nāgaraviśuddhiprakāravarṇanam
ānarta uvāca
evaṃ śuddhyarthamāyāto nāgarāṇāṃ puraḥ sthitaḥ ||
nāgaraḥ śuddhimāproti yathā tanme vada dvijaḥ
||1||एवं शुद्ध्यर्थमायातो नागराणां पुरः स्थितः ॥
नागरः शुद्धिमाप्रोति यथा तन्मे वद द्विजः
viśvāmitra uvāca
evaṃ madhyasthavacanātsamudāye sthire sati ||
sa praṣṭavyaḥ piturmātā katamā te vadasva naḥ
||2||एवं मध्यस्थवचनात्समुदाये स्थिरे सति ॥
स प्रष्टव्यः पितुर्माता कतमा ते वदस्व नः
kiṃ gotraḥ katamastasyāḥ pitā kiṃpravaraḥ smṛtaḥ ||
evaṃ tasyānvayaṃ jñātvā gotrapravarasaṃyutam
||3||किं गोत्रः कतमस्तस्याः पिता किंप्रवरः स्मृतः ॥
एवं तस्यान्वयं ज्ञात्वा गोत्रप्रवरसंयुतम्
praṣṭavyā ca tato mātā tasyāścāpi ca yā bhavet ||
jananī cāpi praṣṭavyā tasyāścāpi ca yā bhavet
||4||प्रष्टव्या च ततो माता तस्याश्चापि च या भवेत् ॥
जननी चापि प्रष्टव्या तस्याश्चापि च या भवेत्
jñātavyā sāpi yatnena brāhmaṇaiḥ śuddhi karmaṇi
||5||ज्ञातव्या सापि यत्नेन ब्राह्मणैः शुद्धि कर्मणि
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ ||
śodhanīyāḥ prayatnena trayaścaite'pi tasya ca
||6||पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥
शोधनीयाः प्रयत्नेन त्रयश्चैतेऽपि तस्य च
tathā pitāmahīpakṣe traya ete dvijottamāḥ ||
mātāmahastatastasya pitā tasyāpi yaḥ pitā
||7||तथा पितामहीपक्षे त्रय एते द्विजोत्तमाः ॥
मातामहस्ततस्तस्य पिता तस्यापि यः पिता
mātā mātāmahī caiva tathaivānyā prapūrvikā ||
pitāmahyāśca yā mātā sāpi śodhyā sabhartṛkā
||8||माता मातामही चैव तथैवान्या प्रपूर्विका ॥
पितामह्याश्च या माता सापि शोध्या सभर्तृका
evaṃ śākhā'gamaṃ jñātvā tasya sarvaṃ yathākramam ||
mūlavaṃśādadhiṣṭhānaṃ nyagrodhasyeva sarvataḥ
||9||एवं शाखाऽगमं ज्ञात्वा तस्य सर्वं यथाक्रमम् ॥
मूलवंशादधिष्ठानं न्यग्रोधस्येव सर्वतः
tataḥ śuddhiḥ pradātavyā sindūrati lakena tu ||
cātuścaraṇamaṃtraiśca dattvāśīrvacanaṃ kramāt
||10||ततः शुद्धिः प्रदातव्या सिन्दूरति लकेन तु ॥
चातुश्चरणमंत्रैश्च दत्त्वाशीर्वचनं क्रमात्
tato vācyaṃ nṛpaśreṣṭha madhyasthena tadagrataḥ ||
dattvā tālatrayaṃ rājañchuddho'yaṃ nāgaro dvijaḥ ||
sāmānyapadayogyaśca saṃjātaḥ sāṃprataṃ dvijaḥ
||11||ततो वाच्यं नृपश्रेष्ठ मध्यस्थेन तदग्रतः ॥
दत्त्वा तालत्रयं राजञ्छुद्धोऽयं नागरो द्विजः ॥
सामान्यपदयोग्यश्च संजातः सांप्रतं द्विजः
tato'gniśaraṇaṃ gatvā saṃtarpya ca hutāśanam ||
pañcavaktreṇa maṃtreṇa dattvā pūrṇāhutiṃ tataḥ ||
viprebhyo dakṣiṇāṃ dadyātsvaśaktyā bhojanānvitām
||12||ततोऽग्निशरणं गत्वा संतर्प्य च हुताशनम् ॥
पञ्चवक्त्रेण मंत्रेण दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः ॥
विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्स्वशक्त्या भोजनान्विताम्
sindūratilake jāte brahmāgre dvijavākyataḥ ||
pitṝṇāṃ jāyate tuṣṭirvaṃśo no'dya pratiṣṭhi taḥ
||13||सिन्दूरतिलके जाते ब्रह्माग्रे द्विजवाक्यतः ॥
पितॄणां जायते तुष्टिर्वंशो नोऽद्य प्रतिष्ठि तः
yasya no jāyate śuddhiḥ śākhābhirmūlavaṃśagā ||
nigrahastasya kartavyo dvijārho dvijasattamaiḥ
||14||यस्य नो जायते शुद्धिः शाखाभिर्मूलवंशगा ॥
निग्रहस्तस्य कर्तव्यो द्विजार्हो द्विजसत्तमैः
yathā nānyo hi jāyeta śuddhi stasya prakalpitā ||
evaṃ saṃśodhito vipraḥ śrāddhārho jāyate tataḥ
||15||यथा नान्यो हि जायेत शुद्धि स्तस्य प्रकल्पिता ॥
एवं संशोधितो विप्रः श्राद्धार्हो जायते ततः
api cāṣṭakulotpannaḥ sāmānyaḥ kiṃ punarhi yaḥ ||
aśuddhena tu vipreṇa yaḥ śrāddhā dyaṃ karoti hi ||
tasya bhasmahutaṃ yadvatsarvaṃ tajjāyate vṛthā
||16||अपि चाष्टकुलोत्पन्नः सामान्यः किं पुनर्हि यः ॥
अशुद्धेन तु विप्रेण यः श्राद्धा द्यं करोति हि ॥
तस्य भस्महुतं यद्वत्सर्वं तज्जायते वृथा
tasmātsarvaprayatnena śodhyo'yaṃ nāgaro dvijaḥ ||
svasthānasya viśuddhyarthaṃ tathaiva svaku lasya ca
||17||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शोध्योऽयं नागरो द्विजः ॥
स्वस्थानस्य विशुद्ध्यर्थं तथैव स्वकु लस्य च
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye nāgaraviśuddhiprakāravarṇanaṃnāma tryuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 203 ||