evaṃ tatra sthite nityaṃ tasminmātṛgaṇe dvijāḥ
sūta uvāca
evaṃ tatra sthite nityaṃ tasminmātṛgaṇe dvijāḥ ||
bālakānāṃ kṣayo jajñe brāhmaṇānāṃ gṛhegṛhe
||1||एवं तत्र स्थिते नित्यं तस्मिन्मातृगणे द्विजाः ॥
बालकानां क्षयो जज्ञे ब्राह्मणानां गृहेगृहे
taruṇānāṃ viśeṣeṇa camatkārapurottare ||
chidramanveṣamāṇāstā bhramaṃtyakhiladevatāḥ
||2||तरुणानां विशेषेण चमत्कारपुरोत्तरे ॥
छिद्रमन्वेषमाणास्ता भ्रमंत्यखिलदेवताः
tataste brāhmaṇāḥ sarve jñātvā chidrasamudbhavam ||
vighātaṃ bālakānāṃ ca devatābhirvinirmitam
||3||ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे ज्ञात्वा छिद्रसमुद्भवम् ॥
विघातं बालकानां च देवताभिर्विनिर्मितम्
ambāvṛddhe samāsādya pūjayitvā prayatnataḥ ||
procuśca duḥkhasantaptā vinayāvanatāḥ sthitāḥ
||4||अम्बावृद्धे समासाद्य पूजयित्वा प्रयत्नतः ॥
प्रोचुश्च दुःखसन्तप्ता विनयावनताः स्थिताः
rakṣārthaṃ sarvaviprāṇāṃ camatkāreṇa bhūbhujā ||
bhavadbhyāṃ nirmitaḥ śreṣṭhaḥ prāsādo'yaṃ manoharaḥ
||9||रक्षार्थं सर्वविप्राणां चमत्कारेण भूभुजा ॥
भवद्भ्यां निर्मितः श्रेष्ठः प्रासादोऽयं मनोहरः
hriyaṃte bālakā rātrau chidraṃ prāpya sahasraśaḥ ||
yuṣmadīyābhiretābhirdevatābhiḥ samantataḥ
||6||ह्रियंते बालका रात्रौ छिद्रं प्राप्य सहस्रशः ॥
युष्मदीयाभिरेताभिर्देवताभिः समन्ततः
prasādaḥ kriyatāṃ tasmādbrāhmaṇānāṃ mahātmanām ||
no cetpuraṃ parityajya yāsyāmo'nyatra bhūtale
||7||प्रसादः क्रियतां तस्माद्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥
नो चेत्पुरं परित्यज्य यास्यामोऽन्यत्र भूतले
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā tatoṃ'bā kṛpayānvitā ||
hatvā pādaprahāreṇa bhūmiṃ cakre guhāṃ tataḥ
||8||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ततोंऽबा कृपयान्विता ॥
हत्वा पादप्रहारेण भूमिं चक्रे गुहां ततः
tasyāṃ sve pāduke nyasya tataḥ provāca devatāḥ ||
sarvāstā natasarvāṃgīrvinayena samanvitāḥ
||9||तस्यां स्वे पादुके न्यस्य ततः प्रोवाच देवताः ॥
सर्वास्ता नतसर्वांगीर्विनयेन समन्विताः
ime matpāduke divye guhāmadhyagate sadā ||
sarvābhiḥ sevanīye ca na gantavyaṃ bahiḥ kvacit
||10||इमे मत्पादुके दिव्ये गुहामध्यगते सदा ॥
सर्वाभिः सेवनीये च न गन्तव्यं बहिः क्वचित्
yā kācillaulyamāsthāya niṣkramiṣyati mohataḥ ||
sā divyabhāvanirmuktā śṛgālī saṃbhaviṣyati
||11||या काचिल्लौल्यमास्थाय निष्क्रमिष्यति मोहतः ॥
सा दिव्यभावनिर्मुक्ता शृगाली संभविष्यति
devatā ūcuḥ
atra sthāne mahādevi ko'smākaṃ prakariṣyati ||
pūjāṃ ko vātra cāhārastasmādbrūhi sureśvari
||12||अत्र स्थाने महादेवि कोऽस्माकं प्रकरिष्यति ॥
पूजां को वात्र चाहारस्तस्माद्ब्रूहि सुरेश्वरि
ambovāca
atrāgatya vinirmuktā yogino dhyānacintakāḥ ||
pūjāṃ samyakkariṣyaṃti sarvāsāṃ bhaktisaṃyutāḥ
||13||अत्रागत्य विनिर्मुक्ता योगिनो ध्यानचिन्तकाः ॥
पूजां सम्यक्करिष्यंति सर्वासां भक्तिसंयुताः
pāduke me prapūjyādau māṃsa madyādibhiḥ kramāt ||
avāpsyaṃti ca saṃsiddhiṃ durlabhāmamarairapi
||14||पादुके मे प्रपूज्यादौ मांस मद्यादिभिः क्रमात् ॥
अवाप्स्यंति च संसिद्धिं दुर्लभाममरैरपि
tatastatheti tāḥ procya guhāmadhye vyavasthitāḥ ||
parivārya śubhe tasyāḥ pāduke mokṣadāyike
||15||ततस्तथेति ताः प्रोच्य गुहामध्ये व्यवस्थिताः ॥
परिवार्य शुभे तस्याः पादुके मोक्षदायिके
tatastatra samāgatya puruṣā api dūrataḥ ||
prapūjya pāduke samyaṅmātṝstāśca tataḥ param ||
prayāṃti ca parāṃ siddhiṃ janma mṛtyuvivarjitām
||16||ततस्तत्र समागत्य पुरुषा अपि दूरतः ॥
प्रपूज्य पादुके सम्यङ्मातॄस्ताश्च ततः परम् ॥
प्रयांति च परां सिद्धिं जन्म मृत्युविवर्जिताम्
etasminnaṃtare naṣṭā agniṣṭomādikāḥ kriyāḥ ||
tīrthayātrāvratānyeva saṃyamā niyamāśca ye 17 ||
ye cāpi brāhmaṇāḥ śāṃtāḥ sadā madyasya dūṣaṇam ||
prakurvaṃti svahastena te'pi madyaiḥ pṛthagvidhaiḥ
||18||एतस्मिन्नंतरे नष्टा अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः ॥
तीर्थयात्राव्रतान्येव संयमा नियमाश्च ये १७ ॥
ये चापि ब्राह्मणाः शांताः सदा मद्यस्य दूषणम् ॥
प्रकुर्वंति स्वहस्तेन तेऽपि मद्यैः पृथग्विधैः
tarpayaṃti tathā māṃsaistyaktāśeṣamakhakriyāḥ ||
pāduke mātṛbhirjuṣṭe tathā dhūpānulepanaiḥ
||19||तर्पयंति तथा मांसैस्त्यक्ताशेषमखक्रियाः ॥
पादुके मातृभिर्जुष्टे तथा धूपानुलेपनैः
etasminnaṃtare bhītāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ ||
dṛṣṭvā yajñakriyocchedaṃ kṣutpipāsā samākulāḥ
||20||एतस्मिन्नंतरे भीताः सर्वे देवाः सवासवाः ॥
दृष्ट्वा यज्ञक्रियोच्छेदं क्षुत्पिपासा समाकुलाः
procurmaheśvaraṃ gatvā vinayāvanatāḥ sthitāḥ ||
stutvā pṛthagvidhaiḥ sūktairvedoktaiḥ śatarudriyaiḥ
||21||प्रोचुर्महेश्वरं गत्वा विनयावनताः स्थिताः ॥
स्तुत्वा पृथग्विधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः शतरुद्रियैः
devā ūcuḥ
hāṭakeśvaraje kṣetre pāduke tatra saṃsthite ||
aṃbāyā mātṛbhiḥ sārdhaṃ guhāmadhye suguptake
||22||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके तत्र संस्थिते ॥
अंबाया मातृभिः सार्धं गुहामध्ये सुगुप्तके
brāhmaṇā apideveśa madyamāṃsena bhaktitaḥ ||
tābhyāṃ pūjāṃ prakurvaṃti prayāṃti paramāṃ gatim
||23||ब्राह्मणा अपिदेवेश मद्यमांसेन भक्तितः ॥
ताभ्यां पूजां प्रकुर्वंति प्रयांति परमां गतिम्
naṣṭā dharmakriyā sarvā martyaloketra sāṃpratam ||
asmākaṃ saṃkṣayo jāto yajñabhāgaṃ vinā prabho
||24||नष्टा धर्मक्रिया सर्वा मर्त्यलोकेत्र सांप्रतम् ॥
अस्माकं संक्षयो जातो यज्ञभागं विना प्रभो
tasmāttvaṃ kuru deveśa yathā syātpādukākṣayaḥ ||
prabhavaṃti makhā bhūmāvasmākaṃ syuḥ parā mudaḥ
||25||तस्मात्त्वं कुरु देवेश यथा स्यात्पादुकाक्षयः ॥
प्रभवंति मखा भूमावस्माकं स्युः परा मुदः
śrībhagavānuvāca
yā sā aṃbeti vikhyātā śaktiḥ sā parameśvarī ||
jaganmātā'kṣayā sākṣānmamā pi jananī ca sā
||26||या सा अंबेति विख्याता शक्तिः सा परमेश्वरी ॥
जगन्माताऽक्षया साक्षान्ममा पि जननी च सा
tatkathaṃ saṃkṣayastasyāḥ kartuṃ kenāpi śakyate ||
manasāpi mahābhāgāḥ pādukānāṃ viśeṣataḥ
||27||तत्कथं संक्षयस्तस्याः कर्तुं केनापि शक्यते ॥
मनसापि महाभागाः पादुकानां विशेषतः
paraṃ tatra kariṣyāmi sukhopāyaṃ sureśvarāḥ ||
yuṣmabhyaṃ pādukāyāṃ ca mahattvaṃ yena jāyate
||28||परं तत्र करिष्यामि सुखोपायं सुरेश्वराः ॥
युष्मभ्यं पादुकायां च महत्त्वं येन जायते
evamuktvā tato dhyānaṃ cakre devo maheśvaraḥ ||
vyāvṛtyakamalaṃ hṛtsthamaṣṭapatraṃ sakarṇikam
||29||एवमुक्त्वा ततो ध्यानं चक्रे देवो महेश्वरः ॥
व्यावृत्यकमलं हृत्स्थमष्टपत्रं सकर्णिकम्
tasyāṃtargatamāsīnamaṃguṣṭhāgramitaṃ śubham ||
dvādaśārkaprabhaṃ sūkṣmaṃ svamātmānaṃ vyalokayat
||30||तस्यांतर्गतमासीनमंगुष्ठाग्रमितं शुभम् ॥
द्वादशार्कप्रभं सूक्ष्मं स्वमात्मानं व्यलोकयत्
tasyaivaṃ dhyāyamānasya tṛtīyanayanāttataḥ ||
śvetāṃbaradharā śubhrā nirgatā kanyakā śubhā
||31||तस्यैवं ध्यायमानस्य तृतीयनयनात्ततः ॥
श्वेतांबरधरा शुभ्रा निर्गता कन्यका शुभा
atha sā prāha taṃ devaṃ praṇipatya maheśvaram ||
kimarthaṃ deva sṛṣṭāsmi mamādeśaḥ pradīyatām
||32||अथ सा प्राह तं देवं प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥
किमर्थं देव सृष्टास्मि ममादेशः प्रदीयताम्
śrībhagavānuvāca
hāṭakeśvaraje kṣetre pāduke saṃsthite śubhe ||
śrīmāturjagatāṃ mukhye tābhyāṃ pūjāṃ tvamācara
||33||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके संस्थिते शुभे ॥
श्रीमातुर्जगतां मुख्ये ताभ्यां पूजां त्वमाचर
kanyakāṃ saṃparityajya tavānvayavivarddhitām ||
yaḥ kariṣyati tatpūjāmāhāraḥ syātsa mātṛṣu
||34||कन्यकां संपरित्यज्य तवान्वयविवर्द्धिताम् ॥
यः करिष्यति तत्पूजामाहारः स्यात्स मातृषु
kaumārabrahmacaryyeṇa tvayāpi ca subhaktitaḥ ||
tābhyāṃ pūjā prakartavyā no cennāśamavāpsyasi
||35||कौमारब्रह्मचर्य्येण त्वयापि च सुभक्तितः ॥
ताभ्यां पूजा प्रकर्तव्या नो चेन्नाशमवाप्स्यसि
tava pūjā kariṣyanti ye narā bhaktitatparāḥ ||
mātṝṇāṃ saṃmatāste syuḥ sarvadaiva sukhānvitāḥ
||36||तव पूजा करिष्यन्ति ये नरा भक्तितत्पराः ॥
मातॄणां संमतास्ते स्युः सर्वदैव सुखान्विताः
evamuktvā tatastasyā maṃtramārgaṃ yathocitam ||
pūjāmārgaṃ viśeṣeṇa kathayāmāsa vistarāt ||
tato visarjayāmāsa dattvā chatrādibhūṣaṇam ||
pratipattiṃ mahādevastāṃśca sarvānsureśvarān
||38||एवमुक्त्वा ततस्तस्या मंत्रमार्गं यथोचितम् ॥
पूजामार्गं विशेषेण कथयामास विस्तरात् ॥
ततो विसर्जयामास दत्त्वा छत्रादिभूषणम् ॥
प्रतिपत्तिं महादेवस्तांश्च सर्वान्सुरेश्वरान्
kumāryuvāca
tvayetatkathitaṃ deva tvadanvayasamudbhavāḥ ||
kanyakāḥ pūjayiṣyaṃti pāduke te suśobhane
||39||त्वयेतत्कथितं देव त्वदन्वयसमुद्भवाः ॥
कन्यकाः पूजयिष्यंति पादुके ते सुशोभने
kaumārabrahmacaryyeṇa bhaviṣyatyanvayaḥ katham ||
etanme vistarātsarvaṃ yathāvadvaktumarhasi
||40||कौमारब्रह्मचर्य्येण भविष्यत्यन्वयः कथम् ॥
एतन्मे विस्तरात्सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि
śrībhagavānuvāca
yasyāyasyāḥ prasannā tvaṃ kanyakāyā vadiṣyasi ||
maṃtragrāmamimaṃ samyaktvadbhāvā sā bhaviṣyati
||41||यस्यायस्याः प्रसन्ना त्वं कन्यकाया वदिष्यसि ॥
मंत्रग्राममिमं सम्यक्त्वद्भावा सा भविष्यति
evaṃ cānyā mahābhāge pāraṃparyeṇa kanyakāḥ ||
tava vaṃśodbhavāḥ sarvāḥ prabhaviṣyaṃti maṃtrataḥ ||
42 tataḥ sā tāṃ samāsādya pādukāsaṃbhavāṃ guhām ||
pūjāṃ cakre yathānyāyaṃ yathoktaṃ tripurāriṇā
||43||एवं चान्या महाभागे पारंपर्येण कन्यकाः ॥
तव वंशोद्भवाः सर्वाः प्रभविष्यंति मंत्रतः ॥
४२ ततः सा तां समासाद्य पादुकासंभवां गुहाम् ॥
पूजां चक्रे यथान्यायं यथोक्तं त्रिपुरारिणा
sūta uvāca
tadanvayasamutthāyāḥ kanyakāyāḥ kareṇa yaḥ ||
pādukābhyāṃ naraḥ pūjāṃ prakaroti samāhitaḥ ||
iha loke sukhaṃ prāpya sa syātpretya sukhānvitaḥ
||44||तदन्वयसमुत्थायाः कन्यकायाः करेण यः ॥
पादुकाभ्यां नरः पूजां प्रकरोति समाहितः ॥
इह लोके सुखं प्राप्य स स्यात्प्रेत्य सुखान्वितः
tasmātsarvaprayatnena kanyāhastena pāduke ||
pūjanīye viśeṣeṇa pūjyā sā cāpi kanyakā
||45||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कन्याहस्तेन पादुके ॥
पूजनीये विशेषेण पूज्या सा चापि कन्यका
vāṃchadbhiḥ śāśvataṃ saukhyamiha loke paratra ca ||
mānavairbhaktisaṃyuktairityuvāca maheśvaraḥ
||46||वांछद्भिः शाश्वतं सौख्यमिह लोके परत्र च ॥
मानवैर्भक्तिसंयुक्तैरित्युवाच महेश्वरः
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ māhātmyaṃ pādukodbhavam ||
śrīmāturanuṣaṃgeṇa aṃbādevyā dvijottamāḥ
||47||एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं पादुकोद्भवम् ॥
श्रीमातुरनुषंगेण अंबादेव्या द्विजोत्तमाः
yaścaitacchṛṇuyādbhaktyā caturdaśyāṃ samāhitaḥ ||
tathāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa sa prāpnoti paraṃ padam
||48||यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या चतुर्दश्यां समाहितः ॥
तथाष्टम्यां विशेषेण स प्राप्नोति परं पदम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrīmātuḥ pādukāmāhātmavarṇanaṃnāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ || 89 ||