्देवेन लालाटं विसृष्टं लोचनं परम्
kṛpāviṣṭena lokānāṃ yena rakṣā prajāyate ||
na śakto vārituṃ devīṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm
||27||कृपाविष्टेन लोकानां येन रक्षा प्रजायते ॥
न शक्तो वारितुं देवीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्
aṃbikāṃ vibudhāḥ prāhustryaṃbakāṇi yato dvijāḥ ||
tasmātsaṃkīrtyate loke tryaṃbakaśca sureśvaraḥ
||28||अंबिकां विबुधाः प्राहुस्त्र्यंबकाणि यतो द्विजाः ॥
तस्मात्संकीर्त्यते लोके त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः
tataḥ saṃtyajya taṃ devaṃ devī parvataputrikā ||
provāca koparaktākṣī puraḥsthāṃ tāṃ tilottamām
||29||ततः संत्यज्य तं देवं देवी पर्वतपुत्रिका ॥
प्रोवाच कोपरक्ताक्षी पुरःस्थां तां तिलोत्तमाम्
yasmānme dayitaḥ pāpe tvayā rūpādviḍaṃbitaḥ ||
caturvaktraḥ kṛtastasmāttvaṃ virūpā bhava drutam
||30||यस्मान्मे दयितः पापे त्वया रूपाद्विडंबितः ॥
चतुर्वक्त्रः कृतस्तस्मात्त्वं विरूपा भव द्रुतम्
tataḥ sā sahasā bhūtvā tatkṣaṇādbhagnanāsikā ||
śīrṇakeśā bṛhaddaṃtā cipiṭākṣī mahodarā
||31||ततः सा सहसा भूत्वा तत्क्षणाद्भग्ननासिका ॥
शीर्णकेशा बृहद्दंता चिपिटाक्षी महोदरा
atha vīkṣya nijaṃ dehaṃ tathābhūtaṃ varāpsarāḥ ||
provāca vepamānā sā kṛtāṃjalipuṭā sthitā
||32||अथ वीक्ष्य निजं देहं तथाभूतं वराप्सराः ॥
प्रोवाच वेपमाना सा कृतांजलिपुटा स्थिता
ahaṃ saṃpreṣitā devi praṇāmārthaṃ triśūlinaḥ ||
brahmaṇā tena cāyātā yuṣmākaṃ ca viśeṣataḥ
||33||अहं संप्रेषिता देवि प्रणामार्थं त्रिशूलिनः ॥
ब्रह्मणा तेन चायाता युष्माकं च विशेषतः
nirdoṣāyā virāgāyāstasmādyuktaṃ na te bhavet ||
śāpaṃ dātuṃ prasādaṃ me tasmāttvaṃ kartumarhasi
||34||निर्दोषाया विरागायास्तस्माद्युक्तं न ते भवेत् ॥
शापं दातुं प्रसादं मे तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि
tasyāstadvacanaṃ śrutvā dīnaṃ satyaṃ ca pārvatī ||
paścāttāpasamopetā tataḥ provāca supriyam
||35||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीनं सत्यं च पार्वती ॥
पश्चात्तापसमोपेता ततः प्रोवाच सुप्रियम्
strīsvabhāvātsamāyātaḥ kopo'yaṃ tvāṃ prati drutam ||
tasmādāgaccha gacchāvo mayā sārdhaṃ dharātale
||36||स्त्रीस्वभावात्समायातः कोपोऽयं त्वां प्रति द्रुतम् ॥
तस्मादागच्छ गच्छावो मया सार्धं धरातले
tatrāsti rūpadaṃ tīrthaṃ mayā cotpāditaṃ svayam ||
māghaśuklatṛtīyāyāṃ snānārthaṃ vimalodakam
||37||तत्रास्ति रूपदं तीर्थं मया चोत्पादितं स्वयम् ॥
माघशुक्लतृतीयायां स्नानार्थं विमलोदकम्
yā nārī prātarutthāya tatra snānaṃ samācaret ||
sā syādrūpavatī nūnamadṛṣṭe ravimaṃḍale
||38||या नारी प्रातरुत्थाय तत्र स्नानं समाचरेत् ॥
सा स्याद्रूपवती नूनमदृष्टे रविमंडले
sadā māghe tṛtīyāyāṃ tatra snānaṃ karomyaham ||
adya sā tatra yāsyāmi snānāya kṛtaniścayā
||39||सदा माघे तृतीयायां तत्र स्नानं करोम्यहम् ॥
अद्य सा तत्र यास्यामि स्नानाय कृतनिश्चया
sūta uvāca
evamuktvā samādāya sā devī tāṃ tilottamām ||
hāṭakeśvaraje kṣetre rūpatīrthaṃ jagāma ca
||40||एवमुक्त्वा समादाय सा देवी तां तिलोत्तमाम् ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे रूपतीर्थं जगाम च
tatra snānaṃ svayaṃ cakre vidhipūrvaṃ sureśvarī ||
tasyā hyanantaraṃ sāpi bhaktiyuktā tilottamā
||41||तत्र स्नानं स्वयं चक्रे विधिपूर्वं सुरेश्वरी ॥
तस्या ह्यनन्तरं सापि भक्तियुक्ता तिलोत्तमा
tataḥ kāṃtimatī jātā tatkṣaṇādeva bhāminī ||
pūrvamāsīyadthārūpā tathāsā'bhūdviśeṣataḥ
||42||ततः कांतिमती जाता तत्क्षणादेव भामिनी ॥
पूर्वमासीयद्थारूपा तथासाऽभूद्विशेषतः
atha tuṣṭisamāyuktā tāṃ praṇamya sureśvarīm ||
provāca vismayāviṣṭā harṣagadgadayā girā
||43||अथ तुष्टिसमायुक्ता तां प्रणम्य सुरेश्वरीम् ॥
प्रोवाच विस्मयाविष्टा हर्षगद्गदया गिरा
prāptaṃ rūpaṃ mahādevi tvatprasādāccirantanam ||
brahmalokaṃ gamiṣyāmi māmanujñātumarhasi
||44||प्राप्तं रूपं महादेवि त्वत्प्रसादाच्चिरन्तनम् ॥
ब्रह्मलोकं गमिष्यामि मामनुज्ञातुमर्हसि
gauryuvāca
varaṃ yacchāmi te putri yatkiṃciddhṛdi saṃsthitam ||
tasmātprārthaya viśrabdhā na vṛthā mama darśanam
||45||वरं यच्छामि ते पुत्रि यत्किंचिद्धृदि संस्थितम् ॥
तस्मात्प्रार्थय विश्रब्धा न वृथा मम दर्शनम्
tilottamovāca
ahamatra kariṣyāmi kṣetre tīrthaṃ nijaṃ śubhe ||
tvatprasādena taddevi yātu khyātiṃ dharātale
||46||अहमत्र करिष्यामि क्षेत्रे तीर्थं निजं शुभे ॥
त्वत्प्रसादेन तद्देवि यातु ख्यातिं धरातले
tvayā tatrāpi kartavyaṃ varṣāṃte snānameva hi ||
hitārthaṃ sarvanārīṇāṃ rūpasaubhāgyadāyakam
||47||त्वया तत्रापि कर्तव्यं वर्षांते स्नानमेव हि ॥
हितार्थं सर्वनारीणां रूपसौभाग्यदायकम्
gauryuvāca
caitraśuklatṛtīyāyāṃ sadāhaṃ tvatkṛte śubhe ||
snānaṃ tatra kariṣyāmi madhyāhne samupasthite
||48||चैत्रशुक्लतृतीयायां सदाहं त्वत्कृते शुभे ॥
स्नानं तत्र करिष्यामि मध्याह्ने समुपस्थिते
hitārthaṃ sarvanārīṇāṃ tava vākyādasaṃśayam ||
yā tatra divase nārī tasmiṃstīrthe kariṣyati
||49||हितार्थं सर्वनारीणां तव वाक्यादसंशयम् ॥
या तत्र दिवसे नारी तस्मिंस्तीर्थे करिष्यति
snānaṃ sā saukhyasaṃyuktā bhaviṣyati sukhānvitā ||
spṛhaṇīyā ca nārīṇāṃ sarvāsāṃ dharaṇītale
||50||स्नानं सा सौख्यसंयुक्ता भविष्यति सुखान्विता ॥
स्पृहणीया च नारीणां सर्वासां धरणीतले
puruṣo'pi subhaktyā yastatra snānaṃ kariṣyati ||
saptajanmāni rūpāḍhyaḥ sasaubhāgyo bhaviṣyati
||51||पुरुषोऽपि सुभक्त्या यस्तत्र स्नानं करिष्यति ॥
सप्तजन्मानि रूपाढ्यः ससौभाग्यो भविष्यति
sūta uvāca
evamuktā tadā devyā sāpsarā dvijasattamāḥ ||
cakre kuṇḍaṃ suvistīrṇaṃ vimalodaprapūritam
||52||एवमुक्ता तदा देव्या साप्सरा द्विजसत्तमाः ॥
चक्रे कुण्डं सुविस्तीर्णं विमलोदप्रपूरितम्
upakaṃṭhe tatastasya sthāpayāmāsa pārvatīm ||
tato jagāma saṃhṛṣṭā brahmalokaṃ tilottamā
||53||उपकंठे ततस्तस्य स्थापयामास पार्वतीम् ॥
ततो जगाम संहृष्टा ब्रह्मलोकं तिलोत्तमा
tataḥ prabhṛti saṃjātaṃ kuṇḍamapsarasā kṛtam ||
snānamātrairnarairyatra saubhāgyaṃ labhyate dvijāḥ
||54||ततः प्रभृति संजातं कुण्डमप्सरसा कृतम् ॥
स्नानमात्रैर्नरैर्यत्र सौभाग्यं लभ्यते द्विजाः
nārībhiśca viśeṣeṇa putraprāptiranuttamā ||
tathānyadapi yatkiṃcidvāṃchitaṃ hṛdaye sthitam
||55||नारीभिश्च विशेषेण पुत्रप्राप्तिरनुत्तमा ॥
तथान्यदपि यत्किंचिद्वांछितं हृदये स्थितम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye'psaraḥkuṇḍotpattimāhātmyavarṇanaṃnāma tripaṃcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 153 ||