brahmaṇā katame sthāne tatra sūta kṛtaṃ tapaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
brahmaṇā katame sthāne tatra sūta kṛtaṃ tapaḥ ||
vālakhilyaiśca taiḥ sarvairmunibhiḥ śaṃsitavrataiḥ
||1||ब्रह्मणा कतमे स्थाने तत्र सूत कृतं तपः ॥
वालखिल्यैश्च तैः सर्वैर्मुनिभिः शंसितव्रतैः
sūta uvāca
tasyā vāyavyadigbhāge haravedyā dvijottamāḥ ||
samyakchraddhāprayatnena brahmaṇā vihitaṃ tapaḥ
||2||तस्या वायव्यदिग्भागे हरवेद्या द्विजोत्तमाः ॥
सम्यक्छ्रद्धाप्रयत्नेन ब्रह्मणा विहितं तपः
paścime vālakhilyaiśca japasnānaparāyaṇaiḥ ||
tatrāścaryamabhūdyadvai pūrvaṃ brāhmaṇa sattamāḥ ||
āśrame caturāsyasya tadvo vakṣyāmi sāṃpratam
||3||पश्चिमे वालखिल्यैश्च जपस्नानपरायणैः ॥
तत्राश्चर्यमभूद्यद्वै पूर्वं ब्राह्मण सत्तमाः ॥
आश्रमे चतुरास्यस्य तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्
tatra duścāriṇī kācidrātrau brāhmaṇavaṃśajā ||
devadattaṃ samāsādya vallabhaṃ ramate sadā
||4||तत्र दुश्चारिणी काचिद्रात्रौ ब्राह्मणवंशजा ॥
देवदत्तं समासाद्य वल्लभं रमते सदा
ajñātā patinā mātrā tathānyairapi bāṃdhavaiḥ ||
kṛṣṇapakṣaṃ samāsādya vijane hṛṣṭamānasā
||5||अज्ञाता पतिना मात्रा तथान्यैरपि बांधवैः ॥
कृष्णपक्षं समासाद्य विजने हृष्टमानसा
kasyacittvatha kālasya dṛṣṭā sā kenaci ddvijāḥ ||
tatrasthā jārasaṃyuktā svabhartuśca niveditā
||6||कस्यचित्त्वथ कालस्य दृष्टा सा केनचि द्द्विजाः ॥
तत्रस्था जारसंयुक्ता स्वभर्तुश्च निवेदिता
athāsau kopasaṃyuktastasyā bhartā suniṣṭhuraiḥ ||
vākyaistāṃ garhayāmāsa prahāraiścāpya tāḍayat
||7||अथासौ कोपसंयुक्तस्तस्या भर्ता सुनिष्ठुरैः ॥
वाक्यैस्तां गर्हयामास प्रहारैश्चाप्य ताडयत्
atha sā dhārṣṭyamāsādya strīsvabhāvaṃ samāśritā ||
provāca bāṣpapūrṇākṣī dīnāṃjalipuṭā sthitā
||8||अथ सा धार्ष्ट्यमासाद्य स्त्रीस्वभावं समाश्रिता ॥
प्रोवाच बाष्पपूर्णाक्षी दीनांजलिपुटा स्थिता
kiṃ māṃ durjanavākyena tvaṃ tāḍayasi niṣṭhuraiḥ ||
prahārairdoṣanirmuktāṃ tvatpādapraṇatāṃ vibho
||9||किं मां दुर्जनवाक्येन त्वं ताडयसि निष्ठुरैः ॥
प्रहारैर्दोषनिर्मुक्तां त्वत्पादप्रणतां विभो
ahaṃ tvāṃ śapathaṃ kṛtvā bhakṣayitvā'tha vā viṣam ||
praviśya havyavāhaṃ vā kariṣye pratyayānvitam
||10||अहं त्वां शपथं कृत्वा भक्षयित्वाऽथ वा विषम् ॥
प्रविश्य हव्यवाहं वा करिष्ये प्रत्ययान्वितम्
atha tāṃ brāhmaṇaḥ prāha yadi tvaṃ pāpavarjitā ||
purato devaviprāṇāṃ kuru divyagrahaṃ svayam
||11||अथ तां ब्राह्मणः प्राह यदि त्वं पापवर्जिता ॥
पुरतो देवविप्राणां कुरु दिव्यग्रहं स्वयम्
sā tatheti pratijñāya sāhasena samanvitā ||
divyagrahaṃ tataścakre yathoktavidhinā satī
||12||सा तथेति प्रतिज्ञाय साहसेन समन्विता ॥
दिव्यग्रहं ततश्चक्रे यथोक्तविधिना सती
śuddhiṃ ca prāptā sarveṣāṃ bandhūnāṃ ca dvijanmanām ||
purataśca gurūṇāṃ ca devānāmapi pāpakṛt
||13||शुद्धिं च प्राप्ता सर्वेषां बन्धूनां च द्विजन्मनाम् ॥
पुरतश्च गुरूणां च देवानामपि पापकृत्
etasminnantare tasyāḥ sādhuvādo mahānabhūt ||
dhikchabdaśca tathā patyuḥ sarvairdattaḥ sugarhitaḥ
||14||एतस्मिन्नन्तरे तस्याः साधुवादो महानभूत् ॥
धिक्छब्दश्च तथा पत्युः सर्वैर्दत्तः सुगर्हितः
aho pāpasamācāro duṣṭo'yaṃ brāhmaṇādhamaḥ ||
apāpāṃ dharmapatnīṃ yo mithyādoṣeṇayojayet
||15||अहो पापसमाचारो दुष्टोऽयं ब्राह्मणाधमः ॥
अपापां धर्मपत्नीं यो मिथ्यादोषेणयोजयेत्
evaṃ sa nindyamānastu sarvalokairdvijottamāḥ ||
kopaṃ cakre tato vahniṃ samuddiśya saduḥkhitaḥ
||16||एवं स निन्द्यमानस्तु सर्वलोकैर्द्विजोत्तमाः ॥
कोपं चक्रे ततो वह्निं समुद्दिश्य सदुःखितः
śāpaṃ dātuṃ matiṃ cakre tato vahneḥ suduḥkhitaḥ ||
abravītparuṣaṃ vākyaṃ nindamānaḥ punaḥpunaḥ
||17||शापं दातुं मतिं चक्रे ततो वह्नेः सुदुःखितः ॥
अब्रवीत्परुषं वाक्यं निन्दमानः पुनःपुनः
mayā svayaṃ pradṛṣṭeyaṃ jāreṇa saha saṃgatā ||
tvayā vahne supāpeyaṃ na kasmādbhasmasātkṛtā
||18||मया स्वयं प्रदृष्टेयं जारेण सह संगता ॥
त्वया वह्ने सुपापेयं न कस्माद्भस्मसात्कृता
tasmāttvāṃ pāpakarmāṇamasatyapakṣapātinam ||
asaṃdigdhaṃ śapiṣyāmi raudraśāpena sāṃpratam
||19||तस्मात्त्वां पापकर्माणमसत्यपक्षपातिनम् ॥
असंदिग्धं शपिष्यामि रौद्रशापेन सांप्रतम्
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃkruddhasya dvijanmanaḥ ||
saptārcirbhayasaṃtrastaḥ kṛtāṃjaliruvāca tam
||20||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संक्रुद्धस्य द्विजन्मनः ॥
सप्तार्चिर्भयसंत्रस्तः कृतांजलिरुवाच तम्
agniruvāca
naiṣa doṣo mama brahmanyanna dagdhā tava priyā ||
kṛtāgasā'pi me vākyaṃ śṛṇuṣvātra sphuṭeritam
||21||नैष दोषो मम ब्रह्मन्यन्न दग्धा तव प्रिया ॥
कृतागसाऽपि मे वाक्यं शृणुष्वात्र स्फुटेरितम्
anayā parakāṃtena kṛtaḥ saha samāgamaḥ ||
ciraṃ kālaṃ dvija śreṣṭha tvayā jñātādya vāsare
||22||अनया परकांतेन कृतः सह समागमः ॥
चिरं कालं द्विज श्रेष्ठ त्वया ज्ञाताद्य वासरे
paraṃ yasmādviśuddhaiṣā mayā dagdhā na sā dvija ||
kāraṇaṃ tacca te vacmi śṛṇuṣvaikamanāḥ sthitaḥ
||23||परं यस्माद्विशुद्धैषा मया दग्धा न सा द्विज ॥
कारणं तच्च ते वच्मि शृणुष्वैकमनाः स्थितः
yatrānayā kṛtaḥ saṃgaḥ parakāṃtena vai dvija ||
tasminnāyatane brahmā rudraśīrṣo vyavasthitaḥ
||24||यत्रानया कृतः संगः परकांतेन वै द्विज ॥
तस्मिन्नायतने ब्रह्मा रुद्रशीर्षो व्यवस्थितः
tatra kṛtvā rataṃ citraṃ parakāṃtasamaṃ tadā ||
paśyati sma tato rudraṃ brahmamastakasaṃsthitam
||25||तत्र कृत्वा रतं चित्रं परकांतसमं तदा ॥
पश्यति स्म ततो रुद्रं ब्रह्ममस्तकसंस्थितम्
tataḥ prakṣālayatyaṃgaṃ kuṇḍe tatrāgrataḥ sthite ||
kṛtapāpāpi tenaiṣā śuddhiṃ yāti śucismitā
||26||ततः प्रक्षालयत्यंगं कुण्डे तत्राग्रतः स्थिते ॥
कृतपापापि तेनैषा शुद्धिं याति शुचिस्मिता
atra pūrvaṃ vipāpmā'bhūdbrahmā lokapitāmahaḥ ||
satīvaktraṃ samālokya kāmārto'pi sa pāpakṛt
||27||अत्र पूर्वं विपाप्माऽभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
सतीवक्त्रं समालोक्य कामार्तोऽपि स पापकृत्
tasmānnāstyatra me doṣaḥ svalpo'pi dvijasattama ||
rudraśīrṣaprabhāvo'yaṃ tasya kuṇḍodakasya ca
||28||तस्मान्नास्त्यत्र मे दोषः स्वल्पोऽपि द्विजसत्तम ॥
रुद्रशीर्षप्रभावोऽयं तस्य कुण्डोदकस्य च
tasmādenāṃ samādāya saṃśuddhāṃ pāpavarjitām ||
gṛhaṃ gaccha dvijaśreṣṭha satyametanmayo ditam
||29||तस्मादेनां समादाय संशुद्धां पापवर्जिताम् ॥
गृहं गच्छ द्विजश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयो दितम्
brāhmaṇa uvāca
yā mayā sahasā dṛṣṭā svayameva hutāśana ||
parakāṃtena tāṃ nādya śuddhāmapi gṛhaṃ naye
||30||या मया सहसा दृष्टा स्वयमेव हुताशन ॥
परकांतेन तां नाद्य शुद्धामपि गृहं नये
ityuktvā ca dvijaśreṣṭhastāṃ tyaktvāpi śucivrataḥ ||
jagāma svagṛhaṃ paścāttathā jagmurjanā gṛhān
||31||इत्युक्त्वा च द्विजश्रेष्ठस्तां त्यक्त्वापि शुचिव्रतः ॥
जगाम स्वगृहं पश्चात्तथा जग्मुर्जना गृहान्
sāpi tena parityaktā patinā hṛṣṭamānasā ||
jñātvā tattīrthamāhātmyaṃ vaiśvānaramukheritam
||32||सापि तेन परित्यक्ता पतिना हृष्टमानसा ॥
ज्ञात्वा तत्तीर्थमाहात्म्यं वैश्वानरमुखेरितम्
tenaiva parakāṃtena viśeṣeṇa ratikriyām ||
tasminnāyatane cakre kuṇḍe toyāvagāhanam
||33||तेनैव परकांतेन विशेषेण रतिक्रियाम् ॥
तस्मिन्नायतने चक्रे कुण्डे तोयावगाहनम्
athānye paralokasya bhītyā'tīva vyavasthitāḥ ||
vimukhāḥ paradāreṣu nāryaścāpi pativratāḥ
||34||अथान्ये परलोकस्य भीत्याऽतीव व्यवस्थिताः ॥
विमुखाः परदारेषु नार्यश्चापि पतिव्रताः
dūrato'pi samabhyetya te sarve tatra maṃdire ||
rudraśīrṣābhidhānaṃ ca pracakruḥ suratotsavam
||35||दूरतोऽपि समभ्येत्य ते सर्वे तत्र मंदिरे ॥
रुद्रशीर्षाभिधानं च प्रचक्रुः सुरतोत्सवम्
nimajjaṃti tataḥ kuṇḍe tasminpātakanāśane ||
bhavaṃti pāpanirmuktā rudraśīrṣāvalokanāt
||36||निमज्जंति ततः कुण्डे तस्मिन्पातकनाशने ॥
भवंति पापनिर्मुक्ता रुद्रशीर्षावलोकनात्
etasminnaṃtare naṣṭo dharmaḥ patnīsamudbhavaḥ ||
puruṣāṇāṃ tataḥ strīṇāṃ nijakāṃtāsamudbhavaḥ
||37||एतस्मिन्नंतरे नष्टो धर्मः पत्नीसमुद्भवः ॥
पुरुषाणां ततः स्त्रीणां निजकांतासमुद्भवः
yo yāṃ paśyati rūpāḍhyāṃ nārīmapi kulodbhavām ||
sa tatrānīya saṃhṛṣṭo bhajate dvijasattamāḥ
||38||यो यां पश्यति रूपाढ्यां नारीमपि कुलोद्भवाम् ॥
स तत्रानीय संहृष्टो भजते द्विजसत्तमाः
tathā nārī surūpāḍhyaṃ yaṃ paśyati naraṃ kvacit ||
sāpi tatra samānīya kurute suratotsavam
||39||तथा नारी सुरूपाढ्यं यं पश्यति नरं क्वचित् ॥
सापि तत्र समानीय कुरुते सुरतोत्सवम्
lipyate na ca pāpena kathaṃcittakṛtena ca ||
naro vā yadi vā nārī tattīrthasya prabhāvataḥ
||40||लिप्यते न च पापेन कथंचित्तकृतेन च ॥
नरो वा यदि वा नारी तत्तीर्थस्य प्रभावतः
kasyacittvatha kālasya tatra rājā vidūrathaḥ ||
ānarttaviṣaye jajñe vārdhakyaṃ ca kramādyayau
||41||कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र राजा विदूरथः ॥
आनर्त्तविषये जज्ञे वार्धक्यं च क्रमाद्ययौ
tasya bhāryā'bhavattanvī taruṇī vararūpadhṛk ||
paścime vayasi prāpte prāṇebhyo'pi garīyasī
||42||तस्य भार्याऽभवत्तन्वी तरुणी वररूपधृक् ॥
पश्चिमे वयसि प्राप्ते प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
na tasyāḥ sa jarāgrastaścitte vasati pārthivaḥ ||
tasmiṃstīrthe samāgatya vāṃchitaṃ ramate naraḥ
||43||न तस्याः स जराग्रस्तश्चित्ते वसति पार्थिवः ॥
तस्मिंस्तीर्थे समागत्य वांछितं रमते नरः
pārthivo'pi parijñāya tasyāstacca viceṣṭitam ||
kopāviṣṭastato gatvā tasminkṣetre suśobhane
||44||पार्थिवोऽपि परिज्ञाय तस्यास्तच्च विचेष्टितम् ॥
कोपाविष्टस्ततो गत्वा तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने
tatkuṇḍaṃ pūrayāmāsa tataḥ pāṃśūtkarairdrutam ||
babhaṃja taṃ ca prāsādaṃ tataḥ provāca dāruṇam
||45||तत्कुण्डं पूरयामास ततः पांशूत्करैर्द्रुतम् ॥
बभंज तं च प्रासादं ततः प्रोवाच दारुणम्
yaścaitatpūritaṃ kuṇḍaṃ pāṃśunā nikhaniṣyati ||
prāsādaṃ ca punaścainaṃ kariṣyati punarnavam
||46||यश्चैतत्पूरितं कुण्डं पांशुना निखनिष्यति ॥
प्रासादं च पुनश्चैनं करिष्यति पुनर्नवम्
paradārakṛtaṃ pāpaṃ tasya saṃpatsyate'khilam ||
yadatra prakariṣyaṃti mānavāḥ kāmamohitāḥ
||47||परदारकृतं पापं तस्य संपत्स्यतेऽखिलम् ॥
यदत्र प्रकरिष्यंति मानवाः काममोहिताः
sūta uvāca
evaṃ sa pārthivaḥ procya tāmādāya tataḥ priyām ||
jagāma svagṛhaṃ paścātprahṛṣṭenāṃtarātmanā
||48||एवं स पार्थिवः प्रोच्य तामादाय ततः प्रियाम् ॥
जगाम स्वगृहं पश्चात्प्रहृष्टेनांतरात्मना
atha tāṃ viratāṃ jñātvā so'nyacittāṃ priyāṃ nṛpaḥ ||
yatnena rakṣayāmāsa viśvāsaṃ naiva gacchati
||49||अथ तां विरतां ज्ञात्वा सोऽन्यचित्तां प्रियां नृपः ॥
यत्नेन रक्षयामास विश्वासं नैव गच्छति
anyasmindivase śastraṃ sūkṣmaṃ veṇyāṃ nidhāya sā ||
jagāma śayanaṃ tasya vadhārthaṃ varavarṇinī
||50||अन्यस्मिन्दिवसे शस्त्रं सूक्ष्मं वेण्यां निधाय सा ॥
जगाम शयनं तस्य वधार्थं वरवर्णिनी
tatastena samaṃ hāsyaṃ kṛtvā kṣatriyabhāvajam ||
surataṃ rucirairbhāvairhāvairbhūribhireva ca
||51||ततस्तेन समं हास्यं कृत्वा क्षत्रियभावजम् ॥
सुरतं रुचिरैर्भावैर्हावैर्भूरिभिरेव च
tato nidrāvaśaṃ prāptaṃ taṃ nṛpaṃ sā nṛpapriyā ||
svaveṇyāḥ śastramādāya nijaghāna sunirdayā
||52||ततो निद्रावशं प्राप्तं तं नृपं सा नृपप्रिया ॥
स्ववेण्याः शस्त्रमादाय निजघान सुनिर्दया
evaṃ tasya phalaṃ jātaṃ sadyastīrthasya bhaṃgajam ||
ānartādhipate raudraṃ sarvalokavigarhitam
||53||एवं तस्य फलं जातं सद्यस्तीर्थस्य भंगजम् ॥
आनर्ताधिपते रौद्रं सर्वलोकविगर्हितम्
adyāpi tatra deveśo rudraśīrṣaḥ sa tiṣṭhati ||
liṃgabhedabhayāttena na sa bhagno dvijottamāḥ
||54||अद्यापि तत्र देवेशो रुद्रशीर्षः स तिष्ठति ॥
लिंगभेदभयात्तेन न स भग्नो द्विजोत्तमाः
yastasya purataḥ sthitvā japedrudraśiraḥ śuciḥ ||
māghaśuklacaturdaśyāṃ pūjayitvā sragādibhiḥ
||55||यस्तस्य पुरतः स्थित्वा जपेद्रुद्रशिरः शुचिः ॥
माघशुक्लचतुर्दश्यां पूजयित्वा स्रगादिभिः
vāṃchitaṃ labhate cāśu tasyeśasya prabhāvataḥ ||
aṣṭottaraśataṃ yāvadyo japetpurataḥ sthitaḥ
||56||वांछितं लभते चाशु तस्येशस्य प्रभावतः ॥
अष्टोत्तरशतं यावद्यो जपेत्पुरतः स्थितः
rudraśīrṣaṃ na saṃdehaḥ sa yāti paramāṃ gatim ||
ekavāraṃ naro yo vā tatpuraḥ paṭhati dvijaḥ
||57||रुद्रशीर्षं न संदेहः स याति परमां गतिम् ॥
एकवारं नरो यो वा तत्पुरः पठति द्विजः
nityaṃ dinakṛtātpāpānmucyate dvijasattamāḥ ||
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ rudraśīrṣasamudbhavam
||58||नित्यं दिनकृतात्पापान्मुच्यते द्विजसत्तमाः ॥
एतद्वः सर्वमाख्यातं रुद्रशीर्षसमुद्भवम्
māhātmyaṃ sarvapāpānāṃ sadyo nāśanakārakam ||
maṃgalaṃ paramaṃ hyetadāyuṣyaṃ kīrtivardhanam ||
rudraśīrṣasya māhātmyaṃ tasmācchrotavyamādarāt
||59||माहात्म्यं सर्वपापानां सद्यो नाशनकारकम् ॥
मंगलं परमं ह्येतदायुष्यं कीर्तिवर्धनम् ॥
रुद्रशीर्षस्य माहात्म्यं तस्माच्छ्रोतव्यमादरात्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye rudraśīrṣa (jāgeśvara )māhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ || 78 ||