etasmātkāraṇātkaścittasminnahani pārthiva
bhartṛyajña uvāca
etasmātkāraṇātkaścittasminnahani pārthiva ||
dadāti naiva ca śrāddhaṃ pitṝnuddiśya karhicit ||
vaṃśacchedabhayādrājansatyametanmayoditam
||1||एतस्मात्कारणात्कश्चित्तस्मिन्नहनि पार्थिव ॥
ददाति नैव च श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य कर्हिचित् ॥
वंशच्छेदभयाद्राजन्सत्यमेतन्मयोदितम्
śrāddhaṃ vināpi dātavyaṃ taddine madhunā saha ||
pāyasaṃ brāhmaṇāgryebhyaḥ saghṛtaṃ tṛptikāraṇāt
||2||श्राद्धं विनापि दातव्यं तद्दिने मधुना सह ॥
पायसं ब्राह्मणाग्र्येभ्यः सघृतं तृप्तिकारणात्
khaḍgamāṃsaṃ kālaśākaṃ māṃsaṃ vādhrīṇasodbhavam ||
pradeyaṃ brāhmaṇebhyaśca tatsamaṃtādudāhṛtam
||3||खड्गमांसं कालशाकं मांसं वाध्रीणसोद्भवम् ॥
प्रदेयं ब्राह्मणेभ्यश्च तत्समंतादुदाहृतम्
triḥpibaśceṃdriyakṣīṇaḥ sarvayūthānugastathā ||
eṣa vādhrīṇasaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ tṛptidaḥ sadā
||4||त्रिःपिबश्चेंद्रियक्षीणः सर्वयूथानुगस्तथा ॥
एष वाध्रीणसः प्रोक्तः पितॄणां तृप्तिदः सदा
tasyābhāve'pi dātavyaṃ kṣīraudanamanuttamam ||
tasminnahani viprebhyaḥ pitṝṇāṃ tuṣṭaye nṛpa
||5||तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरौदनमनुत्तमम् ॥
तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तुष्टये नृप
tasyābhāve'pi dātavyaṃ jalaṃ tilavimiśritam ||
sadarbhaṃ sahiraṇyaṃ ca hiraṇyaśakalānvitam
||6||तस्याभावेऽपि दातव्यं जलं तिलविमिश्रितम् ॥
सदर्भं सहिरण्यं च हिरण्यशकलान्वितम्
yacchreyo jāyate puṃsaḥ pakṣaśrāddhena pārthiva ||
kṛtena tatphalaṃ kṛtsnaṃ tasminnahani pārthiva
||7||यच्छ्रेयो जायते पुंसः पक्षश्राद्धेन पार्थिव ॥
कृतेन तत्फलं कृत्स्नं तस्मिन्नहनि पार्थिव
pitṝnuddiśya cā''jyena madhunā pāyasena ca ||
kālaśākena madhunā khaḍgamāṃsena vā nṛpa
||8||पितॄनुद्दिश्य चाऽऽज्येन मधुना पायसेन च ॥
कालशाकेन मधुना खड्गमांसेन वा नृप
śrāddhaṃ vināpi dattena śrutireṣā purātanī ||
tasmātsarvaprayatnena pitryarkṣye samupasthite ||
trayodaśyāṃ nabhasyasya hastage dinanāyake
||9||श्राद्धं विनापि दत्तेन श्रुतिरेषा पुरातनी ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पित्र्यर्क्ष्ये समुपस्थिते ॥
त्रयोदश्यां नभस्यस्य हस्तगे दिननायके
daridreṇāpi dātavyaṃ hiraṇyaśakalānvitam ||
toyaṃ tilairyutaṃ rājanpitṝṇāṃ tuṣṭimicchatā
||10||दरिद्रेणापि दातव्यं हिरण्यशकलान्वितम् ॥
तोयं तिलैर्युतं राजन्पितॄणां तुष्टिमिच्छता
ānarta uvāca
māṃsaṃ vigarhitaṃ vipra yataḥ śāstre nigadyate ||
tasmāttatkriyate kena śrāddhaṃ kīrtaya me'khilam
||11||मांसं विगर्हितं विप्र यतः शास्त्रे निगद्यते ॥
तस्मात्तत्क्रियते केन श्राद्धं कीर्तय मेऽखिलम्
svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayati nirdayaḥ ||
sa nūnaṃ narakaṃ yāti proktametanmaharṣibhiḥ
||12||स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयति निर्दयः ॥
स नूनं नरकं याति प्रोक्तमेतन्महर्षिभिः
tvaṃ ca tasya prabhāvaṃ me prajalpasi dvijo ttama ||
viśeṣācchrāddhakṛtye ca tadevaṃ mama saṃśayaḥ
||13||त्वं च तस्य प्रभावं मे प्रजल्पसि द्विजो त्तम ॥
विशेषाच्छ्राद्धकृत्ये च तदेवं मम संशयः
bhartṛyajña uvāca
satyametanmahābhāga māṃsaṃ sadbhirvigarhitam ||
śrāddhe prayujyate yasmāttatte'haṃ vacmi kāraṇam
||14||सत्यमेतन्महाभाग मांसं सद्भिर्विगर्हितम् ॥
श्राद्धे प्रयुज्यते यस्मात्तत्तेऽहं वच्मि कारणम्
yadā cāraṃbhitā sṛṣṭirbrahmaṇā lokakāriṇā ||
saṃpūjya ca pitṝndevānnāṃdīmukhapuraḥsarān ||
tadā khaḍgaḥ samutpannaḥ pūrvaṃ vādhrīṇasaśca yaḥ
||15||यदा चारंभिता सृष्टिर्ब्रह्मणा लोककारिणा ॥
संपूज्य च पितॄन्देवान्नांदीमुखपुरःसरान् ॥
तदा खड्गः समुत्पन्नः पूर्वं वाध्रीणसश्च यः
tato ye pitaro divyā ye ca mānuṣasambhavāḥ ||
jagṛhuste tataḥ sarve balibhūtamivātmanaḥ
||16||ततो ये पितरो दिव्या ये च मानुषसम्भवाः ॥
जगृहुस्ते ततः सर्वे बलिभूतमिवात्मनः
tānuvāca tato brahmā etau tu pitaro mayā ||
yuṣmabhyaṃ kalpitau samyagbalibhūtau pragṛhyatām
||17||तानुवाच ततो ब्रह्मा एतौ तु पितरो मया ॥
युष्मभ्यं कल्पितौ सम्यग्बलिभूतौ प्रगृह्यताम्
etābhyāṃ paramā prītiryuṣmabhyaṃ saṃbhaviṣyati ||
mama vākyādasaṃdigdhaṃ parametau naro bhuvi
||18||एताभ्यां परमा प्रीतिर्युष्मभ्यं संभविष्यति ॥
मम वाक्यादसंदिग्धं परमेतौ नरो भुवि
naiva saṃprāpsyate pāpaṃ yuṣmadarthaṃhanannapi ||
tasmātsarvaprayatnena dātavyaṃ bhūtimicchatā
||19||नैव संप्राप्स्यते पापं युष्मदर्थंहनन्नपि ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं भूतिमिच्छता
khaḍgavādhrīṇasodbhūtaṃ māṃsaṃ śrāddhe sutṛptidam ||
tau cāpi paramau divyau svargaṃ lokaṃ gamiṣyataḥ
||20||खड्गवाध्रीणसोद्भूतं मांसं श्राद्धे सुतृप्तिदम् ॥
तौ चापि परमौ दिव्यौ स्वर्गं लोकं गमिष्यतः
śrāddhadasya paraṃ śreyo bhaviṣyati sudurlabham ||
pitṝṇāṃ cākṣayā tṛptirbhaveddvādaśavārṣikī
||21||श्राद्धदस्य परं श्रेयो भविष्यति सुदुर्लभम् ॥
पितॄणां चाक्षया तृप्तिर्भवेद्द्वादशवार्षिकी
etasmātkāraṇācchastaṃ māṃsamābhyāṃ narādhipa ||
tasminnahani nānyatra viniyogo'sya kīrtitaḥ
||22||एतस्मात्कारणाच्छस्तं मांसमाभ्यां नराधिप ॥
तस्मिन्नहनि नान्यत्र विनियोगोऽस्य कीर्तितः
rohitāśva uvāca
aprāptakhaḍgamāṃsasya tathā vādhrīṇasasya ca ||
kathaṃ śrāddhaṃ bhavedvipra pitṝṇāṃ tṛptikā rakam
||23||अप्राप्तखड्गमांसस्य तथा वाध्रीणसस्य च ॥
कथं श्राद्धं भवेद्विप्र पितॄणां तृप्तिका रकम्
mārkaṇḍeya uvāca
madhunā saha dātavyaṃ pāyasaṃ pitṛtuṣṭaye ||
tena vai vārṣikī tṛptiḥ pitṝṇāṃ copajāyate
||24||मधुना सह दातव्यं पायसं पितृतुष्टये ॥
तेन वै वार्षिकी तृप्तिः पितॄणां चोपजायते
ājaṃ ca piśitaṃ rājañchiśumārasamudbhavam ||
māṃsaṃ pratuṣṭaye proktaṃ vatsaraṃ māsavarjitam
||25||आजं च पिशितं राजञ्छिशुमारसमुद्भवम् ॥
मांसं प्रतुष्टये प्रोक्तं वत्सरं मासवर्जितम्
tadabhāve varāhasya daśamāsapratuṣṭidam ||
māṃsaṃ proktaṃ mahārāja pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ
||26||तदभावे वराहस्य दशमासप्रतुष्टिदम् ॥
मांसं प्रोक्तं महाराज पितॄणां नात्र संशयः
āraṇyamahiṣotthena tṛptiḥ syānnavamāsikī ||
ruroścaivāṣṭamāsotthā eṇasya saptamāsikā
||27||आरण्यमहिषोत्थेन तृप्तिः स्यान्नवमासिकी ॥
रुरोश्चैवाष्टमासोत्था एणस्य सप्तमासिका
śambarormāsaṣaṭkaṃ ca śaśakasya tu pañcakam ||
catvāraḥ śallakasyoktāstrayo vā taittirasya ca
||28||शम्बरोर्मासषट्कं च शशकस्य तु पञ्चकम् ॥
चत्वारः शल्लकस्योक्तास्त्रयो वा तैत्तिरस्य च
māsadvayaṃ ca matsyasya māsamekaṃ kapiñjale ||
nānyeṣāṃ yojayenmāṃsaṃ pitṛkārye kathaṃcana
||29||मासद्वयं च मत्स्यस्य मासमेकं कपिञ्जले ॥
नान्येषां योजयेन्मांसं पितृकार्ये कथंचन
eteṣāmeva māṃsāni pāvanāni nṛpottama
||30||एतेषामेव मांसानि पावनानि नृपोत्तम
ānarta uvāca
kasmādete pavitrāḥ syuryeṣāṃ māṃsaṃ pracoditam ||
śrāddhe ca tanmamācakṣva yathāvaddvijasattama
||31||कस्मादेते पवित्राः स्युर्येषां मांसं प्रचोदितम् ॥
श्राद्धे च तन्ममाचक्ष्व यथावद्द्विजसत्तम
bhartṛyajña uvāca
sṛṣṭiṃ prakurvatā tena paśavo lokakāriṇā ||
khaḍgavādhrīṇasādīnāṃ paścātsṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
||32||सृष्टिं प्रकुर्वता तेन पशवो लोककारिणा ॥
खड्गवाध्रीणसादीनां पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा
ekādaśapramāṇena tataścānye nṛpottama ||
ajaśca prathamaṃ sṛṣṭaḥ sa tathā medhyatāṃ gataḥ
||33||एकादशप्रमाणेन ततश्चान्ये नृपोत्तम ॥
अजश्च प्रथमं सृष्टः स तथा मेध्यतां गतः
tathaite prathamaṃ sṛṣṭāḥ paśavo'tra narādhipa ||
sasyāni sṛjatā tena tilāḥ pūrvaṃ ca nirmitāḥ
||34||तथैते प्रथमं सृष्टाः पशवोऽत्र नराधिप ॥
सस्यानि सृजता तेन तिलाः पूर्वं च निर्मिताः
śrāddhārthaṃ vrīhayaḥ sṛṣṭā vanyeṣu ca priyaṃgavaḥ ||
godhūmāśca yavāścaiva māṣā mudrāśca vai nṛpa [
||35||श्राद्धार्थं व्रीहयः सृष्टा वन्येषु च प्रियंगवः ॥
गोधूमाश्च यवाश्चैव माषा मुद्राश्च वै नृप [
nīvārāścāpi śyāmākāḥ pravakṣyāmi yathākramam ||
tṛptiṃ māṃsena vāñchaṃti māṃsaṃ māṃsena varjitam
||36||नीवाराश्चापि श्यामाकाः प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥
तृप्तिं मांसेन वाञ्छंति मांसं मांसेन वर्जितम्
puṣpajātyo yadā sṛṣṭāstadā prākchatapatrikā ||
sṛṣṭā tena ca mukhyā sā śrāddhakarmaṇi sarvadā
||37||पुष्पजात्यो यदा सृष्टास्तदा प्राक्छतपत्रिका ॥
सृष्टा तेन च मुख्या सा श्राद्धकर्मणि सर्वदा
dhātūni sṛjatā tena rūpyaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā ||
tena tadvihitaṃ śrāddhe dakṣiṇāyāṃ pratṛptaye
||38||धातूनि सृजता तेन रूप्यं सृष्टं स्वयंभुवा ॥
तेन तद्विहितं श्राद्धे दक्षिणायां प्रतृप्तये
rājateṣu ca pātreṣu yaddvijebhyaḥ pradīyate ||
pitṛbhyastasya naivā'nto yugānte'pi prajāyate
||39||राजतेषु च पात्रेषु यद्द्विजेभ्यः प्रदीयते ॥
पितृभ्यस्तस्य नैवाऽन्तो युगान्तेऽपि प्रजायते
abhāve rūpyapātrāṇāṃ nāmāpi parikīrtayet ||
tuṣyaṃti pitaro rājankīrtanādapi vai yataḥ
||40||अभावे रूप्यपात्राणां नामापि परिकीर्तयेत् ॥
तुष्यंति पितरो राजन्कीर्तनादपि वै यतः
rasāṃśca sṛjatā tena madhu sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā ||
tena tacchasyate śrāddhe pitṝṇāṃ tuṣṭidāyakam
||41||रसांश्च सृजता तेन मधु सृष्टं स्वयंभुवा ॥
तेन तच्छस्यते श्राद्धे पितॄणां तुष्टिदायकम्
yacchrāddhaṃ madhunā hīnaṃ tadrasaiḥ sakalairapi ||
miṣṭānnairapi saṃyuktaṃ tatpitṝṇāṃ na tṛptaye
||42||यच्छ्राद्धं मधुना हीनं तद्रसैः सकलैरपि ॥
मिष्टान्नैरपि संयुक्तं तत्पितॄणां न तृप्तये
aṇumātramapi śrāddhe yadi na syāddhi mākṣikam ||
nāmāpi kīrtayettasya pitṝṇāṃ tuṣṭaye yataḥ
||43||अणुमात्रमपि श्राद्धे यदि न स्याद्धि माक्षिकम् ॥
नामापि कीर्तयेत्तस्य पितॄणां तुष्टये यतः
śākāni sṛjatā tena brahmaṇā parameṣṭhinau ||
kālaśākaṃ puraḥ sṛṣṭaṃ tena tattṛptidāyakam
||44||शाकानि सृजता तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिनौ ॥
कालशाकं पुरः सृष्टं तेन तत्तृप्तिदायकम्
kālaṃ hi sṛjatā tena kutapaḥ prāgvinirmitaḥ ||
tasmātkutapa kāle ca śrāddhaṃ kāryaṃ vijānatā ||
ya icchecchāśvatīṃ tṛptiṃ pitṝṇāmātmanaḥ sukham
||45||कालं हि सृजता तेन कुतपः प्राग्विनिर्मितः ॥
तस्मात्कुतप काले च श्राद्धं कार्यं विजानता ॥
य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनः सुखम्
vīrudhaḥ sṛjatā tena vidhinā nṛpasattama ||
darbhāstu prathamaṃ sṛṣṭāḥ śrāddhārhāstena te smṛtāḥ
||46||वीरुधः सृजता तेन विधिना नृपसत्तम ॥
दर्भास्तु प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः
śrāddhārhānbrāhmaṇāṃstena sṛjatā padmayoninā ||
dauhitrāḥ prathamaṃ sṛṣṭāḥ śrāddhārhāstena te smṛtāḥ
||47||श्राद्धार्हान्ब्राह्मणांस्तेन सृजता पद्मयोनिना ॥
दौहित्राः प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः
api śaucaparityaktaṃ hīnāṃgādhikameva vā ||
dauhitraṃ yojayecchrāddhe pitṝṇāṃ parituṣṭaye
||48||अपि शौचपरित्यक्तं हीनांगाधिकमेव वा ॥
दौहित्रं योजयेच्छ्राद्धे पितॄणां परितुष्टये
paśūnvisṛjatā tena pūrvaṃ gāvo vinirmitāḥ ||
tena tāsāṃ payaḥ śastaṃ śrāddhe sarpirviśeṣataḥ
||49||पशून्विसृजता तेन पूर्वं गावो विनिर्मिताः ॥
तेन तासां पयः शस्तं श्राद्धे सर्पिर्विशेषतः
tasmācchrāddhe ghṛtaṃ śastaṃ pradattaṃ pitṛtuṣṭaye
||50||तस्माच्छ्राद्धे घृतं शस्तं प्रदत्तं पितृतुष्टये
prajāśca sṛjatā tena pūrvaṃ dṛṣṭā dvijottamāḥ ||
tasmātpraśastāste śrāddhe pitṛtṛptikarāḥ sadā
||51||प्रजाश्च सृजता तेन पूर्वं दृष्टा द्विजोत्तमाः ॥
तस्मात्प्रशस्तास्ते श्राद्धे पितृतृप्तिकराः सदा
devāṃśca sṛjatā tena viśvedevāḥ kṛtāḥ puraḥ ||
tena te prathamaṃ pūjyāḥ pravṛtte śrāddhakarmaṇi
||52||देवांश्च सृजता तेन विश्वेदेवाः कृताः पुरः ॥
तेन ते प्रथमं पूज्याः प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि
te rakṣaṃti tataḥ śrāddhaṃ yathāvatparitarpitāḥ ||
chidrāṇi nāśayaṃti sma śrāddhe pūrvaṃ prapūjitāḥ
||53||ते रक्षंति ततः श्राद्धं यथावत्परितर्पिताः ॥
छिद्राणि नाशयंति स्म श्राद्धे पूर्वं प्रपूजिताः
etairmukhyatamaiḥ sṛptaiḥ phūrā śrāddhaṃ vinirmitam ||
svayaṃ pitāmahenaiva tato devā vinirmitāḥ
||54||एतैर्मुख्यतमैः सृप्तैः फूरा श्राद्धं विनिर्मितम् ॥
स्वयं पितामहेनैव ततो देवा विनिर्मिताः
tena te sarvalokeṣu gatāḥ khyātiṃ purā nṛpa
||55||तेन ते सर्वलोकेषु गताः ख्यातिं पुरा नृप
etacchrādsya satratvaṃ mayā te parikīrtitam ||
pitṝṇāṃ paramaṃ guhyaṃ dattasyākṣayakārakam
||56||एतच्छ्राद्स्य सत्रत्वं मया ते परिकीर्तितम् ॥
पितॄणां परमं गुह्यं दत्तस्याक्षयकारकम्
yaścaitatkīrtayecchrāddhe kriyamāṇe nṛpottama ||
viprāṇāṃ bhokttukāmānāṃ tacchrāddhaṃ tvakṣayaṃ bhavet
||57||यश्चैतत्कीर्तयेच्छ्राद्धे क्रियमाणे नृपोत्तम ॥
विप्राणां भोक्त्तुकामानां तच्छ्राद्धं त्वक्षयं भवेत्
yaścaitackṛṇuyādrājansamyakchraddhāsamanvitaḥ ||
vihitasya bhavetpuṇyaṃ yacchrāddhasya tadāpnuyāt
||58||यश्चैतच्कृणुयाद्राजन्सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥
विहितस्य भवेत्पुण्यं यच्छ्राद्धस्य तदाप्नुयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakerakṣetramāhātmye śrāddhakalpe sṛṣṭyutpattikālikabrahmotsṛṣṭaśrāddhārhavastuparigaṇanavarṇanaṃ nāmaikaviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 221 ||