sāvitrīmāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
atha śrutvā mahānādaṃ vādyānāṃ samupasthitam ||
nāradaḥ sammukhaḥ prāyājjñātvā ca jananīṃ nijām
||1||अथ श्रुत्वा महानादं वाद्यानां समुपस्थितम् ॥
नारदः सम्मुखः प्रायाज्ज्ञात्वा च जननीं निजाम्
praṇipatya sa dīnātmā bhūtvā cāśrupariplutaḥ ||
prāha gadgadayā vācā kaṇṭhe bāṣpasamāvṛtaḥ
||2||प्रणिपत्य स दीनात्मा भूत्वा चाश्रुपरिप्लुतः ॥
प्राह गद्गदया वाचा कण्ठे बाष्पसमावृतः
ātmanaḥ śāparakṣārthaṃ tasyāḥ kopavivṛddhaye ||
kalipriyastadā vipro devastrīṇāṃ puraḥ sthitaḥ
||3||आत्मनः शापरक्षार्थं तस्याः कोपविवृद्धये ॥
कलिप्रियस्तदा विप्रो देवस्त्रीणां पुरः स्थितः
meghagambhīrayā vācā praskhalaṃtyā padepade ||
mayā tvaṃ devi cāhūtā pulastyena tataḥ param
||4||मेघगम्भीरया वाचा प्रस्खलंत्या पदेपदे ॥
मया त्वं देवि चाहूता पुलस्त्येन ततः परम्
strīsvabhāvaṃ samāśritya dīkṣākāle'pi nāgatā
||5||स्त्रीस्वभावं समाश्रित्य दीक्षाकालेऽपि नागता
tato vidheḥ samādeśācchakreṇānyā samāhṛtā ||
kācidgopasamudbhūtā kumārī deva rūpiṇī
||6||ततो विधेः समादेशाच्छक्रेणान्या समाहृता ॥
काचिद्गोपसमुद्भूता कुमारी देव रूपिणी
govaktreṇa praveśyātha guhyamārgeṇa tatkṣaṇāt ||
ākarṣitā mahābhāge samānītātha tatkṣaṇāt
||7||गोवक्त्रेण प्रवेश्याथ गुह्यमार्गेण तत्क्षणात् ॥
आकर्षिता महाभागे समानीताथ तत्क्षणात्
sā viṣṇunā vivāhārthaṃ tataścaivānumoditā ||
īśvareṇa kṛtaṃ nāma gāyatrī ca tavānugam
||8||सा विष्णुना विवाहार्थं ततश्चैवानुमोदिता ॥
ईश्वरेण कृतं नाम गायत्री च तवानुगम्
brāhmaṇaiḥ sakalaiḥ proktaṃ brāhmaṇīti bhavatviyam ||
asmākaṃ vacanādbrahmankuru hastagrahaṃ vibho
||9||ब्राह्मणैः सकलैः प्रोक्तं ब्राह्मणीति भवत्वियम् ॥
अस्माकं वचनाद्ब्रह्मन्कुरु हस्तग्रहं विभो
devaiḥ sarvaiḥ sa samproktastatastāṃ ca varānanām ||
tataḥ patnyutthadharmeṇa yojayāmāsa satvaram
||10||देवैः सर्वैः स सम्प्रोक्तस्ततस्तां च वराननाम् ॥
ततः पत्न्युत्थधर्मेण योजयामास सत्वरम्
kiṃ vā te bahunoktena patnīśālāṃ samāgatā ||
raśanā yojitā tasyā gopyāḥ kaṭyāṃ sureśvari
||11||किं वा ते बहुनोक्तेन पत्नीशालां समागता ॥
रशना योजिता तस्या गोप्याः कट्यां सुरेश्वरि
taddṛṣṭvā garhitaṃ karma niṣkrāṃto yajñamaṇḍapāt ||
amarṣa vaśamāpanno na śakto vīkṣituṃ ca tām
||12||तद्दृष्ट्वा गर्हितं कर्म निष्क्रांतो यज्ञमण्डपात् ॥
अमर्ष वशमापन्नो न शक्तो वीक्षितुं च ताम्
etajjñātvā mahābhāge yatkṣamaṃ tatsamācara ||
gaccha vā tiṣṭha vā tatra maṇḍape dharmavarjite
||13||एतज्ज्ञात्वा महाभागे यत्क्षमं तत्समाचर ॥
गच्छ वा तिष्ठ वा तत्र मण्डपे धर्मवर्जिते
tacchrutvā sā tadā devī sāvitrī dvijasattamāḥ ||
pramlānavadanā jātā padminīva himāgame
||14||तच्छ्रुत्वा सा तदा देवी सावित्री द्विजसत्तमाः ॥
प्रम्लानवदना जाता पद्मिनीव हिमागमे
lateva cchinnamūlā sā cakrīva priyavicyutā ||
śuciśuklāgame kāle sarasīva gatodakā
||15||लतेव च्छिन्नमूला सा चक्रीव प्रियविच्युता ॥
शुचिशुक्लागमे काले सरसीव गतोदका
prakṣīṇacandralekheva mṛgīva mṛgavarjitā ||
seneva hatabhūpālā satīva gatabhartṛkā
||16||प्रक्षीणचन्द्रलेखेव मृगीव मृगवर्जिता ॥
सेनेव हतभूपाला सतीव गतभर्तृका
saṃśuṣkā puṣpamāleva mṛtavatsaiva saurabhī ||
vaimanasyaṃ paraṃ gatvā niścalatvamupasthitām ||
tāṃ dṛṣṭvā devapatnyastā jagadurnāradaṃ tadā
||17||संशुष्का पुष्पमालेव मृतवत्सैव सौरभी ॥
वैमनस्यं परं गत्वा निश्चलत्वमुपस्थिताम् ॥
तां दृष्ट्वा देवपत्न्यस्ता जगदुर्नारदं तदा
dhigdhikkalipriya tvāṃ ca rāge vairāgyakārakam ||
tvayā kṛtaṃ sarvametadvidhestasya tathāntaram
||18||धिग्धिक्कलिप्रिय त्वां च रागे वैराग्यकारकम् ॥
त्वया कृतं सर्वमेतद्विधेस्तस्य तथान्तरम्
gauryuvāca
ayaṃ kalipriyo devi brūte satyānṛtaṃ vacaḥ ||
anena karmaṇā prāṇānbibhartyeṣa sadā muniḥ
||19||अयं कलिप्रियो देवि ब्रूते सत्यानृतं वचः ॥
अनेन कर्मणा प्राणान्बिभर्त्येष सदा मुनिः
ahaṃ tryakṣeṇa sāvitri purā proktā muhurmuhuḥ ||
nāradasya munervākyaṃ na śraddheyaṃ tvayā priye ||
yadi vāṃchasi saukhyāni mama jātāni pārvati
||20||अहं त्र्यक्षेण सावित्रि पुरा प्रोक्ता मुहुर्मुहुः ॥
नारदस्य मुनेर्वाक्यं न श्रद्धेयं त्वया प्रिये ॥
यदि वांछसि सौख्यानि मम जातानि पार्वति
tataḥprabhṛti naivāhaṃ śraddadhe'sya vacaḥ kvacit ||
tasmādgacchāmahe tatra yatra tiṣṭhati te patiḥ
||21||ततःप्रभृति नैवाहं श्रद्दधेऽस्य वचः क्वचित् ॥
तस्माद्गच्छामहे तत्र यत्र तिष्ठति ते पतिः
svayaṃ dṛṣṭvaiva vṛttāṃtaṃ kartavyaṃ yatkṣamaṃ tataḥ ||
nātrāsya vacanādadya sthātavyaṃ tatra gamyatām
||22||स्वयं दृष्ट्वैव वृत्तांतं कर्तव्यं यत्क्षमं ततः ॥
नात्रास्य वचनादद्य स्थातव्यं तत्र गम्यताम्
sūta uvāca
gauryā stadvacanaṃ śrutvā sāvitrī harṣavarjitā ||
makhamaṇḍapamuddiśya praskhalantī padepade
||23||गौर्या स्तद्वचनं श्रुत्वा सावित्री हर्षवर्जिता ॥
मखमण्डपमुद्दिश्य प्रस्खलन्ती पदेपदे
prajagāma dvijaśreṣṭhāḥ śūnyena manasā tadā ||
pratibhāti tadā gītaṃ tasyā madhuramapyaho
||24||प्रजगाम द्विजश्रेष्ठाः शून्येन मनसा तदा ॥
प्रतिभाति तदा गीतं तस्या मधुरमप्यहो
karṇaśūlaṃ yathā''yātamasakṛddvijasattamāḥ ||
vandhyavādyaṃ yathā vādyaṃ mṛdaṃgānakapūrvakam
||25||कर्णशूलं यथाऽऽयातमसकृद्द्विजसत्तमाः ॥
वन्ध्यवाद्यं यथा वाद्यं मृदंगानकपूर्वकम्
pretasaṃdarśanaṃ yadvanmartyaṃ tatsā mahāsatī ||
vīkṣituṃ na ca śakroti gacchamānā tadā makhe
||26||प्रेतसंदर्शनं यद्वन्मर्त्यं तत्सा महासती ॥
वीक्षितुं न च शक्रोति गच्छमाना तदा मखे
śṛṃgāraṃ ca tathāṃgāraṃ manyate sā tanusthitam ||
vāṣpapūrṇekṣaṇā dīnā prajagāma mahāsatī
||27||शृंगारं च तथांगारं मन्यते सा तनुस्थितम् ॥
वाष्पपूर्णेक्षणा दीना प्रजगाम महासती
tataḥ kṛcchrātsamāsādya saivaṃ taṃ yajñamaṃḍapam ||
kṛcchrātkārāgṛhaṃ tadvadduṣprekṣyaṃ dṛkpathaṃ gatam
||28||ततः कृच्छ्रात्समासाद्य सैवं तं यज्ञमंडपम् ॥
कृच्छ्रात्कारागृहं तद्वद्दुष्प्रेक्ष्यं दृक्पथं गतम्
atha dṛṣṭvā tu saṃprāptāṃ sāvitrīṃ yajñamaṇḍapam ||
tatkṣaṇācca caturvaktraḥ saṃsthito'dhomukho hriyā
||29||अथ दृष्ट्वा तु संप्राप्तां सावित्रीं यज्ञमण्डपम् ॥
तत्क्षणाच्च चतुर्वक्त्रः संस्थितोऽधोमुखो ह्रिया
tathā śambhuśca śakraśca vāsudevastathaiva ca ||
ye cānye vibudhāstatra saṃsthitā yajñamaṃḍape
||30||तथा शम्भुश्च शक्रश्च वासुदेवस्तथैव च ॥
ये चान्ये विबुधास्तत्र संस्थिता यज्ञमंडपे
te ca brāhmaṇaśārdūlāstyaktvā vedadhvaniṃ tataḥ ||
mūkībhāvaṃ gatāḥ sarve bhayasaṃtrastamānasāḥ
||31||ते च ब्राह्मणशार्दूलास्त्यक्त्वा वेदध्वनिं ततः ॥
मूकीभावं गताः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः
atha saṃvīkṣya sāvitrī sapatnyā sahitaṃ patim ||
kopasaṃraktanayanā paruṣaṃ vākyamabravīt
||32||अथ संवीक्ष्य सावित्री सपत्न्या सहितं पतिम् ॥
कोपसंरक्तनयना परुषं वाक्यमब्रवीत्
sāvitryuvāca
kimetadyujyate kartuṃ tava vṛddha tamākṛte ||
ūḍhavānasi yatpatnīmetāṃ gopasamudbhavām
||33||किमेतद्युज्यते कर्तुं तव वृद्ध तमाकृते ॥
ऊढवानसि यत्पत्नीमेतां गोपसमुद्भवाम्
ubhayoḥ pakṣayoryasyāḥ strīṇāṃ kāṃtā yathepsitāḥ ||
śaucācāraparityaktā dharmakṛtyaparāṅmukhāḥ
||34||उभयोः पक्षयोर्यस्याः स्त्रीणां कांता यथेप्सिताः ॥
शौचाचारपरित्यक्ता धर्मकृत्यपराङ्मुखाः
yadanvaye janāḥ sarve paśudharmaratotsavāḥ ||
sodaryāṃ bhaginīṃ tyaktvā jananīṃ ca tathā parām
||35||यदन्वये जनाः सर्वे पशुधर्मरतोत्सवाः ॥
सोदर्यां भगिनीं त्यक्त्वा जननीं च तथा पराम्
tasyāḥ kule prasevaṃte sarvāṃ nārīṃ janāḥ parām ||
yathā hi paśavo'śnaṃti tṛṇāni jalapānagāḥ
||36||तस्याः कुले प्रसेवंते सर्वां नारीं जनाः पराम् ॥
यथा हि पशवोऽश्नंति तृणानि जलपानगाः
viṇmūtraṃ kevalaṃ cakrurbhārodvahanameva ca ||
9 tadvadasyāḥ kulaṃ sarvaṃ takramaśrāti kevalam
||37||विण्मूत्रं केवलं चक्रुर्भारोद्वहनमेव च ॥
९ तद्वदस्याः कुलं सर्वं तक्रमश्राति केवलम्
kṛtvā mūtrapurīṣaṃ ca janmabhogavivarjitam ||
nānyajjānāti kartavyaṃ dharmaṃ svodarasaṃ śrayāt
||38||कृत्वा मूत्रपुरीषं च जन्मभोगविवर्जितम् ॥
नान्यज्जानाति कर्तव्यं धर्मं स्वोदरसं श्रयात्
antyajā api no karma yatkurvanti vigarhitam ||
ābhīrāstacca kurvaṃti tatkimetattvayā kṛtam
||39||अन्त्यजा अपि नो कर्म यत्कुर्वन्ति विगर्हितम् ॥
आभीरास्तच्च कुर्वंति तत्किमेतत्त्वया कृतम्
avaśyaṃ yadi te kāryaṃ bhāryayā parayā makhe ||
tvayā vā brāhmaṇī kāpi prakhyātā bhuvanatraye
||40||अवश्यं यदि ते कार्यं भार्यया परया मखे ॥
त्वया वा ब्राह्मणी कापि प्रख्याता भुवनत्रये
noḍhā vidhe vṛthā muṇḍa nūnaṃ dhūrto'si me mataḥ ||
yattvayā śaucasaṃtyaktā kanyābhāvapradūṣitā
||41||नोढा विधे वृथा मुण्ड नूनं धूर्तोऽसि मे मतः ॥
यत्त्वया शौचसंत्यक्ता कन्याभावप्रदूषिता
prabhuktā bahubhiḥ pūrvaṃ tathā gopakumārikā ||
eṣā prāptā supāpāḍhyā veśyājanaśatādhikā
||42||प्रभुक्ता बहुभिः पूर्वं तथा गोपकुमारिका ॥
एषा प्राप्ता सुपापाढ्या वेश्याजनशताधिका
antyajātā tathā kanyā kṣatayoniḥ prajāyate ||
tathā gopakumārī ca kācittādṛkprajāyate
||43||अन्त्यजाता तथा कन्या क्षतयोनिः प्रजायते ॥
तथा गोपकुमारी च काचित्तादृक्प्रजायते
mātṛkaṃ paitṛkaṃ vaṃśaṃ śvāśuraṃ ca prapātayet|
tasmādetena kṛtyena garhitena dharātale
||44||मातृकं पैतृकं वंशं श्वाशुरं च प्रपातयेत्।
तस्मादेतेन कृत्येन गर्हितेन धरातले
na tvaṃ prāpsyasi tāṃ pūjāṃ tathā nye vibudhottamāḥ ||
anena karmaṇā caiva yadi me sti ṛtaṃ kvacit
||44||न त्वं प्राप्स्यसि तां पूजां तथा न्ये विबुधोत्तमाः ॥
अनेन कर्मणा चैव यदि मे स्ति ऋतं क्वचित्
pūjāṃ ye ca kariṣyaṃti bhaviṣyaṃti ca nirdhanāḥ ||
kathaṃ na lajjitosi tvametatkurvanvigarhitam
||46||पूजां ये च करिष्यंति भविष्यंति च निर्धनाः ॥
कथं न लज्जितोसि त्वमेतत्कुर्वन्विगर्हितम्
putrāṇāmatha pautrāṇāmanyeṣāṃ ca divaukasām ||
ayogyaṃ caiva viprāṇāṃ yadetatkṛtavānasi
||47||पुत्राणामथ पौत्राणामन्येषां च दिवौकसाम् ॥
अयोग्यं चैव विप्राणां यदेतत्कृतवानसि
atha vā naiṣa doṣaste na kāmavaśagā narāḥ ||
lajjaṃti ca vijānaṃti kṛtyākṛtyaṃ śubhāśubham
||48||अथ वा नैष दोषस्ते न कामवशगा नराः ॥
लज्जंति च विजानंति कृत्याकृत्यं शुभाशुभम्
akṛtyaṃ manyate kṛtyaṃ mitraṃ śatruṃ ca manyate ||
śatruṃ ca manyate mitraṃ janaḥ kāmavaśaṃ gataḥ
||49||अकृत्यं मन्यते कृत्यं मित्रं शत्रुं च मन्यते ॥
शत्रुं च मन्यते मित्रं जनः कामवशं गतः
dyūtakāre yathā satyaṃ yathā cauraṃ ca sauhṛdam ||
yathā nṛpasya no mitraṃ tathā lajjā na kāminām
||50||द्यूतकारे यथा सत्यं यथा चौरं च सौहृदम् ॥
यथा नृपस्य नो मित्रं तथा लज्जा न कामिनाम्
api syācchītalo vahniścaṃdramā dahanātmakaḥ|
kṣārābdirapi miṣṭaḥ syānna kāmī lajjate dhruvam
||51||अपि स्याच्छीतलो वह्निश्चंद्रमा दहनात्मकः।
क्षाराब्दिरपि मिष्टः स्यान्न कामी लज्जते ध्रुवम्
na me syāddukhametaddhi yatsāpatnyamupasthitam ||
sahasramapi nārīṇāṃ puruṣāṇāṃ yathā bhavet
||52||न मे स्याद्दुखमेतद्धि यत्सापत्न्यमुपस्थितम् ॥
सहस्रमपि नारीणां पुरुषाणां यथा भवेत्
kulīnānāṃ ca śuddhānāṃ svajātyānāṃ viśeṣataḥ ||
tvaṃ kuruṣva parāṇāṃ ca yadi kāmavaśaṃ gataḥ
||53||कुलीनानां च शुद्धानां स्वजात्यानां विशेषतः ॥
त्वं कुरुष्व पराणां च यदि कामवशं गतः
etatpunarmahadduḥkhaṃ yadābhīrī vigarhitā ||
veśyeva naṣṭacāritrā tvayoḍhā bahubhartṛkā
||54||एतत्पुनर्महद्दुःखं यदाभीरी विगर्हिता ॥
वेश्येव नष्टचारित्रा त्वयोढा बहुभर्तृका
tasmādahaṃ prayāsyāmi yatra nāma na te vidhe ||
śrūyate kāmalubdhasya hriyā parihṛtasya ca
||55||तस्मादहं प्रयास्यामि यत्र नाम न ते विधे ॥
श्रूयते कामलुब्धस्य ह्रिया परिहृतस्य च
ahaṃ viḍaṃbitā yasmādatrānīya tvayā vidhe ||
purato devapatnīnāṃ devānāṃ ca dvijanmanām ||
tasmātpūjāṃ na te kaścitsāṃprataṃ prakariṣyati
||56||अहं विडंबिता यस्मादत्रानीय त्वया विधे ॥
पुरतो देवपत्नीनां देवानां च द्विजन्मनाम् ॥
तस्मात्पूजां न ते कश्चित्सांप्रतं प्रकरिष्यति
adya prabhṛti yaḥ pūjāṃ maṃtrapūjāṃ kariṣyati ||
tava martyo dharāpṛṣṭhe yathānyeṣāṃ divaukasām
||57||अद्य प्रभृति यः पूजां मंत्रपूजां करिष्यति ॥
तव मर्त्यो धरापृष्ठे यथान्येषां दिवौकसाम्
bhaviṣyati ca tadvaṃśo daridro duḥkhasaṃyutaḥ ||
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyaḥ śūdropi cālaye
||58||भविष्यति च तद्वंशो दरिद्रो दुःखसंयुतः ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रोपि चालये
eṣā'bhīrasutā yasmānmama sthāne vigarhitā ||
bhaviṣyati na saṃtānastasmādvākyānmamaiva hi
||59||एषाऽभीरसुता यस्मान्मम स्थाने विगर्हिता ॥
भविष्यति न संतानस्तस्माद्वाक्यान्ममैव हि
na pūjāṃ lapsyate loke yathānyā devayoṣitaḥ
||60||न पूजां लप्स्यते लोके यथान्या देवयोषितः
kariṣyati ca yā nārī pūjā yasyā api kvacit ||
sā bhaviṣyati duḥkhāḍhyā vaṃdhyā daurbhāgyasaṃyutā
||61||करिष्यति च या नारी पूजा यस्या अपि क्वचित् ॥
सा भविष्यति दुःखाढ्या वंध्या दौर्भाग्यसंयुता
pāpiṣṭhā naṣṭacāritrā yathaiṣā paṃcabhartṛkā ||
vikhyātiṃ yāsyate loke yathā cāsau tathaiva sā
||62||पापिष्ठा नष्टचारित्रा यथैषा पंचभर्तृका ॥
विख्यातिं यास्यते लोके यथा चासौ तथैव सा
etasyā anvayaḥ pāpo bhaviṣyati niśācara ||
satyaśaucaparityaktāḥ śiṣṭasaṃgavivarjitāḥ
||63||एतस्या अन्वयः पापो भविष्यति निशाचर ॥
सत्यशौचपरित्यक्ताः शिष्टसंगविवर्जिताः
aniketā bhaviṣyaṃti vaṃśe'syā goprajīvinaḥ ||
evaṃ śaptvā vidhiṃ sādhvī gāyatrīṃ ca tataḥ param
||64||अनिकेता भविष्यंति वंशेऽस्या गोप्रजीविनः ॥
एवं शप्त्वा विधिं साध्वी गायत्रीं च ततः परम्
tato devagaṇānsarvāñchaśāpa ca tadā satī ||
bhobhoḥ śakra tvayānītā yadeṣā paṃcabhartṛkā
||65||ततो देवगणान्सर्वाञ्छशाप च तदा सती ॥
भोभोः शक्र त्वयानीता यदेषा पंचभर्तृका
tadāpnuhi phalaṃ samyakchubhaṃ kṛtvā guroridam ||
tvaṃ śatrubhirjito yuddhe baṃdhanaṃ samavāpsyasi
||66||तदाप्नुहि फलं सम्यक्छुभं कृत्वा गुरोरिदम् ॥
त्वं शत्रुभिर्जितो युद्धे बंधनं समवाप्स्यसि
kārāgāre ciraṃ kālaṃ saṃgamiṣyatyasaṃśayam ||
vāsudeva tvayā yasmādeṣā vai paṃcabhartṛkā
||67||कारागारे चिरं कालं संगमिष्यत्यसंशयम् ॥
वासुदेव त्वया यस्मादेषा वै पंचभर्तृका
anumoditā vidheḥ pūrvaṃ tasmācchapsyāmyasaṃśayam ||
tvaṃ cāpi parabhṛtyatvaṃ saṃprāpsyasi sudurmate
||68||अनुमोदिता विधेः पूर्वं तस्माच्छप्स्याम्यसंशयम् ॥
त्वं चापि परभृत्यत्वं संप्राप्स्यसि सुदुर्मते
samīpastho'pi rudra tvaṃ karmaitadyadupekṣase ||
niṣedhayasi no mūḍha tasmācśṛṇu vaco mama
||69||समीपस्थोऽपि रुद्र त्वं कर्मैतद्यदुपेक्षसे ॥
निषेधयसि नो मूढ तस्माच्शृणु वचो मम
jīvamānasya kāṃtasya mayā tadvirahodbhavam ||
saṃsevitaṃ mṛtāyāṃ te dayitāyāṃ bhaviṣyati
||70||जीवमानस्य कांतस्य मया तद्विरहोद्भवम् ॥
संसेवितं मृतायां ते दयितायां भविष्यति
yatra yajñe praviṣṭeyaṃ garhitā paṃcabhartṛkā ||
bhavānapi havirvahne yattvaṃ gṛhṇāsi laulyataḥ
||71||यत्र यज्ञे प्रविष्टेयं गर्हिता पंचभर्तृका ॥
भवानपि हविर्वह्ने यत्त्वं गृह्णासि लौल्यतः
tathānyeṣu ca yajñeṣu samyakchaṃkāvivarjitaḥ ||
tasmādduṣṭasamācāra sarvabhakṣo bhaviṣyasi
||72||तथान्येषु च यज्ञेषु सम्यक्छंकाविवर्जितः ॥
तस्माद्दुष्टसमाचार सर्वभक्षो भविष्यसि
svadhayā svāhayā sārdhaṃ sadā duḥkhasamanvitaḥ ||
naivāpsyasi paraṃ saukhyaṃ sarvakālaṃ yathā purā
||73||स्वधया स्वाहया सार्धं सदा दुःखसमन्वितः ॥
नैवाप्स्यसि परं सौख्यं सर्वकालं यथा पुरा
ete ca brāhmaṇāḥ sarve lobhopahatacetasaḥ ||
homaṃ prakurvate ye ca makhe cāpi vigarhite
||74||एते च ब्राह्मणाः सर्वे लोभोपहतचेतसः ॥
होमं प्रकुर्वते ये च मखे चापि विगर्हिते
vittalobhena yatraiṣā niviṣṭā pañcabhartṛkā ||
tathā ca vacanaṃ proktaṃ brāhmaṇīyaṃ bhaviṣyati
||75||वित्तलोभेन यत्रैषा निविष्टा पञ्चभर्तृका ॥
तथा च वचनं प्रोक्तं ब्राह्मणीयं भविष्यति
daridropahatāstasmādvṛṣalīpatayastathā ||
vedavikrayakartāro bhaviṣyatha na saṃśayaḥ
||76||दरिद्रोपहतास्तस्माद्वृषलीपतयस्तथा ॥
वेदविक्रयकर्तारो भविष्यथ न संशयः
bhobho vittapate vittaṃ dadāsi makhaviplave ||
tasmādyatte'khilaṃ vittamabhogyaṃ saṃbhaviṣyati
||77||भोभो वित्तपते वित्तं ददासि मखविप्लवे ॥
तस्माद्यत्तेऽखिलं वित्तमभोग्यं संभविष्यति
tathā devagaṇāḥ sarve sāhāyyaṃ ye samāśritāḥ ||
atra kurvaṃti doṣāḍhye yajñe vai pāṃcabhartṛke
||78||तथा देवगणाः सर्वे साहाय्यं ये समाश्रिताः ॥
अत्र कुर्वंति दोषाढ्ये यज्ञे वै पांचभर्तृके
saṃtānena parityaktāste bhaviṣyaṃti sāṃpratam ||
dānavaiśca parābhūtā duḥkhaṃ prāpsyati kevalam
||79||संतानेन परित्यक्तास्ते भविष्यंति सांप्रतम् ॥
दानवैश्च पराभूता दुःखं प्राप्स्यति केवलम्
etasyāḥ pārśvataścānyāścatasro yā vyavasthitāḥ ||
ābhīrīti sapa tnīti proktā dhyānapraharṣitāḥ
||80||एतस्याः पार्श्वतश्चान्याश्चतस्रो या व्यवस्थिताः ॥
आभीरीति सप त्नीति प्रोक्ता ध्यानप्रहर्षिताः
mama dveṣaparā nityaṃ śivadūtīpurassarāḥ ||
tāsāṃ parasparaṃ saṃgaḥ kadācicca bhaviṣyati
||81||मम द्वेषपरा नित्यं शिवदूतीपुरस्सराः ॥
तासां परस्परं संगः कदाचिच्च भविष्यति
nānyenātra nareṇāpi dṛṣṭimātramapi kṣitau ||
parvatāgreṣu durgeṣu cāgamyeṣu ca dehinām ||
vāsaḥ saṃpatsyate nityaṃ sarvabhogavivarjitaḥ
||82||नान्येनात्र नरेणापि दृष्टिमात्रमपि क्षितौ ॥
पर्वताग्रेषु दुर्गेषु चागम्येषु च देहिनाम् ॥
वासः संपत्स्यते नित्यं सर्वभोगविवर्जितः
sūta uvāca
evamuktvā'tha sāvitrīkopopahatacetasā ||
visṛjya devapatnīstāḥ sarvā yāḥ pārśvataḥ sthitāḥ
||83||एवमुक्त्वाऽथ सावित्रीकोपोपहतचेतसा ॥
विसृज्य देवपत्नीस्ताः सर्वा याः पार्श्वतः स्थिताः
udaṅmukhī pratasthe ca vāryamāṇāpi sarvataḥ ||
sarvābhirdevapatnībhirlakṣmīpūrvābhirevaca
||84||उदङ्मुखी प्रतस्थे च वार्यमाणापि सर्वतः ॥
सर्वाभिर्देवपत्नीभिर्लक्ष्मीपूर्वाभिरेवच
tatra yāsyāmi no yatra nāmāpi kila vai yataḥ ||
śrūyate kāmukasyāsya tatra yāsyāmyahaṃ drutam
||85||तत्र यास्यामि नो यत्र नामापि किल वै यतः ॥
श्रूयते कामुकस्यास्य तत्र यास्याम्यहं द्रुतम्
ekaścaraṇayornyasto vāmaḥ parvatarodhasi ||
dvitīyena samārūḍhā tasyāgasya tathopari
||86||एकश्चरणयोर्न्यस्तो वामः पर्वतरोधसि ॥
द्वितीयेन समारूढा तस्यागस्य तथोपरि
adyāpi tatpadaṃ vāmaṃ tasyāstatra pradṛśyate ||
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sthitaṃ parvatarodhasi
||87||अद्यापि तत्पदं वामं तस्यास्तत्र प्रदृश्यते ॥
सर्वपापहरं पुण्यं स्थितं पर्वतरोधसि
api pāpasamācāro yastaṃ pūjayate naraḥ ||
sarvapātakanirmuktaḥ sa yāti paramaṃ padam
||88||अपि पापसमाचारो यस्तं पूजयते नरः ॥
सर्वपातकनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्
yo yaṃ kāmamabhi dhyāya tamarcayati mānavaḥ ||
avaśyaṃ samavāpnoti yadyapi syātsudurlabham
||89||यो यं काममभि ध्याय तमर्चयति मानवः ॥
अवश्यं समवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
sūta uvāca
evaṃ tatra sthitā devī sāvitrī parvatā śrayā ||
apamānaṃ mahatprāpya sakāśātsvapatestadā
||90||एवं तत्र स्थिता देवी सावित्री पर्वता श्रया ॥
अपमानं महत्प्राप्य सकाशात्स्वपतेस्तदा
yastāmarcayate samyakpaurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ ||
sarvānkāmānavāpnoti sa manovāṃchitāṃ stadā
||91||यस्तामर्चयते सम्यक्पौर्णमास्यां विशेषतः ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति स मनोवांछितां स्तदा
yā nārī kurute bhaktyā dīpadānaṃ tadagrataḥ ||
raktataṃtubhirājyena śrūyatāṃ tasya yatphalam
||92||या नारी कुरुते भक्त्या दीपदानं तदग्रतः ॥
रक्ततंतुभिराज्येन श्रूयतां तस्य यत्फलम्
yāvantastaṃtavastasya dahyaṃte dīpa saṃbhavāḥ ||
muhūrtāni ca yāvaṃti ghṛtadīpaśca tiṣṭhati ||
tāvajjanmasahasrāṇi sā syātsaubhāgyabhāṃginī
||93||यावन्तस्तंतवस्तस्य दह्यंते दीप संभवाः ॥
मुहूर्तानि च यावंति घृतदीपश्च तिष्ठति ॥
तावज्जन्मसहस्राणि सा स्यात्सौभाग्यभांगिनी
putrapautrasamopetā dhaninī śīla maṃḍanā|
na durbhagā na vandhyā ca na ca kāṇā virūpikā
||94||पुत्रपौत्रसमोपेता धनिनी शील मंडना।
न दुर्भगा न वन्ध्या च न च काणा विरूपिका
yā nṛtyaṃ kurute nārī vidhavāpi tadagrataḥ ||
gītaṃ vā kurute tatra tasyāḥ śṛṇuta yatphalam
||95||या नृत्यं कुरुते नारी विधवापि तदग्रतः ॥
गीतं वा कुरुते तत्र तस्याः शृणुत यत्फलम्
yathāyathā nṛtyamānā svagātraṃ vidhunoti ca ||
tathātathā dhunotyeva yatpāpaṃ prakṛtaṃ purā
||96||यथायथा नृत्यमाना स्वगात्रं विधुनोति च ॥
तथातथा धुनोत्येव यत्पापं प्रकृतं पुरा
yāvanto jantavo gītaṃ tasyāḥ śṛṇvaṃti tatra ca ||
tāvaṃti divi varṣāṇi sahasrāṇi vasecca sā
||97||यावन्तो जन्तवो गीतं तस्याः शृण्वंति तत्र च ॥
तावंति दिवि वर्षाणि सहस्राणि वसेच्च सा
sāvitrīṃ yā samuddiśya phaladānaṃ karoti sā ||
phalasaṃkhyāpramāṇāni yugāni divi modate
||98||सावित्रीं या समुद्दिश्य फलदानं करोति सा ॥
फलसंख्याप्रमाणानि युगानि दिवि मोदते
miṣṭānnaṃ yacchate yaśca nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ ||
tasyā dakṣiṇamūrtau ca bhartrāḍhyānāṃ dvijottamāḥ ||
sa ca sikthapramāṇāni yugā ni divi modate
||99||मिष्टान्नं यच्छते यश्च नारीणां च विशेषतः ॥
तस्या दक्षिणमूर्तौ च भर्त्राढ्यानां द्विजोत्तमाः ॥
स च सिक्थप्रमाणानि युगा नि दिवि मोदते
yaḥ śrāddhaṃ kurute tatra samyakchraddhāsamanvitaḥ ||
rasenaikena sasyena tathaikena dvijottamāḥ ||
tasyāpi jāyate puṇyaṃ gayāśrāddhena yadbhavet
||100||यः श्राद्धं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥
रसेनैकेन सस्येन तथैकेन द्विजोत्तमाः ॥
तस्यापि जायते पुण्यं गयाश्राद्धेन यद्भवेत्
yaḥ karoti dvijastasyā dakṣiṇāṃ diśamāśritaḥ ||
sandhyopāsanamekaṃ tu svapatnyā kṣipitairjalaiḥ
||101||यः करोति द्विजस्तस्या दक्षिणां दिशमाश्रितः ॥
सन्ध्योपासनमेकं तु स्वपत्न्या क्षिपितैर्जलैः
sāyaṃtane ca saṃprāpte kāle brāhmaṇasattamāḥ ||
tena syādvaṃditā saṃdhyā samyagdvādaśavārṣikī
||102||सायंतने च संप्राप्ते काले ब्राह्मणसत्तमाः ॥
तेन स्याद्वंदिता संध्या सम्यग्द्वादशवार्षिकी
yo japedbrāhmaṇastasyāḥ sāvitrīṃ purataḥ sthitaḥ ||
tasya yatsyātphalaṃ viprāḥ śrūyatāṃ tadvadāmi vaḥ
||103||यो जपेद्ब्राह्मणस्तस्याः सावित्रीं पुरतः स्थितः ॥
तस्य यत्स्यात्फलं विप्राः श्रूयतां तद्वदामि वः
daśabhirjjanmajanitaṃ śatena ca purā kṛtam ||
triyuge tu sahasreṇa tasya naśyati pātakam
||104||दशभिर्ज्जन्मजनितं शतेन च पुरा कृतम् ॥
त्रियुगे तु सहस्रेण तस्य नश्यति पातकम्
tasmātsarvaprayatnena camatkārapuraṃ prati ||
gatvā tāṃ pūjayeddevīṃ stotavyā ca viśeṣataḥ
||105||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चमत्कारपुरं प्रति ॥
गत्वा तां पूजयेद्देवीं स्तोतव्या च विशेषतः
sāvitryā idamākhyānaṃ yaḥ paṭhecchṛṇuyācca vā ||
sarvapāpavinirmuktaḥ sukhabhāgatra jāyate
||106||सावित्र्या इदमाख्यानं यः पठेच्छृणुयाच्च वा ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः सुखभागत्र जायते
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ dvijottamāḥ ||
sāvitryāḥ kṛtsnaṃ māhātmyaṃ kiṃ bhūyaḥ pravadāmyaham
||107||एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः ॥
सावित्र्याः कृत्स्नं माहात्म्यं किं भूयः प्रवदाम्यहम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye sāvitrīmāhātmyavarṇanaṃnāma dvinavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 192 ||