maṇibhadrakṛtapuṣpabrāhmaṇaviḍaṃbanavarṇanam
sūta uvāca
evaṃ sambodhitā tena sā bhāryā vijane gatā ||
kanyāpradānasya ruciḥ saṃjātā tadanantaram
||1||एवं सम्बोधिता तेन सा भार्या विजने गता ॥
कन्याप्रदानस्य रुचिः संजाता तदनन्तरम्
tataḥ sa pādau prakṣālya maṇibhadrasya satvaram ||
udakaṃ sākṣataṃ haste kanyādānakṛte dadau
||2||ततः स पादौ प्रक्षाल्य मणिभद्रस्य सत्वरम् ॥
उदकं साक्षतं हस्ते कन्यादानकृते ददौ
so'pi hastakṛte toye taṃ kṣatriyamuvāca ha ||
adyaiva kuru me śīghraṃ vivāhaṃ kanyayā saha
||3||सोऽपि हस्तकृते तोये तं क्षत्रियमुवाच ह ॥
अद्यैव कुरु मे शीघ्रं विवाहं कन्यया सह
yasmādicchāmi saṃsthātuṃ tena te gṛhamāgataḥ ||
kṣatriya uvāca ||
nātra nakṣatramarhaṃ tu na kiṃcidbhagadaivatam
||4||यस्मादिच्छामि संस्थातुं तेन ते गृहमागतः ॥
क्षत्रिय उवाच ॥
नात्र नक्षत्रमर्हं तु न किंचिद्भगदैवतम्
vivāhasya na vārastu prasupte madhusūdane ||
asminkāle tu saṃprāpte yā kanyā pariṇīyate
||5||विवाहस्य न वारस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने ॥
अस्मिन्काले तु संप्राप्ते या कन्या परिणीयते
sā ca saṃvatsarānmadhye dhruvaṃ vaidhavyamāpnuyāt ||
evaṃ daivajñamukhyānāṃ śrutaṃ pravadatāṃ mayā
||6||सा च संवत्सरान्मध्ये ध्रुवं वैधव्यमाप्नुयात् ॥
एवं दैवज्ञमुख्यानां श्रुतं प्रवदतां मया
tasmācchubhe tu saṃprāpte nakṣatre bhagadaivate ||
tvaṃ vivāhaya me kanyāṃ protthite madhusūdane ||
yena kṣemaṃkarī te syāttathā putraprapautriṇī
||7||तस्माच्छुभे तु संप्राप्ते नक्षत्रे भगदैवते ॥
त्वं विवाहय मे कन्यां प्रोत्थिते मधुसूदने ॥
येन क्षेमंकरी ते स्यात्तथा पुत्रप्रपौत्रिणी
maṇibhadra uvāca
nakṣatraṃ vahnidaivatyaṃ prasupto madhusūdanaḥ
||8||नक्षत्रं वह्निदैवत्यं प्रसुप्तो मधुसूदनः
sāṃprataṃ vatsarāṃto'yaṃ vivāhe vihite sati ||
kāmāgnirutthitaḥ kāye sāṃprataṃ māṃ prabādhate
||9||सांप्रतं वत्सरांतोऽयं विवाहे विहिते सति ॥
कामाग्निरुत्थितः काये सांप्रतं मां प्रबाधते
tasmātkuru prasādaṃ me kanyāvivahitena tu ||
tava vittaṃ pradāsyāmi sukhī yena bhaviṣyasi
||10||तस्मात्कुरु प्रसादं मे कन्याविवहितेन तु ॥
तव वित्तं प्रदास्यामि सुखी येन भविष्यसि
sūta uvāca
tasmācca vittalobhena kṣatriyo dvijasattamāḥ ||
vivāhaṃ kārayāmāsa tatkṣaṇādeva sa dvijāḥ
||11||तस्माच्च वित्तलोभेन क्षत्रियो द्विजसत्तमाः ॥
विवाहं कारयामास तत्क्षणादेव स द्विजाः
dadau kanyāṃ suduḥkhārtāmaśrupūrṇekṣaṇāṃ sthitām ||
sannidhau vahniviprāṇāṃ tadā tena vivāhitā
||12||ददौ कन्यां सुदुःखार्तामश्रुपूर्णेक्षणां स्थिताम् ॥
सन्निधौ वह्निविप्राणां तदा तेन विवाहिता
nītvā nijagṛhaṃ paścātkāmadharme niyojitā ||
anicchaṃtīmapi satīṃ tāmatīva nirargalaḥ
||13||नीत्वा निजगृहं पश्चात्कामधर्मे नियोजिता ॥
अनिच्छंतीमपि सतीं तामतीव निरर्गलः
so'pi niṣkāmatāṃ prāpya nirbhartsya ca muhurmuhuḥ ||
bhāṣikābhiranekābhistāpayitvā ca bhāminīm
||14||सोऽपि निष्कामतां प्राप्य निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः ॥
भाषिकाभिरनेकाभिस्तापयित्वा च भामिनीम्
śāṃtiṃ nītā tatastena pratyūṣe samupasthite ||
bhṛtyavargaḥ samasto'pi tato niḥsārito gṛhāt
||15||शांतिं नीता ततस्तेन प्रत्यूषे समुपस्थिते ॥
भृत्यवर्गः समस्तोऽपि ततो निःसारितो गृहात्
irṣyādharmaṃ samāsthāya paramaṃ dvijasattamāḥ ||
eka eva kṛtastena dvārapālo napuṃsakaḥ
||16||इर्ष्याधर्मं समास्थाय परमं द्विजसत्तमाः ॥
एक एव कृतस्तेन द्वारपालो नपुंसकः
proktaṃ na ca tvayā deyaḥ praveśo'tra gṛhe mama ||
bhṛtyasya bhikṣukasyaiva vṛddhasya vratinastathā
||17||प्रोक्तं न च त्वया देयः प्रवेशोऽत्र गृहे मम ॥
भृत्यस्य भिक्षुकस्यैव वृद्धस्य व्रतिनस्तथा
evaṃ kṛtvā vidhānaṃ tu tataścakre janaiḥ samam ||
vyavahārakriyāḥ sarvā dravyalakṣaiḥ sahasraśaḥ
||18||एवं कृत्वा विधानं तु ततश्चक्रे जनैः समम् ॥
व्यवहारक्रियाः सर्वा द्रव्यलक्षैः सहस्रशः
śvaśurasyāpi no dattaṃ kiṃcittena durātmanā ||
bhāryāyāḥ śvetavastrāṇi muktvā'nyannaiva kiṃcana
||19||श्वशुरस्यापि नो दत्तं किंचित्तेन दुरात्मना ॥
भार्यायाः श्वेतवस्त्राणि मुक्त्वाऽन्यन्नैव किंचन
yāmadvaye'pi saṃprāpte dinasya gṛhamāgataḥ ||
mitamannaṃ tata stasyā bhojanārthaṃ prayacchati
||20||यामद्वयेऽपि संप्राप्ते दिनस्य गृहमागतः ॥
मितमन्नं तत स्तस्या भोजनार्थं प्रयच्छति
yāvanmātraṃ ca sā bhuṃkta ekaviprānvitaḥ svayam ||
bhuktvā caiva tato yāti vyavahārakṛte bahiḥ
||21||यावन्मात्रं च सा भुंक्त एकविप्रान्वितः स्वयम् ॥
भुक्त्वा चैव ततो याति व्यवहारकृते बहिः
āgacchati punarharmyaṃ saṃdhyākāla upasthite ||
sā'pi tiṣṭhati harmyasthā patnī tasya durātmanaḥ
||22||आगच्छति पुनर्हर्म्यं संध्याकाल उपस्थिते ॥
साऽपि तिष्ठति हर्म्यस्था पत्नी तस्य दुरात्मनः
vairāgyaṃ paramaṃ prāptā duḥkhaśokasamanvitā ||
matsīva patitā toyādanyasmiṃstu sthalāṃtike
||23||वैराग्यं परमं प्राप्ता दुःखशोकसमन्विता ॥
मत्सीव पतिता तोयादन्यस्मिंस्तु स्थलांतिके
cakravākī vimukteva saṃprāpte divasakṣaye ||
haṃsī haṃsaviyukteva mṛgīva mṛgavarjitā
||24||चक्रवाकी विमुक्तेव संप्राप्ते दिवसक्षये ॥
हंसी हंसवियुक्तेव मृगीव मृगवर्जिता
so'pi nityaṃ dadau bhojyaṃ viprasyaikasya ca dvijāḥ ||
procya taṃ brāhmaṇaṃ pūrvaṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ
||25||सोऽपि नित्यं ददौ भोज्यं विप्रस्यैकस्य च द्विजाः ॥
प्रोच्य तं ब्राह्मणं पूर्वं सामपूर्वमिदं वचः
adhovaktreṇa bhoktavyaṃ sadā vipra gṛhe mama ||
yadi paśyasi me bhāryāṃ saṃprāpsyasi viḍaṃbanām
||26||अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं सदा विप्र गृहे मम ॥
यदि पश्यसि मे भार्यां संप्राप्स्यसि विडंबनाम्
evaṃ viḍaṃbitāstena hyūrdhvavaktrāvalokinaḥ ||
ye cānye bhayasaṃtrastā na yāṃti ca tadālayam
||27||एवं विडंबितास्तेन ह्यूर्ध्ववक्त्रावलोकिनः ॥
ये चान्ये भयसंत्रस्ता न यांति च तदालयम्
kasyacittvatha kālasya puṣponāma dvijottamaḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena saṃprāptastatpuraṃ prati
||28||कस्यचित्त्वथ कालस्य पुष्पोनाम द्विजोत्तमः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन संप्राप्तस्तत्पुरं प्रति
pūrve vayasi saṃsthaśca darśanīyatamākṛtiḥ ||
kṣutkṣāmaḥ supariśrāṃto madhyāhne samupasthite
||29||पूर्वे वयसि संस्थश्च दर्शनीयतमाकृतिः ॥
क्षुत्क्षामः सुपरिश्रांतो मध्याह्ने समुपस्थिते
paribhramati vai nṛṇāṃ sa gṛhāṇi samaṃtataḥ ||
maṇibhadraḥ samādiṣṭastasya kenāpi bhojyadaḥ
||3||परिभ्रमति वै नृणां स गृहाणि समंततः ॥
मणिभद्रः समादिष्टस्तस्य केनापि भोज्यदः
tatastaṃ prārthayāmāsa gatvā bhojyaṃ ca sa dvijāḥ ||
tenāpi sa dvijaḥ proktastadāsau dvijasattamāḥ
||31||ततस्तं प्रार्थयामास गत्वा भोज्यं च स द्विजाः ॥
तेनापि स द्विजः प्रोक्तस्तदासौ द्विजसत्तमाः
adhovaktreṇa bhoktavyaṃ tvayā vīkṣyā na me priyā ||
no cedviḍaṃbanāṃ vipra saṃprāpsyasi na saṃśayaḥ
||32||अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं त्वया वीक्ष्या न मे प्रिया ॥
नो चेद्विडंबनां विप्र संप्राप्स्यसि न संशयः
evaṃ jñātvā mahābhāga yatkṣemaṃ tatsamācara
||33||एवं ज्ञात्वा महाभाग यत्क्षेमं तत्समाचर
puṣpa uvāca
kṣutkṣāmasya na me kāryaṃ paradāravilokanaiḥ ||
vedādhyayanayuktasya tīrthayātrāratasya ca
||34||क्षुत्क्षामस्य न मे कार्यं परदारविलोकनैः ॥
वेदाध्ययनयुक्तस्य तीर्थयात्रारतस्य च
maṇibhadra uvāca
tadāgaccha mayā sārdhaṃ sāṃprataṃ mama maṃdiram ||
viśeṣāttava dāsyāmi bhojanaṃ dakṣiṇānvitam
||35||तदागच्छ मया सार्धं सांप्रतं मम मंदिरम् ॥
विशेषात्तव दास्यामि भोजनं दक्षिणान्वितम्
evaṃ tau saṃvidaṃ kṛtvā yayaturbrāhmaṇottamāḥ ||
haṭṭamārge gatau tatra yatra ṣaṃḍho vyava sthitaḥ
||36||एवं तौ संविदं कृत्वा ययतुर्ब्राह्मणोत्तमाः ॥
हट्टमार्गे गतौ तत्र यत्र षंढो व्यव स्थितः
tatpārśve brāhmaṇaṃ dhṛtvā praviṣṭo gṛhamadhyataḥ ||
bhāryayā śrapayāmāsa dhānyaṃ mānamitaṃ tadā
||37||तत्पार्श्वे ब्राह्मणं धृत्वा प्रविष्टो गृहमध्यतः ॥
भार्यया श्रपयामास धान्यं मानमितं तदा
tato devārcanaṃ kṛtvā vaiśvadevāṃta āgatam ||
puṣpamāhūya tatpādau prakṣālya ca niveśya ca
||38||ततो देवार्चनं कृत्वा वैश्वदेवांत आगतम् ॥
पुष्पमाहूय तत्पादौ प्रक्षाल्य च निवेश्य च
kṛtvārcanavidhiṃ tasya dattvānnaṃ ca susaṃskṛtam ||
upaviśya tataḥ paścādbhojanārthaṃ tato dvijāḥ|
puṣpo'pi vīkṣate tasyāḥ pādau paṃkajasaṃnibhau
||39||कृत्वार्चनविधिं तस्य दत्त्वान्नं च सुसंस्कृतम् ॥
उपविश्य ततः पश्चाद्भोजनार्थं ततो द्विजाः।
पुष्पोऽपि वीक्षते तस्याः पादौ पंकजसंनिभौ
yathāyathā sa kautukyādvīkṣate yauvanāśritaḥ ||
kautukyāttena ca tatastasyā vaktraṃ nirīkṣitam
||40||यथायथा स कौतुक्याद्वीक्षते यौवनाश्रितः ॥
कौतुक्यात्तेन च ततस्तस्या वक्त्रं निरीक्षितम्
tataścākārayāmāsa maṇibhadraḥ prakopataḥ ||
taṃ ṣaṇḍhamuktavāñjāraṃ tvamenaṃ ca viḍaṃbaya
||41||ततश्चाकारयामास मणिभद्रः प्रकोपतः ॥
तं षण्ढमुक्तवाञ्जारं त्वमेनं च विडंबय
tatastena dvijaśreṣṭhāḥ sa puṣpo mūrdhni tāḍitaḥ
||42||ततस्तेन द्विजश्रेष्ठाः स पुष्पो मूर्ध्नि ताडितः
adho nipatitaṃ bhūmau rudhireṇa pariplutam ||
caraṇābhyāṃ samākṛṣya dūto mārgaṃ samāśritaḥ
||43||अधो निपतितं भूमौ रुधिरेण परिप्लुतम् ॥
चरणाभ्यां समाकृष्य दूतो मार्गं समाश्रितः
yāvaccatuṣpathaṃ nīto yatra saṃcarate janaḥ ||
hāhākāro mahānāsīttasminpuravare tadā
||44||यावच्चतुष्पथं नीतो यत्र संचरते जनः ॥
हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्पुरवरे तदा
sarveṣāmeva paurāṇāṃ tadavasthaṃ vilokya tam ||
tato'nyaiḥ śītatoyena sobhiṣikto dayānvitaiḥ
||45||सर्वेषामेव पौराणां तदवस्थं विलोक्य तम् ॥
ततोऽन्यैः शीततोयेन सोभिषिक्तो दयान्वितैः
kṛtvā vāyupradānaṃ ca gamitaścetanāṃ prati ||
sa prāpya cetanāṃ kṛcchrāttattoyāttānathābravīt
||46||कृत्वा वायुप्रदानं च गमितश्चेतनां प्रति ॥
स प्राप्य चेतनां कृच्छ्रात्तत्तोयात्तानथाब्रवीत्
na mayā vihitaṃ cauryaṃ paradārā na sevitāḥ ||
paśyadhvaṃ maṇibhadreṇa yathāhaṃ kleśito janāḥ
||47||न मया विहितं चौर्यं परदारा न सेविताः ॥
पश्यध्वं मणिभद्रेण यथाहं क्लेशितो जनाः
tīrthayātrāparo vipro brahmacaryaparāyaṇaḥ ||
bhojanārthaṃ samāmantrya nīto'vasthāmimāṃ tataḥ
||48||तीर्थयात्रापरो विप्रो ब्रह्मचर्यपरायणः ॥
भोजनार्थं समामन्त्र्य नीतोऽवस्थामिमां ततः
kiṃ nāsti vātra bhūpālo yenaitadasamaṃjasam ||
brāhmaṇasya viśeṣeṇa nirdoṣasya mahājanāḥ
||49||किं नास्ति वात्र भूपालो येनैतदसमंजसम् ॥
ब्राह्मणस्य विशेषेण निर्दोषस्य महाजनाः
janā ūcuḥ
bahavastena pāpena viprāḥ pūrvaṃ viḍaṃbitāḥ ||
rājaprasādayuktena cerṣyāṃ prāpya śarīriṇā
||50||बहवस्तेन पापेन विप्राः पूर्वं विडंबिताः ॥
राजप्रसादयुक्तेन चेर्ष्यां प्राप्य शरीरिणा
ko'pi rājaprasādānna kiṃcidbrūte'sya sammukham ||
tasmāduttiṣṭha gacchāmo dāsyāmaste'śanaṃ vayam
||51||कोऽपि राजप्रसादान्न किंचिद्ब्रूतेऽस्य सम्मुखम् ॥
तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो दास्यामस्तेऽशनं वयम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgara khaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye puṣpādityamāhātmye maṇibhadrakṛtapuṣpabrāhmaṇaviḍaṃbanavarṇanaṃnāma ṣaṭpañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 156 ||