maṃdarācalaṃpratigamanavarṇanam
paijavana uvāca
śāligrāmaśilāyāṃ ca jagadādiḥ sanātanaḥ ||
kathaṃ pāṣāṇatāṃ prāpto gaṇḍakyāṃ tacca me vada ||
tvatprasādena viprarṣe harau bhaktirdṛḍhā bhavet ||
bhavaṃtastīrtharūpā hi darśanātpāpahāriṇaḥ
||2||शालिग्रामशिलायां च जगदादिः सनातनः ॥
कथं पाषाणतां प्राप्तो गण्डक्यां तच्च मे वद ॥
त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे हरौ भक्तिर्दृढा भवेत् ॥
भवंतस्तीर्थरूपा हि दर्शनात्पापहारिणः
tīrthāmṛtāvagāhena yathā pavitratā nṛṇām ||
bhavadvākyāmṛtājjātā tathā mama na saṃśayaḥ
||3||तीर्थामृतावगाहेन यथा पवित्रता नृणाम् ॥
भवद्वाक्यामृताज्जाता तथा मम न संशयः
gālava uvāca
itihāsastvayaṃ puṇyaḥ purāṇeṣu ca paṭhyate ||
yathā sa eva bhagavāñchāligrāmatvamāgataḥ
||4||इतिहासस्त्वयं पुण्यः पुराणेषु च पठ्यते ॥
यथा स एव भगवाञ्छालिग्रामत्वमागतः
maheśvaraśca liṃgatvaṃ kathaye'haṃ tavā'nagha ||
pūrvaṃ prajāpatirdakṣo brahmaṇoṃ'guṣṭha saṃbhavaḥ
||5||महेश्वरश्च लिंगत्वं कथयेऽहं तवाऽनघ ॥
पूर्वं प्रजापतिर्दक्षो ब्रह्मणोंऽगुष्ठ संभवः
' tasyāsīdduhitā sādhvī satīnāmnī sulakṣaṇā ||
hareṇoḍhā vidhijñena vedoktavidhinā tataḥ
||6||' तस्यासीद्दुहिता साध्वी सतीनाम्नी सुलक्षणा ॥
हरेणोढा विधिज्ञेन वेदोक्तविधिना ततः
sa cakāra mahāyajñe haradveṣaṃ vimūḍhadhīḥ ||
tena dveṣeṇa mahatā satī prakupitā bhṛśam
||7||स चकार महायज्ञे हरद्वेषं विमूढधीः ॥
तेन द्वेषेण महता सती प्रकुपिता भृशम्
yajñavedyāṃ samāgamya vahnidhāraṇayā tadā ||
prāṇāyāmaparā bhūtvā dehotsargaṃ cakāra sā
||8||यज्ञवेद्यां समागम्य वह्निधारणया तदा ॥
प्राणायामपरा भूत्वा देहोत्सर्गं चकार सा
pitṛbhāgaṃ parityajya svabhāgena yutā satī ||
manasā dhyānamagamacchītalaṃ ca himālayam
||9||पितृभागं परित्यज्य स्वभागेन युता सती ॥
मनसा ध्यानमगमच्छीतलं च हिमालयम्
yatrayatra mano yāti svakarmavaśagaṃ mṛtau ||
avatārastatratatra jāyate nātra saṃśayaḥ
||10||यत्रयत्र मनो याति स्वकर्मवशगं मृतौ ॥
अवतारस्तत्रतत्र जायते नात्र संशयः
dahyamānā hi sā devī himālayasutā'bhavat ||
tatra sā pārvatī bhūtvā tapa ugraṃ samāśritā
||11||दह्यमाना हि सा देवी हिमालयसुताऽभवत् ॥
तत्र सा पार्वती भूत्वा तप उग्रं समाश्रिता
śivabhaktiratā nityaṃ haravrataparāyaṇā ||
śṛṃge himavataḥ putrī mano nyasya maheśvare
||12||शिवभक्तिरता नित्यं हरव्रतपरायणा ॥
शृंगे हिमवतः पुत्री मनो न्यस्य महेश्वरे
tato varṣasahasrāṃte bhagavānbhūtabhāvanaḥ ||
athājagāma taṃ deśaṃ viprarūpo maheśvaraḥ
||13||ततो वर्षसहस्रांते भगवान्भूतभावनः ॥
अथाजगाम तं देशं विप्ररूपो महेश्वरः
tāṃ jñātvā tapasā śuddhāṃ karmabhāvaiḥ parīkṣitaiḥ ||
tato divyavapurbhūtvā kare jagrāha pārvatīm
||14||तां ज्ञात्वा तपसा शुद्धां कर्मभावैः परीक्षितैः ॥
ततो दिव्यवपुर्भूत्वा करे जग्राह पार्वतीम्
tapasā nirjitaścāsmi karavāṇi ca kiṃ priyam ||
tataḥ prāha maheśānaṃ pramāṇaṃ me pitā guruḥ
||15||तपसा निर्जितश्चास्मि करवाणि च किं प्रियम् ॥
ततः प्राह महेशानं प्रमाणं मे पिता गुरुः
saptarṣīnsa tathoktastu preṣayāmāsa śaṃkaraḥ ||
te tatra gatvā samayaṃ vaktuṃ himavatā saha
||16||सप्तर्षीन्स तथोक्तस्तु प्रेषयामास शंकरः ॥
ते तत्र गत्वा समयं वक्तुं हिमवता सह
nivedya ca maheśānaṃ preṣitā munayo yayuḥ |
tato lagnadine devā mahendrādaya īśvaram
||17||निवेद्य च महेशानं प्रेषिता मुनयो ययुः ।
ततो लग्नदिने देवा महेन्द्रादय ईश्वरम्
brahmaviṣṇupurogāśca purodhāyāgnimāyayuḥ ||
yogasiddhā samāyāṃtaṃ varaveṣaṃ vṛṣadhvajam |
himavānpūjayāmāsa madhuparkādikaiḥ śubhaiḥ ||
upacārairmudā yukto mānayankṛtakṛtyatām
||19||ब्रह्मविष्णुपुरोगाश्च पुरोधायाग्निमाययुः ॥
योगसिद्धा समायांतं वरवेषं वृषध्वजम् ।
हिमवान्पूजयामास मधुपर्कादिकैः शुभैः ॥
उपचारैर्मुदा युक्तो मानयन्कृतकृत्यताम्
vedoktena vidhānena tāṃ kanyāṃ samayojayat ||
pāṇigraheṇa vidhinā dvijātigaṇasaṃvṛtaḥ
||20||वेदोक्तेन विधानेन तां कन्यां समयोजयत् ॥
पाणिग्रहेण विधिना द्विजातिगणसंवृतः
vahniṃ pradakṣiṇīkṛtya girīśastadanantaram ||
dānakāle ca gotrādi pṛṣṭo lajjāparo hara
||21||वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गिरीशस्तदनन्तरम् ॥
दानकाले च गोत्रादि पृष्टो लज्जापरो हर
brahmaṇo vacanāttena vidhiśeṣo'vaśeṣitaḥ ||
caruprāśanakāle tu paṃcavaktraprakāśakṛt
||22||ब्रह्मणो वचनात्तेन विधिशेषोऽवशेषितः ॥
चरुप्राशनकाले तु पंचवक्त्रप्रकाशकृत्
sahitaḥ sakalairdevaiḥ kutūhalaparāyaṇaḥ ||
girijārthaṃ samāyukto varaḥ so'pi maheśvaraḥ
||23||सहितः सकलैर्देवैः कुतूहलपरायणः ॥
गिरिजार्थं समायुक्तो वरः सोऽपि महेश्वरः
navakoṭimukhāṃ dṛṣṭvā sāṭṭahāso jano'bhavat ||
vaidikī śrutirityuktā śiva tvaṃ sthiratāṃ vraja
||24||नवकोटिमुखां दृष्ट्वा साट्टहासो जनोऽभवत् ॥
वैदिकी श्रुतिरित्युक्ता शिव त्वं स्थिरतां व्रज
lajjitā sā parityāgaṃ nākarotpaṃcajanmasu ||
bharttāramasitāpāṃgī haramevābhyagacchata
||25||लज्जिता सा परित्यागं नाकरोत्पंचजन्मसु ॥
भर्त्तारमसितापांगी हरमेवाभ्यगच्छत
devānāṃ parvatānāṃ ca prahṛṣṭaṃ sakalaṃ kulam ||
tato vivāhe saṃpūrṇe haro'gātkautukaukasi
||26||देवानां पर्वतानां च प्रहृष्टं सकलं कुलम् ॥
ततो विवाहे संपूर्णे हरोऽगात्कौतुकौकसि
gaṇānāṃ cāpi sānnidhye sā nāmarṣayadaṃbikā ||
pāribarhaṃ tato dattvā śailena sa visarjitaḥ
||27||गणानां चापि सान्निध्ये सा नामर्षयदंबिका ॥
पारिबर्हं ततो दत्त्वा शैलेन स विसर्जितः
mānitaḥ satkṛtaścāpi mandarācalamabhyagāt ||
viśvakarmā tatastasya kṣaṇena maṇimadgṛham
||28||मानितः सत्कृतश्चापि मन्दराचलमभ्यगात् ॥
विश्वकर्मा ततस्तस्य क्षणेन मणिमद्गृहम्
nirmame devadevasya svecchāvarddhiṣṇumaṃdiram ||
sarvarddhimatpraśastābhaṃ maṇividrumabhūṣitam
||29||निर्ममे देवदेवस्य स्वेच्छावर्द्धिष्णुमंदिरम् ॥
सर्वर्द्धिमत्प्रशस्ताभं मणिविद्रुमभूषितम्
sthūṇāsahasrasaṃyuktaṃ maṇivedimanoharam ||
gaṇā naṃdiprabhṛtayo yasya dvāri samāśritāḥ
||30||स्थूणासहस्रसंयुक्तं मणिवेदिमनोहरम् ॥
गणा नंदिप्रभृतयो यस्य द्वारि समाश्रिताः
trinetrāḥ śūlahastāśca babhuḥ śaṃkararūpiṇaḥ ||
vāṭikā asya paritaḥ pārijātāḥ sahasraśaḥ
||31||त्रिनेत्राः शूलहस्ताश्च बभुः शंकररूपिणः ॥
वाटिका अस्य परितः पारिजाताः सहस्रशः
kāmadhenurmaṇirdivyo yasya dvāri samāśritau ||
tasminmanoharatare kāmavṛddhikare gṛhe
||32||कामधेनुर्मणिर्दिव्यो यस्य द्वारि समाश्रितौ ॥
तस्मिन्मनोहरतरे कामवृद्धिकरे गृहे
pārvatyā vasataḥ sārddhaṃ kāmo dṛṣṭipathaṃ yayau ||
vāyurūpaḥ śivaṃ dṛṣṭvā kāmaḥ provāca śaṃkaram
||33||पार्वत्या वसतः सार्द्धं कामो दृष्टिपथं ययौ ॥
वायुरूपः शिवं दृष्ट्वा कामः प्रोवाच शंकरम्
namaste sarvarūpāya namaste vṛṣabhadhvaja ||
namaste gaṇanāthāya pāhi nātha namo'stu te
||34||नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज ॥
नमस्ते गणनाथाय पाहि नाथ नमोऽस्तु ते
tvayā virahitaṃ lokaṃ śavavatspṛśate mahī ||
na tvayā rahitaṃ kiñci ddṛśyate sacarācare
||35||त्वया विरहितं लोकं शववत्स्पृशते मही ॥
न त्वया रहितं किञ्चि द्दृश्यते सचराचरे
tvaṃ goptā tvaṃ vidhātā ca lokasaṃhārakārakaḥ ||
kṛpāṃ kuru mahādeva dehadānaṃ prayaccha me
||36||त्वं गोप्ता त्वं विधाता च लोकसंहारकारकः ॥
कृपां कुरु महादेव देहदानं प्रयच्छ मे
īśvara uvāca
yanmayā tvaṃ purā dagdhaḥ parvate purato'nagha ||
tasyā eva samīpe tvaṃ punarbhava svadehavān
||37||यन्मया त्वं पुरा दग्धः पर्वते पुरतोऽनघ ॥
तस्या एव समीपे त्वं पुनर्भव स्वदेहवान्
evamuktastataḥ kāmaḥ svaśarīramupāgataḥ ||
vavaṃde caraṇau śūdra vinayāvanato'bhavat
||38||एवमुक्तस्ततः कामः स्वशरीरमुपागतः ॥
ववंदे चरणौ शूद्र विनयावनतोऽभवत्
tato nanāma caraṇau pārvatyāḥ saṃprahṛṣṭavān ||
labdhaprasādastu tayoḥ samīpādbhuvanatraye
||39||ततो ननाम चरणौ पार्वत्याः संप्रहृष्टवान् ॥
लब्धप्रसादस्तु तयोः समीपाद्भुवनत्रये
cacāra sumahātejā mahāmohabalānvitaḥ ||
puṣpadhanvā puṣpabāṇastvākuñcitaśiroruhaḥ
||40||चचार सुमहातेजा महामोहबलान्वितः ॥
पुष्पधन्वा पुष्पबाणस्त्वाकुञ्चितशिरोरुहः
sadā ghūrṇitanetraśca tayordehamupāviśat ||
divyāsavairdivyagaṃdhairvastramālyādibhistathā
||41||सदा घूर्णितनेत्रश्च तयोर्देहमुपाविशत् ॥
दिव्यासवैर्दिव्यगंधैर्वस्त्रमाल्यादिभिस्तथा
sakhyaḥ saṃbhogasamaye paricakruḥ samaṃtataḥ ||
evaṃ prakrīḍatastasya vatsarāṇāṃ śataṃ yayau
||42||सख्यः संभोगसमये परिचक्रुः समंततः ॥
एवं प्रक्रीडतस्तस्य वत्सराणां शतं ययौ
sāgramekā niśā yadvanmaithune saktacetasaḥ ||
etasminnaṃtare devāstārakapradrutā bhayāt ||
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ stutvā taṃ śaraṇaṃ gatāḥ
||43||साग्रमेका निशा यद्वन्मैथुने सक्तचेतसः ॥
एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकप्रद्रुता भयात् ॥
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः स्तुत्वा तं शरणं गताः
devā ucuḥ ||
tārako'sau mahāraudrastvayā dattavaraḥ purā
||44||देवा उचुः ॥
तारकोऽसौ महारौद्रस्त्वया दत्तवरः पुरा
vijitya tarasā śakraṃ bhuṃkte trailokyapūjitaḥ ||
vadhopāyo yathā tasya jāyate tvaṃ kuru svayam
||45||विजित्य तरसा शक्रं भुंक्ते त्रैलोक्यपूजितः ॥
वधोपायो यथा तस्य जायते त्वं कुरु स्वयम्
brahmovāca
mayā dattavaraścāsau mayaivocchidyate nahi ||
svayaṃ saṃvardhya kaṭukaṃ chettuṃ ko'pi na cārhati
||46||मया दत्तवरश्चासौ मयैवोच्छिद्यते नहि ॥
स्वयं संवर्ध्य कटुकं छेत्तुं कोऽपि न चार्हति
tasmāttasya vadhopāyaṃ kathayāmi mahātmanaḥ ||
pārvatyāṃ yo maheśānātsūnurutpatsyate hi saḥ
||47||तस्मात्तस्य वधोपायं कथयामि महात्मनः ॥
पार्वत्यां यो महेशानात्सूनुरुत्पत्स्यते हि सः
dinasaptakavānbhūtvā tārakaṃ sa haniṣyati ||
iti vākyaṃ tu te śrutvā maṃdaraṃ lokasuṃdaram
||48||दिनसप्तकवान्भूत्वा तारकं स हनिष्यति ॥
इति वाक्यं तु ते श्रुत्वा मंदरं लोकसुंदरम्
brahmalokātsamājagmuḥ pīḍitā daityadānavaiḥ
||49||ब्रह्मलोकात्समाजग्मुः पीडिता दैत्यदानवैः
tatra naṃdiprabhṛtayo gaṇāḥ śūlabhṛtaḥ puraḥ ||
gṛhadvāre hyupā vṛtya tasthuḥ saṃyatacetasaḥ
||50||तत्र नंदिप्रभृतयो गणाः शूलभृतः पुरः ॥
गृहद्वारे ह्युपा वृत्य तस्थुः संयतचेतसः
devā ūcuḥ
devāśca duḥkhāturacetaso bhṛśaṃ hataprabhāstyaktagṛhāśrayākhilāḥ ||
saṃprāpya māsāṃścaturaḥ stapaḥ sthitā deve prasupte haratoṣaṇaṃ param
||51||देवाश्च दुःखातुरचेतसो भृशं हतप्रभास्त्यक्तगृहाश्रयाखिलाः ॥
संप्राप्य मासांश्चतुरः स्तपः स्थिता देवे प्रसुप्ते हरतोषणं परम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye paijavanopākhyāne tārakopadrutānāṃ devānāṃ śivadarśanārthaṃ maṃdarācalaṃpratigamanavarṇanaṃnāma pañcacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 245 ||