daśarathakṛtatapaḥsamudyogavarṇanam
sūta uvāca
tataḥ prabhṛti no mando rohiṇīśakaṭaṃ dvijāḥ ||
bhinatti vacanāttasya rājño daśarathasya ca
||1||ततः प्रभृति नो मन्दो रोहिणीशकटं द्विजाः ॥
भिनत्ति वचनात्तस्य राज्ञो दशरथस्य च
tadvṛttāṃtaṃ samākarṇya tasya śakraḥ praharṣitaḥ ||
bhūpālaṃ taṃ samabhyetya tataścovāca sādaram
||2||तद्वृत्तांतं समाकर्ण्य तस्य शक्रः प्रहर्षितः ॥
भूपालं तं समभ्येत्य ततश्चोवाच सादरम्
atyadbhutataraṃ karma tvayaitatpṛthivīpate ||
saṃsādhitaṃ yadanyena manasāpi na cintyate
||3||अत्यद्भुततरं कर्म त्वयैतत्पृथिवीपते ॥
संसाधितं यदन्येन मनसापि न चिन्त्यते
ata eva hi saṃtuṣṭiḥ sañjātādya tavopari ||
varaṃ matto gṛhāṇādya tadabhīṣṭaṃ hṛdi sthitam
||4||अत एव हि संतुष्टिः सञ्जाताद्य तवोपरि ॥
वरं मत्तो गृहाणाद्य तदभीष्टं हृदि स्थितम्
rājovāca
tvayā saha suraśreṣṭha maitrī saṃprārthayāmyaham ||
śāśvatī sarvakṛtyeṣu paramāṃ lokasaṃsthitām
||5||त्वया सह सुरश्रेष्ठ मैत्री संप्रार्थयाम्यहम् ॥
शाश्वती सर्वकृत्येषु परमां लोकसंस्थिताम्
indra uvāca
evaṃ bhavatu rājeṃdra tvayā saha sadā mama ||
saṃpatsyate sadā maitrī vasoriva ca śāśvatī
||6||एवं भवतु राजेंद्र त्वया सह सदा मम ॥
संपत्स्यते सदा मैत्री वसोरिव च शाश्वती
tvayā sadaiva me pārśve sabhāyāṃ devasaṃnidhau ||
āgantavyaṃ viśeṣeṇa yena maitrī pravardhate
||7||त्वया सदैव मे पार्श्वे सभायां देवसंनिधौ ॥
आगन्तव्यं विशेषेण येन मैत्री प्रवर्धते
evamuktvā sahasrākṣo jagāma tridivālayam ||
rājāpi cāgato harmye svakīye harṣasaṃyutaḥ
||8||एवमुक्त्वा सहस्राक्षो जगाम त्रिदिवालयम् ॥
राजापि चागतो हर्म्ये स्वकीये हर्षसंयुतः
rakṣayitvā jagatsarvaṃ śanaiścara kṛtādbhayāt ||
aprāpyāṃ prāpya saṃkīrtiṃ stūyamānastu bandibhiḥ
||9||रक्षयित्वा जगत्सर्वं शनैश्चर कृताद्भयात् ॥
अप्राप्यां प्राप्य संकीर्तिं स्तूयमानस्तु बन्दिभिः
tataḥ prabhṛti nityaṃ sa sandhyākāla upasthite ||
sāyāhnaṃ saṃvidhāyātha yāti śakrasya maṃdire
||10||ततः प्रभृति नित्यं स सन्ध्याकाल उपस्थिते ॥
सायाह्नं संविधायाथ याति शक्रस्य मंदिरे
tatra sthitvā ciraṃ śrutvā gaṃdharvāṇāṃ manoharam ||
gītaṃ dṛṣṭvā ca nṛtyaṃ ca tānādivihitaṃ śubham
||11||तत्र स्थित्वा चिरं श्रुत्वा गंधर्वाणां मनोहरम् ॥
गीतं दृष्ट्वा च नृत्यं च तानादिविहितं शुभम्
vicitrārthāḥ kathāḥ śrutvā devarṣīṇāṃ mukhāccyutāḥ ||
svayaṃ ca kīrtayitvātha prayāti nijamaṃdiram
||12||विचित्रार्थाः कथाः श्रुत्वा देवर्षीणां मुखाच्च्युताः ॥
स्वयं च कीर्तयित्वाथ प्रयाति निजमंदिरम्
vimānavaramāruhya haṃsabarhiṇanāditam ||
manoharapatākābhiḥ samaṃtācca vibhūṣitam
||13||विमानवरमारुह्य हंसबर्हिणनादितम् ॥
मनोहरपताकाभिः समंताच्च विभूषितम्
yadāyadā sa niryāti śakrasthānānnijālayam ||
tadātadā''sane tasya kriyate'bhyukṣaṇaṃ sadā
||14||यदायदा स निर्याति शक्रस्थानान्निजालयम् ॥
तदातदाऽऽसने तस्य क्रियतेऽभ्युक्षणं सदा
śakrādeśāttadā vetti na sa bhūpaḥ kathaṃcana ||
anyasmindivase tasya nārado munisattamaḥ ||
kathayāmāsa tatsarvamabhyukṣaṇasamudbhavam
||15||शक्रादेशात्तदा वेत्ति न स भूपः कथंचन ॥
अन्यस्मिन्दिवसे तस्य नारदो मुनिसत्तमः ॥
कथयामास तत्सर्वमभ्युक्षणसमुद्भवम्
vṛttāṃtaṃ tasya rājarṣestasyaiva gṛhamāgataḥ ||
tīrthayātrā prasaṃgena vidveṣaparivṛddhaye
||16||वृत्तांतं तस्य राजर्षेस्तस्यैव गृहमागतः ॥
तीर्थयात्रा प्रसंगेन विद्वेषपरिवृद्धये
tacchrutvā nāradenoktaṃ śraddheyamapi bhūpatiḥ ||
na cakre hṛdaye'dharmamātmānaṃ pariciṃtayan
||17||तच्छ्रुत्वा नारदेनोक्तं श्रद्धेयमपि भूपतिः ॥
न चक्रे हृदयेऽधर्ममात्मानं परिचिंतयन्
tathāpi kautukāviṣṭo gatvā śakraniveśanam ||
anyasmindivase sthitvā ciraṃ tatra samutthitaḥ
||18||तथापि कौतुकाविष्टो गत्वा शक्रनिवेशनम् ॥
अन्यस्मिन्दिवसे स्थित्वा चिरं तत्र समुत्थितः
alakṣyaṃ vīkṣayāmāsa svāsanaṃ dūramāsthitaḥ ||
kiṃcitsadmāṃtaraṃ prāpya kautūhalasamanvitaḥ
||19||अलक्ष्यं वीक्षयामास स्वासनं दूरमास्थितः ॥
किंचित्सद्मांतरं प्राप्य कौतूहलसमन्वितः
tataḥ śakrasamādeśādutthāya surakiṃkaraḥ ||
prokṣayāmāsa toyena pārthivasya tadāsanam
||20||ततः शक्रसमादेशादुत्थाय सुरकिंकरः ॥
प्रोक्षयामास तोयेन पार्थिवस्य तदासनम्
taddṛṣṭvā kopasaṃpannaḥ sa rājā'bhyetya vāsavam ||
provāca kimidaṃ śakra prokṣyate yanmamāsanam
||21||तद्दृष्ट्वा कोपसंपन्नः स राजाऽभ्येत्य वासवम् ॥
प्रोवाच किमिदं शक्र प्रोक्ष्यते यन्ममासनम्
kiṃ mayā nihatā viprāḥ kiṃ vā viprasamudbhavam ||
śāsanaṃ lopitaṃ kiṃcitkiṃ vā viprā viniṃditāḥ
||22||किं मया निहता विप्राः किं वा विप्रसमुद्भवम् ॥
शासनं लोपितं किंचित्किं वा विप्रा विनिंदिताः
kiṃ vā naṣṭo'smi saṃgrāme dṛṣṭvā śatrūnsamāgatān ||
dainyaṃ vā jalpitaṃ teṣāṃ bhayatrastena cetasā
||23||किं वा नष्टोऽस्मि संग्रामे दृष्ट्वा शत्रून्समागतान् ॥
दैन्यं वा जल्पितं तेषां भयत्रस्तेन चेतसा
mama rājye'thavā śakra durbalo balavattaraiḥ ||
pīr̤yate vātha caurādyairmuṣyate vaṃcakaistathā
||24||मम राज्येऽथवा शक्र दुर्बलो बलवत्तरैः ॥
पीड़्यते वाथ चौराद्यैर्मुष्यते वंचकैस्तथा
kiṃ vā rājye madīye ca jāyate yoniviplavaḥ ||
saṃkaro vātha varṇānāṃ parityaktavidhikramaḥ
||25||किं वा राज्ये मदीये च जायते योनिविप्लवः ॥
संकरो वाथ वर्णानां परित्यक्तविधिक्रमः
kiṃ vā durjanavākyena dūṣito doṣavarjitaḥ ||
daṃḍyate mama rājye ca kenacittridaśeśvara
||26||किं वा दुर्जनवाक्येन दूषितो दोषवर्जितः ॥
दंड्यते मम राज्ये च केनचित्त्रिदशेश्वर
kiṃ vā cauro'tha pāpo vā gṛhīto doṣavānsvayam ||
mucyate dravyalobhena tathānyo vā jugupsitaḥ
||27||किं वा चौरोऽथ पापो वा गृहीतो दोषवान्स्वयम् ॥
मुच्यते द्रव्यलोभेन तथान्यो वा जुगुप्सितः
kiṃsvinmayā parityaktaḥ ko'pyatra śaraṇāgataḥ ||
bhayatrastaḥ subhītena prāṇānāṃ tridaśādhipa
||28||किंस्विन्मया परित्यक्तः कोऽप्यत्र शरणागतः ॥
भयत्रस्तः सुभीतेन प्राणानां त्रिदशाधिप
kasya vā pṛṣṭhamāṃsāni bhakṣitāni mayā kvacit ||
kaccicca tridaśādhīṣa brāhmaṇasya viśeṣataḥ
||29||कस्य वा पृष्ठमांसानि भक्षितानि मया क्वचित् ॥
कच्चिच्च त्रिदशाधीष ब्राह्मणस्य विशेषतः
kiṃ vā dānaṃ mayā dattvā brāhmaṇāya mahātmane ||
paścāttāpaḥ kṛtaḥ paścāddattaṃ copekṣitaṃ ca vā
||30||किं वा दानं मया दत्त्वा ब्राह्मणाय महात्मने ॥
पश्चात्तापः कृतः पश्चाद्दत्तं चोपेक्षितं च वा
kiṃ vā rājye madīye ca dīnānāṃ prapataṃti ca ||
aśrupātā divārātraṃ duḥkhitānāṃ samaṃtataḥ
||31||किं वा राज्ये मदीये च दीनानां प्रपतंति च ॥
अश्रुपाता दिवारात्रं दुःखितानां समंततः
daivaṃ vā paitṛkaṃ vāpi kiṃ vā karma gṛhe mama ||
lopaṃ gacchati devendra kriyate vā vidhicyutam
||32||दैवं वा पैतृकं वापि किं वा कर्म गृहे मम ॥
लोपं गच्छति देवेन्द्र क्रियते वा विधिच्युतम्
yattvayā kriyate nityaṃ toyairabhyukṣaṇaṃ mama ||
āsanasya drutaṃ brūyā yatpāpaṃ vihitaṃ mayā
||33||यत्त्वया क्रियते नित्यं तोयैरभ्युक्षणं मम ॥
आसनस्य द्रुतं ब्रूया यत्पापं विहितं मया
indra uvāca
na vidyate mahārāja śarīre tava pātakam ||
na rāṣṭre ca kule gehe bhṛtyavarge viśeṣataḥ
||34||न विद्यते महाराज शरीरे तव पातकम् ॥
न राष्ट्रे च कुले गेहे भृत्यवर्गे विशेषतः
paraṃ śṛṇu pravakṣyāmi yatte pāpaṃ bhaviṣyati ||
tena saṃprokṣyate caiva āsanaṃ sarvadaiva tu
||35||परं शृणु प्रवक्ष्यामि यत्ते पापं भविष्यति ॥
तेन संप्रोक्ष्यते चैव आसनं सर्वदैव तु
aputrasya gatirnāsti na ca svargaṃ prapadyate ||
paitṛkeṇa naro grasto ya ṛṇena sadā nṛpa
||36||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न च स्वर्गं प्रपद्यते ॥
पैतृकेण नरो ग्रस्तो य ऋणेन सदा नृप
dveṣyatāṃ yāti devānāṃ pitṝṇāṃ ca viśeṣataḥ ||
yadā paśyati putrasya vadanaṃ puruṣo nṛpa
||37||द्वेष्यतां याति देवानां पितॄणां च विशेषतः ॥
यदा पश्यति पुत्रस्य वदनं पुरुषो नृप
ānṛṇyaṃ samavāpnoti pitṝṇāṃ sa tadā dhruvam ||
sa tvaṃ naiva gato rājannānṛṇyaṃ yanmayoditam
||38||आनृण्यं समवाप्नोति पितॄणां स तदा ध्रुवम् ॥
स त्वं नैव गतो राजन्नानृण्यं यन्मयोदितम्
pitṝṇāṃ tena te nityamāsane'bhyukṣaṇaṃ kṛtam ||
tasmādyatasva putrārthaṃ yadīcchasi parāṃ gatim
||39||पितॄणां तेन ते नित्यमासनेऽभ्युक्षणं कृतम् ॥
तस्माद्यतस्व पुत्रार्थं यदीच्छसि परां गतिम्
ātmānaṃ narakāttrātuṃ puṃsaṃjñācca tathā nṛpa ||
evamuktaḥ sa śakreṇa rājā daśarathastadā
||40||आत्मानं नरकात्त्रातुं पुंसंज्ञाच्च तथा नृप ॥
एवमुक्तः स शक्रेण राजा दशरथस्तदा
duḥkhena mahatā yukto lajjayā'dhomukhaḥ sthitaḥ ||
āmaṃtryātha sahasrākṣaṃ gatvā'yodhyāṃ nijāṃ purīm ||
amātyānāṃ nijaṃ rājyamarpayāmāsa satvaraḥ
||41||दुःखेन महता युक्तो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः ॥
आमंत्र्याथ सहस्राक्षं गत्वाऽयोध्यां निजां पुरीम् ॥
अमात्यानां निजं राज्यमर्पयामास सत्वरः
tataḥ provāca tānsarvāṃstapaḥ kāryaṃ mayā'dhunā ||
yāvatputrasya saṃprāptistāvadeva na saṃśayaḥ
||42||ततः प्रोवाच तान्सर्वांस्तपः कार्यं मयाऽधुना ॥
यावत्पुत्रस्य संप्राप्तिस्तावदेव न संशयः
etadrājyaṃ prayatnena rakṣaṇīyaṃ yathāvidhi ||
yuṣmābhirmama vākyena yāvadāgamanaṃ mama
||43||एतद्राज्यं प्रयत्नेन रक्षणीयं यथाविधि ॥
युष्माभिर्मम वाक्येन यावदागमनं मम
maṃtriṇa ūcuḥ
yuktametanmahārāja putrārthaṃ yatsamudyamaḥ ||
kriyate putrahīnasya kiṃ rājyena dhanena vā
||44||युक्तमेतन्महाराज पुत्रार्थं यत्समुद्यमः ॥
क्रियते पुत्रहीनस्य किं राज्येन धनेन वा
vayaṃ rakṣāṃ kariṣyāmastava rājye samaṃtataḥ ||
nirvṛtiṃ tvaṃ samāsthāya kuru putrakṛte tapaḥ
||45||वयं रक्षां करिष्यामस्तव राज्ये समंततः ॥
निर्वृतिं त्वं समास्थाय कुरु पुत्रकृते तपः
kārtikeyapuraṃ gatvā yatra pitrā purā tava ||
tapastaptaṃ yathā labdhā siddhiśca manasepsitā
||46||कार्तिकेयपुरं गत्वा यत्र पित्रा पुरा तव ॥
तपस्तप्तं यथा लब्धा सिद्धिश्च मनसेप्सिता
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetra māhātmye daśarathakṛtatapaḥsamudyogavarṇanaṃnāma saptanavatitamo'dhyāyaḥ || 97 ||